ATATÜRK'ün Konuşma ve Mesajları - Sohbetdesin.Com Paylaşım Plartformu..
Sohbetdesin.Com Paylaşım Plartformu..

 

Go Back   Sohbetdesin.Com Paylaşım Plartformu.. > >


Etiketlenen üyelerin listesi


Konu Bilgileri
Kısayollar
Konu Basligi ATATÜRK'ün Konuşma ve Mesajları
Cevaplar
0
Sonraki Konu
sonraki Konu
Görüntüleyenler
 
Görüntüleme
352
Önceki Konu
önceki Konu

Yeni Konu aç Cevapla
 
Seçenekler Stil
Alt 04-09-18, 22:48   #1
Alperen
Avatar Yok

Sohbetdesin Forum - Chat ve Sohbet Forum Sitesi.
Üye No: 554
Üyelik tarihi: Apr 2018
Üye Grubu: Üye
Mesajlar: 0
Konular: 821
Şube: Çanakkale Şubesi
İlişki Durumu: İlişkisi Yok
Ruh Hali:  Yalniz
Tuttuğu Takım:

Level: -INF [♥ Bé-Yêu ♥]
Paylaşım: NAN / -INF
Güç: -INF / -INF
Tecrübe: NAN%

Teşekkürler: 200
181 Mesajına 220 Kere Teşekkür Edildi
REP Gücü : 0
REP Puanı : 0
REP Seviyesi : Alperen is an unknown quantity at this point
Standart ATATÜRK'ün Konuşma ve Mesajları

ATATÜRK'ün Konuşma ve Mesajları


Ey Türk gençliği!

Birinci vazifen, Türk istiklalini, Türk Cumhuriyeti'ni, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir.

Mevcudiyetinin ve istikbalinin yegâne temeli budur. Bu temel, senin, en kıymetli hazinendir. İstikbalde dahi, seni, bu hazineden mahrum etmek isteyecek, dâhilî ve harici, bedhahların olacaktır. Bir gün, istiklal ve cumhuriyeti müdafaa mecburiyetine düşersen, vazifeye atılmak için, içinde bulunacağın vaziyetin imkân ve şeraitini düşünmeyeceksin! Bu imkân ve şerait, çok namüsait bir mahiyette tezahür edebilir. İstiklal ve cumhuriyetine kastedecek düşmanlar, bütün dünyada emsali görülmemiş bir galibiyetin mümessili olabilirler. Cebren ve hile ile aziz vatanın bütün kaleleri zapt edilmiş, bütün tersanelerine girilmiş, bütün orduları dağıtılmış ve memleketin her köşesi bilfiil işgal edilmiş olabilir. Bütün bu şeraitten daha elim ve daha vahim olmak üzere, memleketin dâhilinde iktidara sahip olanlar gaflet ve dalalet ve hatta hıyanet içinde bulunabilirler. Hatta bu iktidar sahipleri şahsi menfaatlerini, müstevlilerin siyasi emelleriyle tevhit edebilirler. Millet, fakr ü zaruret içinde harap ve bitap düşmüş olabilir.

Ey Türk istikbalinin evladı!

İşte; bu ahval ve şerait içinde dahi, vazifen, Türk istiklal ve cumhuriyetini kurtarmaktır! Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur.

Ankara, 1927

ATATÜRK'ün Onuncu Yıl Nutku

Türk milleti!

Kurtuluş Şavaşı'na başladığımızın on beşinci yılındayız. Bugün Cumhuriyetimizin onuncu yılını doldurduğu en büyük bayramdır. Kutlu olsun!

Şu anda, büyük Türk milletinin bir ferdi olarak, bu kutlu güne kavuşmanın en derin sevinci ve heyecanı içindeyim.

Yurttaşlarım!

Az zamanda çok ve büyük işler yaptık. Bu işlerin en büyüğü, temeli, Türk kahramanlığı ve yüksek Türk kültürü olan Türkiye Cumhuriyeti'dir. Bundaki muvaffakiyeti, Türk milletinin ve onun değerli ordusunun bir ve beraber olarak, azimkârane yürümesine borçluyuz. Fakat yaptıklarımızı asla kâfi göremeyiz; çünkü daha çok ve daha büyük işler yapmak mecburiyetinde ve azmindeyiz.

Yurdumuzu, dünyanın en mamur ve en medeni memleketleri seviyesine çıkaracağız. Milletimizi, en geniş, refah, vasıta ve kaynaklarına sahip kılacağız. Millî kültürümüzü, muasır medeniyet seviyesinin üstüne çıkaracağız. Bunun için, bizce zaman ölçüsü, geçmiş asırların gevşetici zihniyetine göre değil, asrımızın sürat ve hareket mefhumuna göre düşünülmelidir. Geçen zamana nispetle daha çok çalışacağız, daha az zamanda daha büyük işler başaracağız. Bunda da muvaffak olacağımıza şüphem yoktur.

Çünkü, Türk milletinin karakteri yüksektir; Türk milleti çalışkandır; Türk milleti zekidir. Çünkü, Türk milleti millî birlik ve beraberlikle güçlükleri yenmesini bilmiştir. Ve çünkü, Türk milletinin yürümekte olduğu terakki ve medeniyet yolunda, elinde ve kafasında tuttuğu meşale, müspet ilimdir. Şunu da ehemmiyetle tebarüz ettirmeliyim ki, yüksek bir insan cemiyeti olan Türk milletinin tarihî bir vasfı da, güzel sanatları sevmek ve onda yükselmektir. Bunun içindir ki, milletimizin yüksek karakterini, yorulmaz çalışkanlığını, fıtrî zekâsını, ilme bağlılığını, güzel sanatlara sevgisini ve millî birlik duygusunu mütemadiyen ve her türlü vasıta ve tedbirlerle besleyerek inkişaf ettirmek millî ülkümüzdür. Türk milletine çok yakışan bu ülkü, onu, bütün beşeriyette, hakikî huzurun temini yolunda, kendine düşen medeni vazifeyi yapmakta muvaffak kılacaktır.

Büyük Türk milleti!

On beş yıldan beri, giriştiğimiz işlerde muvaffakiyet vadeden çok sözlerimi işittin. Bahtiyarım ki, bu sözlerimin hiçbirinde milletimin hakkımdaki itimadını sarsacak bir isabetsizliğe uğramadım. Bugün, aynı iman ve katiyetle söylüyorum ki millî ülküye, tam bir bütünlükle yürümekte olan Türk milletinin büyük millet olduğunu, bütün medeni âlem az zamanda bir kere daha tanıyacaktır. Asla şüphem yoktur ki, Türklüğün unutulmuş büyük medeni vasfı ve büyük medeni kabiliyeti, bundan sonraki inkişafı ile, atinin yüksek medeniyet ufkundan yeni bir güneş gibi doğacaktır.

Türk milleti!

Ebediyete akıp giden her on senede, bu büyük millet bayramını daha büyük şereflerle, saadetlerle, huzur ve refah içinde kutlamanı gönülden dilerim.

Ne mutlu Türk'üm diyene!

Ankara, 29 Ekim 1933


ATATÜRK'ÜN ORDUYA MESAJI

(29 EKİM 1938)

Zaferleri ve mazisi insanlık tarihi ile başlayan, her zaman zaferle beraber medeniyet nurları taşıyan kahraman Türk ordusu! Memleketini en buhranlı ve müşkül anlarda zulümden, felaket ve musibetlerden ve düşman istilasından nasıl korumuş ve kurtarmış isen, Cumhuriyet'in bugünkü feyizli devrinde de, askerlik tekniğinin bütün modern silah ve vasıtalarıyla mücehhez olduğun hâlde, vazifeni aynı bağlılıkla yapacağına hiç şüphem yoktur.

Bugün, Cumhuriyet'in on beşinci yılını mütemadiyen artan büyük bir refah ve kudret içinde idrak eden büyük Türk milletinin huzurunda kahraman ordu, sana kalbi şükranlarımı beyan ve ifade ederken büyük ulusumuzun iftihar hislerine de tercüman oluyorum.

Türk vatanının ve Türk camiasının şan ve şerefini, dâhilî ve harici her türlü tehlikelere karşı korumaktan ibaret olan vazifeni her an ifaya hazır ve amade olduğuna benim ve büyük ulusumuzun tam inanç ve itimadımız vardır. Büyük ulusumuzun orduya bahşettiği en son sistem fabrikalar ve silahlar ile bir kat daha kuvvetlenerek büyük bir feragati nefs ve istihkarî hayat ile her türlü vazifeyi ifaya muhayya olduğuna eminim. Bu kanaatle Kara, Deniz ve Hava ordularımızın kahraman ve tecrübeli komutanları ile subay ve eratını selamlar ve takdirlerimi bütün ulus muvacehesinde beyan ederim.

Cumhuriyet Bayramı'nın on beşinci yıl dönümü hakkınızda kutlu olsun!

Mustafa Kemal ATATÜRK


ATATÜRK’ÜN SÖYLEV
VE
DEMEÇLERİNDEN SEÇMELER∗
1
İÇİNDEKİLER
Millî Teşkilât (Teşkilat-ı Milliye) - 11 Ekim 1919 .................................................. .................. 5
Kuva-yı Milliye (Millî Kuvvetler)’nin Durumu Konusunda - 13 Ekim 1919 ......................... 6
Hareket-i Milliye (Millî Hareket)’nin Karakteri - 24/25 Ekim 1919 ........................................ 9
Kuva-yı Milliye’nin Durumu - 25 Ekim 1919 .................................................. ........................ 12
Kırşehir Gençler Derneğindeki Konuşma - 24 Aralık 1919 ................................................. 13
Ankara İleri Gelenleriyle Bir Konuşma - 28 Aralık 1919 .................................................. .... 14
Epoka Gazetesi Muhabirinin Yazılı Sorularına Cevap - 30 Aralık 1919 ............................. 21
Meclis’in Hangi Üyelerden Oluşacağı Hakkında - 23 Nisan 1920 ....................................... 21
Milletvekillerinin Mazbatalarını (Yetki Belgesi) İncelemek Üzere Encümen
(Komisyon) Kurulması Hakkında - 23 Nisan 1920 .................................................. ............. 22
Ateşkesten Meclis’in Açılmasına Kadar Geçen Zaman İçinde Yaşanan
Siyasal Olaylar Hakkında - 24 Nisan 1920 .................................................. .......................... 22
Hükûmet Teşkilâtı Hakkında - 24 Nisan 1920 .................................................. ..................... 50
Meclis Başkanı Seçildikten Sonra - 24 Nisan 1920 .................................................. ............ 51
Genelkurmay Başkanı’nın da Bakanlar Kurulunda Bulunması Hakkında -
1 Mayıs 1920 .................................................. .................................................. ......................... 52
Türk Milletini Oluşturan Müslüman Unsurlar (Ögeler) Hakkında - 1 Mayıs 1920............... 53
Milletseverler ve Dış Yardım - 10 Mayıs 1920 .................................................. ..................... 54
Adapazarı, Düzce ve Bolu Taraflarındaki Olaylar Hakkında - 24 Mayıs 1920..................... 54
İç ve Dış Siyaset Hakkında - 7 Haziran 1920 .................................................. ...................... 56
Genelkurmay Başkanı İsmet Bey’in Genel Durum Hakkındaki Demeci Nedeniyle -
8 Temmuz 1920 .................................................. .................................................. ................... 58
Millî Mücadele’de Bir An Önce Başarılı Olmak İçin Subaylardan
Kıtalar Oluşturmak, Milletvekillerinden Gönüllü Kuvvetler Oluşturmaları ve
Subayların Yanlarındaki Hizmet Erlerinin Alınması Hakkındaki Önerge Nedeniyle -
12 Temmuz 1920 .................................................. .................................................. .................. 60
Yunanlıların Bursa’dan Yürüdüklerine Dair Gelen Haber Hakkında - 14 Temmuz 1920... 64
Erzurum Milletvekili Durak ve Arkadaşlarının Doğu Cephesi Kuvvetlerinin
Tecavüzlere Karşılık Vermemeleri Nedenlerinin Bildirilmesi Hakkındaki
Soru Önergesi Üzerine - 14 Ağustos 1920 .................................................. .......................... 64
Trakya ve Düzce Olayları Hakkında - 14 Ağustos 1920.............................................. .......... 70
Bekir Sami, Hacim Mühittin ve Âşir Beyler Hakkındaki Önerge Nedeniyle -
14 Ağustos 1920.............................................. .................................................. ....................... 72
Batı Cephesinde Demirci ve Çevresindeki Harp Hareketleriyle
Düzce ve Gaziantep Cepheleri Hakkında - 21 Ağustos 1920.............................................. . 76
Subay Adaylarının Diploma Töreninde Bir Konuşma - 1 Kasım 1920 ................................ 81
Diyarbakır Milletvekili Hacı Şükrü’nün Kurmaylar Hakkında Kullanılan
Sözlerinin Zabıttan Çıkarılması Hakkındaki Önergesi Nedeniyle - 26 Aralık 1920 ............ 81
2
Seyahat Belgeleri Hakkında Sorulan Soru Sebebiyle - 21 Aralık 1920............................... 82
İtilâf Devletleri Sovyet Rusya, Gürcistan ve Ermenistan ile
Olan İlişkiler Hakkında - 3 Ocak 1921 .................................................. .................................. 83
Batı Cephesi Birinci Kuvva-yı Seyyare Kumandanı Çerkez Ethem ve
Kardeşi Tevfik’in Hareketleri Hakkında - 8 Ocak 1921 .................................................. ....... 85
Mahkemece Verilen Ölüm Cezalarının Büyük Millet Meclisi’nce
Onanması Hakkındaki Tasarısının Görüşülmesi Hakkında - 8 Ocak 1921......................... 90
İstanbul’dan Ankara’ya Gelen Subay ve Memurların Yol Paraları,
Emeklilerin Aylıkları, İstanbul Memuru İken Anadolu’ya Gelenlere
Almamış Oldukları Aylıkların Verilmesi Meseleleri Hakkında - 10 Ocak 1921 ................... 91
Askerî Hareketler Hakkında - 10 Ocak 1921 .................................................. ........................ 91
Birinci İnönü Savaşı Hakkında - 13 Ocak 1921 .................................................. ................... 92
Türk Bağımsızlık Davasının Niteliği - 17 Ocak 1921 .................................................. ........... 95
Anayasa Kanunu Nedeniyle - 20 Ocak 1921.............................................. ............................ 97
Savaş Harekâtı Hakkında - 20 Ocak 1921 .................................................. ............................ 98
Mersin Milletvekili Salahattin’in Hafiye Sorunlarının Halliyle Söz Serbestliğinin
Sağlanması Hakkındaki Önergesi Nedeniyle - 31 Ocak 1921.............................................. 99
Anayasa Kanununun Yedinci Maddesinin Değiştirilmesi Hakkındaki
Öneri Nedeniyle - 21 Şubat 1921 .................................................. .......................................... 99
Londra Konferansı’nda Sözün Tevfik Paşa Tarafından Ankara Delegelerine
Bırakılmış Olduğuna Dair Gelen Telgraf Üzerine - 26 Şubat 1921 ...................................... 100
Cephe Zamları Hakkındaki Kanun Münasebetiyle - 14 Mart 1921....................................... 100
Kuva-yı Milliye’nin Kuruluşu Nedeniyle - Nisan 1921.............................................. ............. 101
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Kuruluş Gününe Ait Anılar- 22 Nisan 1921.................... 102
Eğitim Kongresini Açarken - 16 Temmuz 1921 .................................................. .................. 105
Mustafa Kemal Paşa’ya Başkumandanlık Verilmesine Ait Kanun Dolayısıyla -
5 Ağustos 1921 .................................................. .................................................. .................... 106
Türkiye Türklerindir - Ağustos 1921 .................................................. .................................... 107
Sakarya Meydan Savaşı Hakkında - 19 Eylül 1921 .................................................. ............. 107
Kanunla Gazilik Ünvanı ve Mareşallik Rütbesi Verilişi Münasebetiyle
Meclise Teşekkürü - 19 Eylül 1921 .................................................. ....................................... 114
Azerbaycan Elçisi İbrahim Abilof’a - 14 Ekim 1921 .................................................. ............ 115
Azerbaycan Elçisi İbrahim Abilof’un Söylevine Cevap - 18 Ekim 1921.............................. 115
Elcezire Cephesi Kumandanı Nihat Paşa Hakkındaki Soru Önergesi Nedeniyle -
7 Kasım 1921 .................................................. .................................................. ........................ 117
Ukrayna Büyükelçisi General Frunse’ye - 20 Aralık 1921.............................................. ...... 135
Ukrayna Büyükelçisi General Frunse İçin - 30 Aralık 1921.............................................. .... 136
General Frunse’nin Yemeğinde - 3 Ocak 1922 .................................................. ................... 137
Mustafa Kemal Atatürk’ün Yaşamına Dair Anılar - Ocak 1922 ............................................ 139
3
İtilâf Devletleri’nin Türkiye İle Yunanistan Anlaşmasında (İtilafında) Aracılıkları -
23 Ocak 1922 .................................................. .................................................. ........................ 146
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Üçüncü Toplanma Yılını Açarken - 1 Mart 1922 ............ 147
Konya Askerî Nalbant Okulunda Yapılan Diploma Töreninde - 3 Nisan 1922 .................. 161
Ordu Hakkında - 18 Nisan 1922 .................................................. ............................................ 162
Genel Durum - 18 Haziran 1922 .................................................. ........................................... 163
Genel Durum - 21 Haziran 1922 .................................................. ............................................ 163
Başkomutanlık Kanunu Nedeniyle - 20 Temmuz 1922.............................................. ........... 165
Son Zafer Hakkında - 24 Eylül 1922 .................................................. ..................................... 166
Büyük Zafer ve Trakya - 25 Eylül 1922.............................................. ..................................... 166
Büyük Zaferin Yarattığı Yeni Durum - 26 Eylül 1922 .................................................. .......... 167
Büyük Zafer Hakkında - 4 Ekim 1922 .................................................. ................................... 167
Saltanatın Yıkıldığına Dair Verilen Karar Sebebiyle - 1 Kasım 1922 ................................... 180
Halife Abdülmecid’e Kutsal Emanetleri Teslim Etmek ve Tebrikleri
Bildirmek Üzere Meclis’ten Bir Heyetin Seçilerek Gönderilmesine
Dair Meclis Başkanlığı Tezkereleri Nedeniyle - 20 Kasım 1922........................................... 186
Barış ve İnkılâp - 12 Aralık 1922 .................................................. ........................................... 187
Barış Amaçları ve Konferans-Kapitülasyonlar-Musul Meselesi - 25 Aralık 1922 .............. 189
Eskişehir’de Halkla Yapılan Konuşma - 15 Ocak 1923.............................................. ........... 190
Arifiye’de Konuşma - 16 Ocak 1923 .................................................. ..................................... 191
İstanbul Gazeteleri Temsilcilerine - 16 Ocak 1923.............................................. .................. 192
İzmit’te Halk ile Konuşma - 18 Ocak 1923 .................................................. ........................... 197
Bursa’da Şark Sinemasında Halkla Konuşma - 22 Ocak 1923 ............................................ 198
İzmir’de Karşıyaka’da Annesinin Mezarı Başında - 27 Ocak 1923 ...................................... 201
İzmir’de Hükûmet Konağında - 27 Ocak 1923 .................................................. ..................... 202
Lozan Barış Konferansı - 30 Ocak 1923.............................................. ................................... 205
İzmir’de Gazetecilerle Konuşma - 30 Ocak 1923 .................................................. ................ 206
İzmir’de Halk ile Konuşma - 31 Ocak 1923 .................................................. ......................... 207
Türkiye İktisat Kongresi’ni Açış Söylevi, İzmir - 17 Şubat 1923.......................................... 212
Adana Türk Ocağında Konuşma - 15 Mart 1923 .................................................. ................. 219
Konya’da Kadınlar ile Konuşma - 21 Mart 1923 .................................................. ................. 220
Afyonkarahisar Gençleriyle Konuşma - 23 Mart 1923 .................................................. ...... 223
Kütahya’da Öğretmenlerle Konuşma - 24 Mart 1923.............................................. .............. 224
İttihat ve Terakki Partisi Hakkında - 14 Nisan 1923 .................................................. ........... 225
Türkiye’de Cumhuriyet ve Doğululuk, Batılılık Meselesi - 27 Eylül 1923 .......................... 226
Subayların Aylık ve Olağanüstü Ödenekleri Hakkındaki Kanun
Tasarısı Nedeniyle - 21 Ekim 1923.............................................. ............................................ 227
Cumhurbaşkanlığı’na Seçilmeleri Üzerine - 29 Ekim 1923 .................................................. 229
İstanbul Halkı ve Cumhuriyet - 4 Aralık 1923 .................................................. ...................... 230
İnönü Zaferinin Yıldönümü Nedeniyle - 10 Ocak 1924 .................................................. ....... 231
4
Ordu İleri Gelenleriyle Konuşma - 15 Şubat 1924.............................................. ................... 232
Ordu İleri Gelenleriyle İkinci Konuşma - 22 Şubat 1924 .................................................. ... 232
Halifeliğin Kaldırılması - 3 Mart 1924 .................................................. ................................... 234
Halifelik ve Yabancı Dini Kurumlar Hakkında - 4 Mayıs 1924 ............................................. 235
Muallimler Birliği Kongresi Üyelerine - 25 Ağustos 1924 .................................................. .. 236
Dumlupınar’da Konuşma - 30 Ağustos 1924 .................................................. .................... 237
Cumhuriyetin Birinci Yıldönümü Nedeniyle - 31 Ekim 1924 ............................................... 242
İnebolu’da Bir Konuşma - 26 Ağustos 1925 .................................................. ...................... 243
İnebolu’da Bir Konuşma - 28 Ağustos 1925 .................................................. ...................... 244
Kastamonu’da İkinci Konuşma - 30 Ağustos 1925 .................................................. ............ 246
Balıkesir’de Bir Konuşma - 8 Ekim 1925 .................................................. ........................... 249
İzmir’de Ordu İleri Gelenleriyle Bir Konuşma - 13 Ekim 1925 ............................................ 250
Ankara Hukuk Fakültesi’nin Açılışında - 5 Kasım 1925 .................................................. ..... 250
Hava Kuvvetlerimizin Kuvvetlendirilmesine İlişkin - 8 Haziran 1926 ................................. 253
Suikastı Lânetleme Heyetine Söylev - 20 Haziran 1926 .................................................. ... 253
İzmir Suikast Girişimi Hakkında - 27 Haziran 1926 .................................................. ........... 253
Türk Sporcuları İle Bir Konuşma - 30 Eylül 1926 .................................................. .............. 254
Türk Demokrasisi Hakkında - 8 Mart 1928 .................................................. ......................... 256
Kendi Hastalığı Hakkında - 12 Mart 1928 .................................................. ............................ 256
Türk Yazı İnkılâbı Hakkında Konuşma - 9/10 Ağustos 1928 ................................................ 257
Yeni Türk Harfleri Hakkında - 23 Ağustos 1928 .................................................. .................. 258
Büyük Zafer Hakkında - 30 Ağustos 1928 .................................................. ........................... 259
İstanbul Halkı ve Yeni Türk Harfleri - 16 Eylül 1928 .................................................. ........... 259
Atatürk ve İnkılâp - 30 Kasım 1929.............................................. ........................................... 259
Serbest Cumhuriyet Partisi’nin Kurulması Hakkında Bir Konuşma - 10 Haziran 1930 .... 263
Üçüncü Kez Cumhurbaşkanlığına Seçilmeleri Üzerine - 4 Mayıs 1931 .............................. 263
Balkan Konferansı Üyeleriyle Konuşma - 25 Ekim 1931.............................................. ........ 264
Dünyanın (Siyasî) Durumu - 27 Eylül 1932 .................................................. .......................... 265
Lozan Barışı - 24 Temmuz 1933.............................................. ................................................ 267
Amerika Büyük Elçisi’nin Söylevine Cevap - 16 Ekim 1933 ................................................ 267
İran Şehinşahı ve Türkiye-İran İlişkileri Hakkında Konuşma - 16 Haziran 1934 ............... 268
İsveç Kralı ve Türkiye-İsveç İlişkileri Hakkında Konuşma - 3 Ekim 1934 .......................... 268
Dördüncü Kez Cumhurbaşkanlığına Seçilmesi Üzerine - 1 Mart 1935 ............................. 269
Havacılık Hakkında Konuşma - 3 Mayıs 1935.............................................. .......................... 269
Ankara Halkevi’nde Bir Konuşma - 26 Mart 1937 .................................................. .............. 271
Hatay’ın Bağımsızlığı Hakkında - 1 Aralık 1937 .................................................. .................. 271
Balkan Antantı Hakkında Bir Konuşma - 27 Şubat 1938.............................................. ........ 272
Bursa’da Bir Konuşma - 11 Mart 1938 .................................................. ................................. 272
5
Millî Teşkilât (Teşkilat-ı Milliye)
11 Ekim 1919

Millî Teşkilâtın gücü ve kapsamı Millî Teşkilât ve İttihatçılık-Millî
Teşkilât ve Müslüman olmayan unsurlar- Millî Teşkilât ve Yabancılarla
İlişkileri- Millî Teşkilât ve Seçimler-Mustafa Kemal Paşanın
Milletvekilliği.
Yenigün gazetesinin Sivas’ta bulunan özel muhabiri ile görüşme.
S- Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Teşkilâtının gücü ve kapsamı nedir?
C- Ateşkesten sonra millet iki büyük felâket altında kalmıştı. Bunlardan birincisi, vatan ve
milletin içine düştüğü haksız uygulamalar, ikincisi de eski hükûmetin saldırılar sırasında
âdeta Yunanlılarla işbirliği eder gibi hareket etmesidir. Bu iki büyük neden ülkenin her
tarafında ayaklanma oluşturdu. Ülkemizin her tarafına etki etmiş olan aynı nedenler aynı
amaç doğrultusunda her yerde Millî Teşkilâtlar oluşturulması sonucunu vermiştir ve sonuçta
bütün bu dağınık teşkilâtlar birleşerek ülkeyi kapsamıştır.
S- Millî Teşkilâtın ittihatçı kışkırtması olduğu yönünde bir söylenti var. Bu konudaki
görüşleriniz hangi yöndedir?
C- Teşkilâtımızın ne gibi millî nedenlerden doğduğunu açıkladım. Bunun üzerine gerçek
amacımız vatanı ve milleti kurtarmak olduğuna göre karşımızda iki düşman kurumun
bulunması doğaldır. Bunlardan biri, şahsi menfaatleri için çoğunluğu feda eden eski hükûmet,
ikincisi ise yok olmamızı bekleyen birtakım iç düşmanlarımızdır. Bunlar dünya önünde millî
hareketi karalamak ve kendilerini kurtarmak için zaman gereği, güçlü bir silâha sahipti. Bu
silâh ise ittihatçılık iftirası idi. Fakat gerek gerçekleştirilen millî işler ve gerekse hükûmetin
değişiminde gösterdiğimiz tarafsızlık, dünya kamuoyunda, aşağılık ihtiraslardan ne kadar
uzak olduğumuzu kanıtladı. Bize ittihatçı diyenler unutuyorlar ki, Millî hareket, bütün Millet
tarafından uygulanıyor. Eğer işin içinde illâ ittihatçılığın olması gerekiyorsa, bütün milletin
ittihatçılıkla suçlanması gerekiyor. Fazla olarak, gerek şimdiye kadar yayınladığımız
bildirgelerle ve gerekse genel kongrede kabul edilen yeminle, hiçbir partiye üye olmadığımızı
ve ittihatçılıkla da ilgimiz olmadığını dünyaya açıkladık. Hatta, Padişah bile son
açıklamalarında, Millî Teşkilâtın yalnızca millî sebeplerden doğduğunu ilân buyurmuşlardı.
Fakat Ferit Paşa Hükûmeti yalnız millete değil (Tan) gazetesi yazarına da Anadolu
hareketinin ittihatçı kışkırtmasından doğduğunu söyledi. Artık böyle bir iddiaya nasıl değer
verebiliriz? Bir silâh olarak bunu kullanmak isteyen Ferit Paşa, Trabzon ve Samsun’dan
Anadolu’ya akın akın Bolşevikler geldiğini illere resmî telgraflarla duyurarak ilân etmek
zavallılığını göstermiştir.
S- Millî Teşkilâtın Müslüman olmayan unsurlara karşı birtakım yönelimlerinin olduğuna
dair bir söylenti vardır. Bu konudaki düşünceleriniz nelerdir ve Millî Teşkilât ile Müslüman
olmayan unsurlarla ilişkileri ne doğrultudadır?
C- Her şeyden önce şunu söylemek istiyorum ki, Millî Teşkilâtın Müslüman olmayan
unsurlara karşı hiçbir gizli, saklı düşüncesi yoktur. Üstelik bazı Müslüman olmayan unsurların
devlet ve milletimize karşı bazı kışkırtma ve girişimlerde bulunacak kadar zararlı düşünceler
besledikleri olaylar ve belgelerle tespit edilmişse de, yasal haklarına dayanan milletimizin
sükûn ve ciddiyeti karşısında hiçbir sonuç alamayacaklarını anladıkları düşünülebilir. Bu
durumda arada hiçbir terslik nedeni kalmayacaktır. Biz onların her türlü doğal haklarını
sağlayarak, halklar arası bir denge ve uyum yaratmayı esas amaçlarımızdan sayıyoruz.
S- Yabancılarla ilişkileriniz nasıldır?
C- Şimdiye kadar gerek tesadüfen ve gerekse Anadolu durumunu incelemek için
görevlendirilip bu bölgeye gelen çeşitli milletlerden olan yabancıların birçoklarıyla temas
edildi. Bunların bize söyledikleri ilk izlenimleri, uzaktan müthiş bir madde gibi zihinlerinde
6
canlandırdıkları Anadolu’yu, tam tersine dikkate değer bir sükûn ve güvenlik içinde
görmekten doğan şaşkınlıkları oluyordu. Özellikle, Millî Teşkilâtın genişliği ve önemiyle,
milletin birlik ve kararlılığını gözleriyle görüp, genel isteklerimizi etraflıca araştırdıkları zaman,
millî isteklerimizin yasallığı ile teşkilâtımızın temiz manevîyatı hakkında ülkelerin kamuoyuna
tekrar tekrar raporlar yazmaktan geri kalmadılar. Bu şekilde bugün Avrupa ve Amerika’da
gerçeğin ortaya çıkmaya başladığını görmekle memnun oluyoruz.
S- Genellikle Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin en çok Temsil Heyeti’nin seçimler
sırasındaki durumu ve faaliyeti ne olacak?
C- Topluluğumuz, bir siyasî parti değildir. Bu nedenle seçimler sırasında, ne cemiyetin
genelinin, ne de hususî olarak Temsilciler Kurulu’nun doğrudan doğruya hiçbir etkinliği ve
girişimi olmayacaktır. Bu nedenle bu konuda bize düşen görev, çağdaş hukuktan yararlanan
vatan evlatlarına düşen millî görevin tamamıyla aynıdır. Yalnız bizim bu konuda fazla olarak
söyleyebileceğimiz tek söz varsa o da milletin çoğunluğunu temsil edip en önemli millî
mukadderatımız (gelecek) hakkında belirli birtakım esaslara sahip olduğumuzdan bu esasları
savunmak ve bunları müdafaa edecek bir milletvekilleri çoğunluğunun seçilmesini dilemekten
ibarettir.
S- Siz, milletvekilliğine adaylığınızı koyacak mısınız?
C- Ben yalnız vatanıma ve milletime böyle tarihî bir anda tamamıyla kendimi verebilmek
amacıyla kutsal görevimden ayrılıp kendimi sine-i millete emanet ettim. Bunu yaparken
milletin sıradan bir üyesi olarak elimden gelen fedakârlığı göstermek kararlılığındaydım. Bu
nedenle tamamıyla milletimin iradesine bağlıyım. Eğer millet beni milletvekili olarak seçmek
istediğini belirtirse memnuniyetle kabul ederim. Fakat kendiliğimden hiçbir girişimde
bulunmayacağım.
Kuva-yı Milliye (Millî Kuvvetler’in) Durumu Konusunda
13 Ekim 1919

Tasvir-i Efkâr gazetesinin başyazarı Velit Ebuziya’nın
telgrafta sorduğu sorular ve Mustafa Kemal Paşanın cevapları.
İstanbul, 13.10.1919
Sivas’ta Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine,
Saygıdeğer Paşam, kaç gündür yüksek şahsınızla basın heyeti adına haberleşiyorduk.
Bugün Tasvir-i Efkâr adına rahatsız edeceğim. Sıralandığı üzere bazı sorular sunuyorum;
amaç, Millî Kuvvetlerin durumu ile ilgili olabildiğince açık bilgi vermektir. Alınacak cevapların
ajans aracılığıyla Avrupa’ya çektirilmesine çalışılacaktır. Bu sorulardan uygun görülenlere
yarınki sayıya yetiştirilmek üzere olabildiğince çabuk cevap vermenizi rica ederim.
1. Millî kuvvetlerin oluşturulmasının ilk nedenleri nedir?
2. Millî Teşkilâtlanma ne zaman başladı?
3. Bugün kaç ilde hâkim durumdadır?
4. Millî Teşkilâtın başlıca ileri gelenleri kimlerdir?
5. Gerçek amacı nedir?
6. Gerçek amacını elde etmek için başlıca girişimleri nelerdir?
7. Seçimler hakkındaki görüşler nelerdir?
8. Anadolu’da seçimler tamamıyla serbest yapılabilecek midir?
9. Nisbî seçim sistemi kabul edilir mi?
7
10. Avrupa tarafından oluşturulması düşünülen Ermenistan sınırı hakkında ne
düşünüyorsunuz?
11. Sizce Ermenistan sınırı ne olabilir?
12. General Harbord ile ne görüştünüz?
13. Millî kuvvetlerin ikinci, üçüncü derecede organları içinde bazı ittihatçıların olduğu
söyleniyor, ne dereceye kadar doğrudur?
14. İttihatçıların Millî kuvvetler üzerinde etkili olması mümkün müdür?
15. Seçimlerden sonra Millî kuvvetler ne şekilde kalacak?
16. Gelecekte sınırlarımız sizce ne olur?
17. Kısaca özgeçmişinizi açıklar mısınız?
18. Milletvekilliği seçimi için adaylığınızı açıklayacağınız söyleniyor, doğru mudur?
Nereden milletvekili olmak istiyorsunuz?
19. Arkadaşlarınız arasında başka kimler milletvekili olmak istiyor?
20. Şehrinizde İtilâf temsilcileri var mı? Onlarla iletişim hâlinde misiniz? Size karşı
tutumları nelerdir? Millî harekât hakkında ne düşünüyorlar?
21. İstanbul’a temsilci atadığınız Vasıf Bey ne zaman gelecekler, Talimatı nedir?
Tasvir-i Efkâr Başyazarı Velit
Velit Beyefendiye,
Paşa Hazretlerinin telgrafınızın içeriğine numara sırasıyla aşağıdaki gibi not ettirdiği
cevapları sunuyorum.
Cevat
1. Milletin uğradığı haksız işlemler.
2. Ateşkes sonrası ve yurdun her yanında, aynı anda.
3. Bugün Anadolu ve Rumeli illerinde Millî Teşkilâttan yoksun hiçbir yer yoktur.
Hâkimiyet bütün vatanı kapsamaktadır.
4. Millî Teşkilâtın ileri gelenleri, dokunulmazlık ve yurdun kurtuluşu için yürekleri
çırpınan yurdun seçilmiş çocuklarıdır.
5. Asıl amaç yurdun bütünlüğünü ve milletin kurtuluşunu sağlamaktır.
6. Millî kuvvetleri sivil iradeye hâkim kılmaya kesin kararlı olan ve milletin bütün
bireylerini toplayan teşkilâtımızdır. Tüzük ve bildirilerimizde aynen belirtilmiştir.
7. Seçimlere yasadışı bir biçimde karışmadan milleti serbest bırakmaktır. Yalnız
derneğimiz, ilkelerini kabul edenlerin seçimleri kazanmalarını temenni eder.
8. Evet yapılacaktır.
9. Bu seferki seçimin var olan yasaya uyarak yapılması zorunludur. Ve zaten bu yolda
da başlanmıştır. Nisbî temsil yöntemi Millî Meclis’in çözümleyeceği bir meseledir.
10. 11- 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırımız içinde kalan yurttan bir karış toprağın
Ermenistan’a bırakılmasına millet kesinlikle razı değildir?.
13. Derneğimizde ittihatçı yoktur. İttihatçılık tarihe karışmıştır. Merkezî hükûmetin,
Batı’nın siyasî hatası onların yaşamasına neden olmadığı sürece, millet bunun yaşamasını
aklına bile getirmeyecektir. Buna ait Temsilciler Kurulu’nun yeni bir açıklaması, bu gece
Matbuat Cemiyeti Başkanlığı’na çekilecektir.
8
14. Millî kuvvetlerin tek hâkimi, millet ve yüce millî amaçtır. Başka hiçbir kimse veya
topluluk etken olamaz.
15. Millî kuvvetlerin gelecekteki şekli, Millî Meclis, güvenlik ve hürriyet ile yasama ve
denetim görevini yerine getirmeye ulaştıktan sonra bir kongre ile tespit edilecektir. Bu özellik,
tüzüğümüzün son maddesinde açıkça görülür.
16. Gelecekteki sınırlarımız, bizce 30 Ekim 1918 tarihinde ateşkes imzalandığı günde
fiîlen sahibi olduğumuz sınırdır.
18. Milletvekilliğine adaylığımı açıklamadım ve açıklamayacağım ve fakat millet beni
herhangi bir yerden milletvekilliğine seçerse onurla kabul ederim.
19. Arkadaşlarım da aynı benim gibi düşünüyor.
20. Şehrimizde İtilâf temsilcileri yoktur. Ancak geçici olarak gelip geçen bütün Avrupa ve
Amerika ülkelerine bağlı siyasî görevliler ve askerler ile meydana gelen özel görüşmelerde
teşkilât ve millî hareketimizin yasal niteliğini tamamen onaylamışlardır.
17. Paşanın özgeçmişi kısaca olduğu gibi sunulmuştur.
Rumî 1296 (milâdî 1881) tarihinde Selânik’te doğarak ortaokul öğrenimini Selânik’te, lise
öğrenimini Manastır’da, Harp Okulu ve kurmay subaylık öğrenimini İstanbul’da tamamlamış,
1905 yılında kurmay yüzbaşı olarak mezun olmuş ve 1907 yılına kadar Suriye’de ve Kolağası
olduktan sonra 1911 yılına kadar Makedonya’da bulunmuşlar; bu süre içinde Ordu
Kurmaylığında ve Redif Tümeni Kurmaylığında, Ordu ve Kolordu Kurmaylığında ve Selânik
Subay Eğitim Komutanlığında ve Demiryolları Hattı Müfettişliğinde görev yapmışlardır. 31
Mart olayı üzerine Selânik’ten İstanbul’a hareket eden kuvvetlerin kurmay başkanlığında ve
1910’da Arnavutluk’ta yapılan harekâtta, Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşanın
kurmaybaşkanı olarak bulunmuş ve 1910’da Picardie askerî uygulamalarını incelemek için
Fransa’ya gitmişlerdir. 1911 senesinde Genelkurmay dairesinde göreve getirilmiş ve oradan
İtalya savaşı nedeniyle Trablusgarb’a giderek savaşın sonuna kadar Sirenaik yöresinde,
Derne kuvvetleri komutanlığı yapmış ve bu sırada Balkan Savaşları başlamış ve Bulgarların
Çatalca hattına kadar geldiği bir sırada İstanbul’a gelerek, Gelibolu’da Kuva-yı Mürettebe
Erkân-ı Harbiyesi Harekât Şubesi Müdürü ve Bolayır Kolordu Erkân-ı Harbiyesi Başkanı
olarak, Balkan Savaşı’na katılarak Edirne üzerine adı geçen kolordu ile hareket etmiş ve
Dimetoka yöresinin geri alınmasında bizzat bulunmuşlardır. Balkan Savaşı’nın ardından
Sofya, Belgrat, Çetine Ataşemiliterliklerini yapmak üzere Sofya’da görevlendirilmiş ve orada
yarbaylığa yükselmişlerdir. Savaşın bittiği ilânının ardından Tekirdağ’da yeni oluşturulan
Ondokuzuncu Tümen Komutanlığına atanmışlardır. Maydos ve çevresinde komutanlık
yaptıktan sonra adı geçen tümen ile bu bölgede bulundukları sırada Arıburnu Kuvvetleri
Komutanlığına yükselmiş ve bunun sonucunda albaylığa yükselmişlerdir. Ardından
Anafartalar Grubu Komutanı olmuş ve İngilizlerin çekilmeleri üzerine Onaltıncı Kolordu
Komutanı olarak Edirne’ye ve orada bir ay kaldıktan sonra Diyarbakır, Bitlis, Muş yöresine
aynı numara ile Kolordu Komutanı olarak gitmiş ve adı geçen cephede Tuğgeneralliğe
yükselmişlerdir. Toplanan ikinci ordu içinde, Bitlis ve Muş’u beş gün süren savaş sonunda
Ruslardan geri almış ve bir süre sonra İkinci Ordu Komutanlığı vekilliğine ve kısa bir süre
sonra Hicaz Kuvvei Seferiyesine Ordu Komutanı olarak atanmış ise de Şam’a kadar gittikten
ve Sina Cephesini kontrol ettikten sonra, Medine’ye gitmelerine gerek görülmediğinden, İkinci
Ordu Komutanlığına asaleten atanarak Diyarbakır’a gelmiş, 1917’de Halep’te toplanan ve
General Falkenhayn’ın kontrolünde bulunan gruba dahil olan Yedinci Ordu Komutanlığına
atanmışlardır. Adı geçen ile aralarında görüş ayrılıkları ortaya çıktığından ve hükûmet de
bakış açılarını değiştiremediğinden, ordu komutanlığından istifa ederek ardından atandığı
İkinci Ordu Komutanlığını da reddederek İstanbul’a dönmüşlerdir. Bu süre içinde, veliahtın
eşliğinde Almanya genel karargâhına ve Alman batı cephesine gitmişlerdir. Veliahtın padişah
olmaları üzerine sözlü ve ısrarlı irade ile Falkenhayn’ın yenik bıraktığı Nablus yöresindeki
Yedinci Orduya tekrar gitmiş ve gitmesinden on beş gün sonra oluşan genel İngiliz
saldırısında bu orduyu Halep’e kadar geri çektiği sırada Padişah’a fahrî yâver olmuşlardır.
9
Halep savaşının ardından Yedinci ve Adana yöresinde bulunan ikinci ordulardan oluşmuş
Yıldırım Grubu Komutanlığını üzerine alarak, ateşkesten sonra İstanbul’a döndüler. Son
zamanda bilinen şekilde Üçüncü Ordu Müfettişliğiyle Doğu Anadolu’da bulundukları sırada 8
Temmuz 1919’da askerlik mesleğinden ayrılmışlardır.
Nutuk, Cilt: III (Vesikalar), s.1084-88, 1967
Hareket-i Milliye (Millî Hareket)’in Karakteri
24/25 Ekim 1919

Millî Hareketin başında bulunanlar- Millî Hareket ve Millet- Millî Hareket
ve İttihat ve Terakkî- Millî Hareketin liderlerinin amacı-Dünya Milletleri ve
Millî Hareket –Türk halkının özü-siyasî savaş ve toplumsal çalışma.
Amasya’da Tasvir-i Efkâr Muhabiri Ruşen Eşref ile görüşme
-“Dün akşam siz yorgundunuz, biz de meşguldük iyi görüşemedik. Bu hareketin
başından beri bizimle olmuş olsaydınız çok önemli yerler ve olaylar görecektiniz. Sizin için
yararlı inceleme alanı olacaktı. Şimdilik ilk aşama kapandı” dedi.
-Hakkınız var efendim. Bu yalnız benim için değil, millî hareketin temelini bilmek
ihtiyacında olan bütün millet için, özellikle İstanbul için çok yararlı olurdu. Hem böyle bir
olayın aşamalarını belirlemek tarih için gerekli olabilirdi. Fakat o zaman imkân bulunamadı.
Bununla beraber yine bazı şeyler öğrenilebilir, görülebilir dedim.”
- Doğrudur, fakat daha önceden anlaşılsa ve anlatılsa idi daha iyi olurdu. Örneğin, bu
hareketle ilgili olduğumuz için bundan bir iki ay önce bizi maceraperestlikle suçlayan bir iki
İstanbul gazetesi, isterdim, yakından bağlantı kursaydı da işin gerçeğini öğrenip ona göre
açıklasaydı... Milletin, hakkını aramasına, bir iki kişi maceraperestlik dediler. O hakkı geri
almak için çalışanlar da macerasever birer muhteris oldu. Fakat durup dururken macera
yaratmaya, maceraperest olmaya, bilmem ki gerek var mıydı? Bu maceraperest denen
insanların rütbeleri mi eksikti? Şahsi onurları mı zarar görmüştü? Aç mı kalmışlardı, yoksa
şahsi gelecekleri belirsizliğe mi uğramıştı? Hayır, değil mi ya? Her şeyleri yerli yerinde idi. O
hâlde, özellikle bir savaş yorgunluğundan sonra dinlenmeğe ihtiyaç duyan bir kişinin böyle
maceralar, dertler yaratmaya ihtiyacı yoktu. Oysa ki milletin ve ülkenin geleceği ve onuru söz
konusu oluyordu. Bu konu her düşüncenin üstündedir. Millet ve ülkenin varlığıyla kazanılan
rütbe ve refahın bir önemi, bir kutsallığı vardır. Biz bunlardan ancak yine bu yüce millet ve
ülkeye borçlu olduğumuz son bir namus görevini yerine getirmek için ayrıldık. Milletin kendi
hayatını kurtarmak, kendi yasal hakkını savunmak için çıkardığı sese katılmak her kendini
bilen vatandaşın görevidir. Eğer bu millet, bu ülke bölünecek olursa genel onursuzluğun
yıkıntısı altında kalan şunun, bunun da şahsi onuru da parça parça olur. Biz, o genel onuru
kurtarabilmek için harekete gelen millete ruhumuzla katıldık. Katılmamıza engel olabilecek
şahsi rütbeleri, konumları da genel onuru kurtarmaya yöneltilmiş bir amaç uğruna harcadık.
Milletin yaşam hakkı ve kurtuluşunu istemesi, birkaç kişi tarafından, dünyaya sanki devlete
karşı bir isyan gibi gösterilmeye çalışıldı. Bir iki kişiyi de kışkırtıcı olarak gösterdiler. Halbuki
geçtiğiniz yerlerde bizzat görmüşsünüzdür. Hükûmetin gücü, hükûmetin kanunu her yerde
boyun eğilen değil midir?
Eğer konuştunuzsa, halkın isteği nedir? Bizzat kendi ağzından duymadınız mı? Şu
hâlde, bu özel bir isyan, bir siyasal taktik olarak düşünülemez değil mi ya? Bu hareket,
milletin bir arzusudur, hatta bir ihtiyacıdır. Bu istek ve ihtiyacı birleştiren şey de kişiler değil
bizzat olaylardır. Ülkenin birlik ve kurtuluşunu tehdit eden yasa dışı birtakım şiddetli istekler,
topraklarımıza, hiçbir hakka dayanak olmaksızın meydana gelen saldırı, tehlike karşısında
millete birleşmek gereğini duyurmuştur. Böyle bir harekete macera demek, bu hareketi
değerli görenleri maceraperestlikle lakaplandırmak aymazlık, kötü niyetlilik değil midir? Fakat
böyle şahsi meselelerle uğraşacak vakitte değiliz. Böyle birtakım adî, bayağı şeylere
10
zamanın hassasiyeti uygun değildir. Bence muhalefet saygıya değerdir. Çünkü Oda bir
inceleme, bir birleştirme ürünüdür. Fakat yapılacak karşı çıkmalar mantıklı ve ılımlı ve yasal
nedenlere dayanmazsa muhalefet değersiz olur” dedi.
Bir sigara yaktı. Bir kahve istedi. Elinden düşürmediği tespihini hızlı hızlı çekiyordu.
Fakat Sayın Paşa, bu harekete karşı çıkanlar bunu bir parti taktiği (yönetme sanatı)
olarak görüyorlar. Onun için de bunu bütünü kapsayan kutsal bir anlamda görmek
istemiyorlar.
-Böyle bir zamanda, parti taktiği yapmak uygun mu? Ülke olmazsa partinin değeri ne
olur. Önce ülke kurtarılmalı ki partiler de ondan sonra siyasal, sosyal bir temele dayanarak
oluşabilsin. Parti taktiği ne demek? Bu bir parti taktiği olsaydı, Sivas Kongresi’ne ülkenin her
yerinden, Ferit Paşa Hükûmetinin oldukça sıkı önlemlerine rağmen seçilmiş temsilciler
katılabilirler miydi? Anadolu’nun isteğine ve ihtiyacına uymayan bir hareketin Anadolu’nun ta
göbeğinde barınması, yardım görmesi mümkün müydü? Hiçbir yerde zor ve tehdit işareti
görüldü mü? Karşıya geçip de gözlerini yumarak ve kimbilir hangi alçak, kovulmuş, kabul
görmemiş çıkar uğruna iftira savuranlardan bir ikisi, kongreye katılsaydılar, partilerine,
görüşlerine bakılmadan aynı ülkenin gerekli ve yararlı çocuğu gibi teşekkürle kabul
edildiklerini göreceklerdi. Karşı görüşler olgunlukla dinlenecekti. Milletin genel hakkını
istemesine parti taktiği denir mi? ...demek doğru mudur?
Canlandırılmasından en çok sakınılması gereken İttihat ve Terakkî Partisi’dir. Bir kere
kongreye katılan üyelerin her biri, kesinlikle böyle bir girişimde bulunmayacağına dair yemin
etti. Yemin kutsal bir üstlenme demektir. Namuslu olan bir kişi verdiği sözden dönmez. Diğer
yönden, İttihat ve Terakkî, siyaseti açısından da iflas etmiştir, öyle mi? O partiye üye olan
kimseler, iktidarda iken milletimizin beklentilerine, kişiliğine uymayan yayılmacı bir politika
uyguladılar. Kendi toprağı hizmet ve özene ihtiyaç duyarken, bu milletin gözlerini başka
noktalara çevirmeğe çalışan bir politika, tabiî bir siyaset değildi. Üstelik iflasa mahkûm idi.
Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin amacı ise o siyaset yüzünden bu duruma
gelen zavallı ülkeyi ve toprakları yasadışı emperyalizm ve kolonizasyon siyasetiyle ele
geçirmeye, parçalamaya çalışan yabancı ve saldırgan güçlere çiğnetmemek!... Bu düşünce
ile hareket eden bir teşkilât, ruh ve varlık nedeni ile, İttihat ve Terakkî, hükmü kalmamış
partisini diriltecek yetenekte değildir.... Herhangi bir siyasî parti, bu fikrin ve programın
gereksizliğini iddia edebilir mi? Herhangi bir parti, ülkenin birlik ve kurtuluşunu, hareketinin
esaslarının birinci maddesi olarak kabul etmez mi?
O hâlde öyle bir partinin kendi isteklerini tamamen koruyarak, bu gruba girebilir… Bu
kadar açık bir şeye de İttihatçılığın yaşatılması, iktidara gelme hırsı gibi iftiralar savurmak,
ahlâka, vatandaşlığa yakışmayacak bir anlayışsızlıktır, terbiyesizliktir. Ben, kendi adıma,
güttükleri siyasetin, vatan ve millete zararlı olduğunu yüzlerine karşı söyleyip açıkça karşı
çıktığım insanların, sistemlerinin tekrar iktidar mevkine gelmesi ve muteber olması ve sonuç
olarak da şu anda hepimizin içini kan ağlatan, dünkü durumların yeniden devamına mı
çalışacağım? Bunu hangi aklı başında, insafı yerinde adam düşünebilir? Böyle bir düşünce
mantıkla karşılanamaz” dedi.
Bunları söylerken yüzü coşkunluktan kızarmıştı. Ses ve kaşları daha sert bir şekil
almıştı:
-“Millete dost görünüp de ilk fırsatta iktidara geçtikten sonra onun gerçek beklentilerini
düşünecek yerde ülkeyi kendi istediği yolda götüren, laf anlamayan, yetkililerin uyarılarına
kulak asmayan, millete ait güçleri kendine bağlamaya çalışan kahraman görünen insanlardan
çok zarar görüldü. Onun için bazılarının bu çeşit kararsızlık göstermesi hoş görülebilir.
Kâbusların artması ve uzaması istenebilir bir şey değildir. Sonuç olarak hem onlara zarar
oluyor, hem de zavallı millete! Bunu siz de anlarsınız.
Ancak açıklamanız ve açıklamanızın ardından yapacağınız işler, bu kuşkuları yok
edebilir. Bugün hiç kimse yalanlayamaz ki ülkeye ve millete büyük hizmet vermek isteği
içinde her fedakârlığı göze aldınız. Bu fedakârlığınız hemen hemen genel bir sevgi ve
11
teşekküre erişti. Gerek sizi, gerek arkadaşlarınızı bir sevgi kuşatıyor. Bunun devamı ancak
sizin elinizdedir. Millet, çok zamanlar kendisine gerçekten dost olacak iyi insanlardan yoksun
kaldığı için şu acıklı günlerde yardımına koşan insanları her zaman aynı fedakârlık, aynı
tokgözlülük içinde görmek ister. Onları manevî bir güç hâlinde korumak ve kutsal saymak
ihtiyacındadır. Bu gücün korunabilmesi de ancak şahsi menfaatlerin hor görülmesiyle olabilir
düşüncesindedir. Açgözlülük, nice içtenliklerin ölmesine, nice iyi isteklerin yarı yolda
kırılmasına neden olmuştur.
Açgözlülükten anlaşılan anlam bir bakanlık elde etmekse, onun için böyle şeyler
yapmaya gerek yoktur. İstanbul’da oturup çalışmak, o amaca varmak için daha kolaydı.
Fakat millete hizmet etmek için en emin aracın her türlü açık gösterişten vazgeçip ancak,
milletin bağrında bulunmakla, manevî ödülü, maddî ödüle üstün tutmakla olabileceğini
düşünenlerdenim. Bundan ötürü, hayatta amaçlara ulaşabilmek için, millete hizmet
edebilmek için yalnız bakanlık konumunda olmak gerektiğini düşünmedim. Açgözlülük
dedikleri bu ise, ne bende, ne arkadaşlarımda yoktur. Bunu herkesin açıkça bilmesini isterim.
Yüklendiğimiz görev çok kutsaldır. Onun kutsallığına birtakım şahsî hırslarla zarar verilmesini
hiçbirimiz istemeyiz. Bizim isteğimiz, bugüne kadar hakkından mahrum yaşatılan, varlığı
önemsenmeyen milletin yaşamaya, refaha lâyık bir güç olduğunu hükûmetimize ve
hükûmetlere anlatmaktır. Bugün dünya toplumsal inkılâp geçirmektedir. Bu alanda
kazanılacak başarılar, zorbalara, ilgisizlere teslim ettirilen haklar, savaş meydanlarındaki
zaferler kadar, hatta daha önemlidir. Ancak bu niyeti anlayan anladığını da yaptıkları işlerle
kanıtlayan hükûmetler hangi partiye üye olurlarsa olsunlar milletin kabulünü, yararlılığını
kazanır. Bunu anlayıp da milleti hâlâ kendi kafalarının keyfine yönetmeye kalkışan güçler
artık birer belâdır. Belâ çekmeğe de bu milletin artık tahammülü kalmamıştır. Millet, yapılan
işleri, kendisi kontrol etmelidir. Hayata lâyık olduğunu dünyaya bu şekilde kanıtlamalı. Sonra
da dünyadan hayat hakkını istemelidir!
Dünya, milletimizin yaşamasına ya saygı gösterip onun birliğini ve bağımsızlığını
onaylayacaktır, ya da son topraklarımızı son insanlarımızın kanıyla suladıktan sonra, bütün
bir milletin teşkilâtı üstünde, istenmemiş, kovulmuş, işgal hırsını tatmin etmek
mecburiyetinde kalacaktır. Bu çeşit bir kıyıma ise günümüz insanlığnın sinirleri dayanmaz.
Milletin bu isteğini anlayan hükûmet görevlilerinin de sorumluluğu gayet açıktır; milletin
güvenliğini sağlamak, içten, duraksamadan çalışmak, bizi masa başı görüşmesine çağıracak,
yabancı devlet adamları ile milletin isteğini açıkça tartışmaktır.”
Yemek saatine kadar konuşulanların özeti işte budur. Bu adamın da siyasî akımlar
içinde, bugünkü özel konumunu kaybetmemesini diledim. Öğleden sonra Amasya
Panayırı’nda pehlivan güreşi vardı. Oraya davetliydik. Meydanda büyük bir kütle kendisini
alkışladı. Bu ilgiden çok etkilenmişti:
“Bak kardeşim, böyle milletten nasıl ayrılırsın? Bu eski püskü giysilerin içinde kötü
gördüğün insanlar yok mu? Onlarda öyle bir yürek, öyle bir cevher vardır ki olmaz şey!
Çanakkale’yi kurtaran bunlardır.
Kafkas’ta, Galiçya’da şurda burda arslan gibi çarpışan, yokluklara aldırmayan bunlardır.
Şimdi bu adamcağızların, sosyal seviyelerini yükseltmek herhangi bir hükûmetçilik
açgözlülüğünden daha iyi değil midir? Bu insanî çabaların yanında siyasî mücadeleler bayağı
kalırlar değil mi ya?
Siyasî çatışmaların çoğu yararsızdır. Fakat toplumsal çabalar her zaman için yararlıdır.
Bizim aydınlar buna çalışmalı. Neden Anadolu’ya geçip çaba harcamazlar? Neden milletle
doğrudan doğruya temasta bulunmazlar? Ülkeyi gezmeli, milleti tanımalı. Eksiğini görmeli ve
göstermeli. Milleti sevmek böyle olur. Yoksa sözle sevgi yarar sağlamaz” dedi.
-Hakkınız var...
-Kongrenin bildirgesini okudunuz mu?
-Evet
12
-Bir kez daha tekrar edelim ki size açıklayabileyim. Bağımsızlıktan ne istediğimizi
anlatayım. Yedinci maddeyi okuduk:
Milletimiz, insanî çağdaş amaçları yücelten sanayi ve iktisatla ilgili durumu ve ihtiyaçları
kabul ediyor. Bunun için, ülke ve milletin içerideki ve dışarıdaki kurtuluşu yurdun bütünlüğünü
korumak şartıyla, Altıncı maddede açıklanmış sınır içinde millîyet ilkelerine uyan ülkemize
karşı, yayılmacı istekler taşımayan herhangi bir ülkenin, bilimsel, iktisadî ve sanayi yardımını
memnuniyetle karşılarız. Bu adaletli şartları ve insanlık gereklerini taşıyan bir barışın da bir
an önce oluşması, insanlığın geleceği ve dünyanın huzuru adına en hususî ve en has
emelimiz, millî dileğimizdir.
Görüyorsunuz ki bu yön de, kongre tarafından göz önünde tutulmuştur. Yalnız milletin
düşündüğü yardım, saltanat şûrasında birkaç kişinin “Şimdilik yönetimi, herhangi bir
yabancıya teslim edip, onun korumasına girmemiz gerekir” türünden değildir. Altı yüz yıl
efendi yaşamış tarihinin her sayfası...... yoksa ekonomik, sanayi, toplumsal birçok eksiğimiz
olduğunu kim reddedebilir ki? Fakat bu eksikliği gidermek için de canlı bir milleti ortadan
kaldırmak mı gerekir? Biz yenilgimizin bedelini çok ağır ödedik. Elimizden, köyler, iller değil
ülkeler alındı. Fakat son lokmasını da ağzından kapmak için bir milletin hayatına kıymak
canice bir davranıştır. Öldürülen bir adamın kendisini son nefesine kadar, cesaretle mertlikle
savunması doğal ve gereklidir. Bu sözlerin yeniden mücadeleye gireceğiz ve girmek istiyoruz
anlamını içermez değil mi? Böyle bir isteği olan yok, şimdilik gerek de yok, ihtiyaç da. Aceleci
hareketlerin zararlı sonuçları ortadayken, böyle ağır kararlara girişilemez. Aksine çabuk ve
adaletli bir barışa can atıyoruz. Milletimiz bugüne kadar birçok savaş yorgunluğuna ve
haksızlığa maruz kalmıştır. Bunun için devamlı bir barışı, gönülden ister.
Ancak tehlikenin boğaza sarıldığı yerde mücadele kendiliğinden doğuyor. İzmir’de
mücadeleyi kim başlattı? Oraya haksızca saldıran Yunanlıların zulmü değil mi? Yoksa durup
dururken zavallı halkın, özellikle bir beklenti döneminden sonra silâh patlatma istekleri yoktu.
Öldürülen bir millet her şeyi göze alır... Kongrenin amacı, Millî Teşkilâtı oluşturup mantıklı ve
yasal haklarını dünyaya duyurmak, sınırını ve yaşamını kurtarabilmektir. Toplu bir milleti istilâ
etmek, tamamıyla dağınık bir milleti istilâ etmek kadar kolay değildir. Doğaldır ki dışarıdan
gelecek paraya, tavsiyeye, çalışma tekniğine ihtiyacımız vardır. Fakat bu, birliğimize,
bağımsızlığımıza son verecek bir tavsiye biçimi olamaz. Bize yardım edecek, insanca
kaynaklara karşı biz de üzerimize aldığımız göreve birliğimiz ve kurtuluşumuz içerisinde
içtenlikle bağlı oluruz.
İsteğe ve yasalara dayanan bir yaklaşımla hem daha iyi sonuç verir, hem de daha
kalıcı!... Zaten bu çeşit bir düzenleme milletimizin onuruna ve kurtuluşuna zarar vermez.
Millî Teşkilât ile ilgili de bilgi almak istiyordum. Fakat yerlilerden birkaç kişi kendisini
ziyarete geldi. Ben de sorumu bir başka zamana bırakmak zorunda kaldım.
Kuva-yı Milliye’nin Durumu
25 Ekim 1919

İç ve dış politikalar-Ermeni sorunu-Millî TeşkilâtHükûmete
karşı durum- Manda sorunu-Boğazlar sorunu.
Tan muhabirine demeç (Tasvir-i Efkâr)
- Millî Teşkilâtın iç ve dış siyaseti ile ilgili program nedir?
- Millî Teşkilât bir siyasî parti olmadığından iç ve dış politika hakkında ayrıntılı programı
yoktur. Millî Teşkilâtın her konudaki görüşünü, Sivas Kongresi’nde belirlenip, Eylül 1919
13
- Ermeni sorunu hakkında ne düşünüyorsunuz? Erzurum, Van, Bitlis illerinden pek sınırlı
bir şekilde bir miktar arazi bırakmaya karşı mıdırlar?
- Osmanlı sınırları dışında oluşan bir Ermenistan memnuniyetle görülür.
- Seçimlerden sonra, Millî Teşkilât dağılacak mı?
- Millî Teşkilâtın millî iradeyi hâkim kılmaktaki amacı, Millet Meclisi’nin toplanarak yasa
yapması ve denetim görevini tam bir güvenlikle, hürriyetlere sahip olmasıyla
gerçekleşecektir. Bunun üzerine, Millî Meclis, her türlü saldırı ve karışmadan korunmuş
şekilde olgunlukla yasama görevini yerine getirmeye başladıktan sonra, bu da fiilen
gerçekleştikten sonra bugünkü çalışma biçimiyle varlığını sürdürmeye gerek
kalmayacağından, Millî Teşkilât, iç tüzüğü gereğince çalışmasına son verecektir.
- Rıza Paşa hükûmetiyle oluşan 9 Ekim mutabakatına rağmen teşkilât, Anadolu’daki,
idarî denetimi koruyacak mıdır?
- Şimdiki hükûmetin yönetim işlerine kesinlikle karışmıyoruz.
- Salih Paşanın Amasya’ya gelmesi?
- Salih Paşanın Amasya’ya gelmesi hiçbir anlaşmazlıktan doğmuş değildir. İkinci
derecede bazı konular hakkında düşünce alışverişi amacına yöneliktir.
- Türkiye’nin yabancı yardımı olmadan yaşamasının mümkün olacağına inanıyor
musunuz? Bu yardımı hangi şekilde anlıyorsunuz. Bu, ya da birkaç yardım konusunda
görüşleriniz nedir?
- Bu konuda fikir ve bakış açımızı açıklayan kongre bildirgesinin Yedinci Maddesini
olduğu gibi tekrarlamayı yeterli görürüz.
(Yedinci madde), Milletimiz, insanlıkla ilgili, çağdaş amaçları yüceltme ve teknik, sanayi
ve ekonomik durum ve ihtiyacımızı değerlendirir. Buna göre ülke ve milletin içeride ve
dışarıdaki kurtuluşu vatanın bütünlüğü korunmak şartıyla altıncı maddede açıklanmış sınır
içerisinde millîyet ilkelerine uygun ve ülkemize karşı işgal isteği taşımayan herhangi ülkenin,
teknik, ekonomik, sanayi yardımını memnuniyetle karşılarız ve bu adaletli şartları ve insanî
ögeleri taşıyan bir barışın da acilen oluşturulması insanlığın esenliği ve dünyanın huzuru
adına, millî dileğimizdir.
-Boğazlar sorunu için nasıl bir çözüm öneriyorsunuz?
-Boğazlardan, geliş gidiş serbesttir. Ancak başkentimizin bu yol üzerinde olması
nedeniyle onun da güvenlikli olması mecburidir. Geçişlerdeki serbestliğin başkentimizin
korunması için genelin güvenliğini sağlayıcı önlemlerin alınmasını mümkün görüyoruz. Ancak
konu hükûmete ait olduğundan, tarafımızdan bir tür öneri yapılamaz.
Kırşehir Gençler Derneğindeki Konuşma
24 Aralık 1919

Sivas’tan Ankara’ya ilk gelişinde
Milletimiz teşkilât düşüncesini henüz aklına sokmamıştır. Çoğunlukla bunu hükûmete
bırakır. Bu, milletimizin öteden beri alıştığı bir ahlâktır. Büyüklere saygı iyi bir ahlâktır. Fakat,
zaman, olaylar ve tecrübeler gösterdi ki kendiliğinden milletin duyarlı olması ve düşünmesi
gerekir. Her ne şekilde ve nitelikte olursa olsun sonraya bırakmamak gerekir, bırakırsa
bugünkü sonuç oluşur.
Bakışımızı tarihe çevirecek olursak, millet egemenlik derecesinden aşağı doğru inmeğe
başlamıştır. Fakat, düşününüz! Milletimizin her bireyi düşünceli ve duyarlı bir şekilde
yetiştirilmiş olsaydı gerçekten bu duruma gelmeyecekti. Memleketin ve milletin yönetimini
14
üzerine almış olanlar kararlarında ve görüşlerinde yanlış yapmış, fakat bütün bu yanlışların
üzücü sonucundan millet zarar görmüştür.
Ateşkes antlaşmasının ardından milletimiz, üzülerek söyleyeyim, geleceğine göz yuman
bir durumda bulunuyor, varlığımızı yok etmeye istekli olan düşmanlar acı darbeler indiriyorlar,
memleketimiz parçalanmak isteniyordu. Teşekküre şayan bazı durumlar, değerli milletimizi
uyandırdı. Yer yer, milletimiz bireyleri bir diğerini aramağa, bulmağa başladı. Bunun sonucu
olarak, teşkîlât meydana geldi. Devletimizin bağımsızlığını yok etmeğe çalışan yabancılar,
milletimizden böyle bir ruhun belireceğini beklemiyorlardı. Burada yaşayan insanları
duygusuz yaratıklardan meydana gelmiş sayıyorlardı. “Böyle bir milletin var olma hakkı
olamaz!” Kararlarını kabulde bir millet varlığı dikkate alınmadı, milletimizin olaylar ve darbeler
sonucu olarak yer yer şekillenmesine önem vermemişlerdir. Bu önem verilmeyen parçaların
korumak istedikleri ve verdikleri karar ve bütün milletin kabul ettiği temel nokta:
Kuva-yı Milliye’nin âmil, irâde-i milliyenin hâkim olmasıdır (Millî Kuvvetlerin etken, millî
kararın egemen olmasıdır). Ve bu teşkîlâtın ruhu budur. Bu amaçla teşkîlâtı yaymaya
başladığı zaman, yabancılar dikkatlerini Türkiye’ye çevirmeğe başladı, içeriğine inanamadı;
çeşitli memurlar, heyetler gönderdiler; bizde bir hayat duygusu bulma ve onu yakından temas
ile araştırmaya başladılar. Ve bunun üzerine anladılar ki; bu millet zavallı bir millet değildir,
altı yüz yıl ve daha önceden beri egemenliğini kanıtlamış, efendilik yapmış bir millet, onların
göz önüne getirdiği gibi esir bir millet değildir. Bundan dolayı yabancılar tamamen inanmalıdır
ki: Türkiye ve Türkiye’de yaşayan millet, başlı başına bütün dünya milletleri içinde etkili bir
varlığa sahiptir, bu yok edilemez. Allah’a şükür devletimiz ve milletimizin bağımsızlığı söz
konusu olmaktan çok uzaklaşmıştır. Bağımsızlığımıza her suretle saygı gösterilmesi gerçeği
ortaya çıkmıştır. Bu bizim için yeterli değildir. Bu amacımızı sağlayamaz, maddeten
kararlaştırılmasını görmek zorundayız, bütünüyle şüphesiz olmak, gelecekteki gelişme ve
medenileşmeyi hakkıyla sağlayabilmek için vatan sahipleri olarak görüşmeliyiz.
Bağımsız yaşamak için vatanı elde etmek zorundayız. Çizdiğimiz bir sınır vardır, bu
sınırı yabancıların elinde bırakmayacağız, güvenliğimiz çok önemlidir.
Bu teşkîlât henüz bir şekilden ibarettir, bugün yarın buna bir geometrik şekil gibi
bakamayız, buna ruh verebilmek için de milletimizin her bireyinin akıl ve düşüncesini, vatan
ve milletin geleceğine olabilecek sataşma ve saldırıdan kendilerini koruyabilmek için teşkîlâta
birlikte inanmak gerekir.
Vatanın birliğine ait düşüncelerimiz kısa oluyor, diğer vatandaşlarımıza olabilecek
zarardan üzüntü duyuyoruz. Bütün millet tek vücut gibi bir duruma getirilmelidir. Her millette
olduğu gibi bizde de bir işe girişimciler başlar, en son bireye ve yukarıya doğru yayılır. Az
zamanda istenilen şekilde gerçek yönüne ilerletebilmek için aydın kimseler daha çok
görevlidirler. Aydınların görevleri son derece büyüktür. Hiçbir millet yoktur ki ahlâk ilkelerine
dayanmadan aydınlansın; ilerleyebilsin. Aydınlarımız vatan ve millet düşüncesini vermekle
beraber rakip milletlere karşı varlığını korumak için gereken özellikleri sağlarlarsa görevlerini
daha geniş şekilde yapmış olurlar.
Kırşehir Gazetesi, 30 Aralık 1919
Ankara İleri Gelenleriyle Bir Konuşma
28 Aralık 1919

Ankara’ya gelişinin ertesi günü büyük bir heyet halinde Ziraat
Okulu’nda Mustafa Kemal’i ziyaret edenlere yaptığı konuşma
Saygıdeğer Efendiler!
Heyetimizi, Ankara’ya ulaştığımız gün erkek, kadın, çocuk bütün halkın içten ve
vatanseverce, olağanüstü gösterisiyle karşıladınız, sevindirdiniz. Bugün topluca yaptığınız
15
yüce ziyaretinizle de mutlu ettiniz. Bu nedenle de heyetimizin derin saygı ve teşekkürlerini
sunmakla övünürüm.
Saygıdeğer vatandaşlarımızı böyle toplu bir halde selâmlamak bizim için değerli bir
fırsattır. İzin verirseniz, bu fırsattan yararlanarak kısa bir görüşüp konuşmak isterim.
Efendiler!
Hepiniz bilirsiniz ki... savaşın son döneminde Amerika Cumhurbaşkanı Wilson, on dört
maddeden oluşan bir programla ortaya çıktı. Bu program milletlerin kendi geleceklerine
kendilerinin hakim olmasını sağlıyordu. Programın on ikinci maddesi ise özellikle Türkiye’ye,
devletimize ve milletimize aittir. Wilson bu madde ile Türkiye’nin, milletimizin tam bir
hakimiyete sahip olması gereğini ortaya koyduktan sonra buna bir iki şart da eklemiştir. O
şartlar şunlardır: Aramızda yaşayan Müslüman olmayan unsurların güvenliklerini ve hareket
hürriyetlerini sağlamak... Bir de Boğazların açık bulundurulmasıdır. Bütün İtilaf Devletleri
Wilson’un prensiplerini kendi çıkarları için uygun gördükleri gibi bizim devletimiz de bu on
16
komutanı aldatarak Musul’a asker soktular. İstanbul’u kara ve deniz kuvvetleri ile işgâl ettiler.
Bu konuda ateşkes antlaşmasında izin var mıdır?
Adana çevresini, Urfa’yı, Antep ve Maraş’ı önce İngilizler ve ondan sonra Fransızlar
işgâl ettiler. Bununla ilgili ateşkeste bir madde yoktur. Kilikya’da bizim askeri kuvvetimizden
beşinci madde gereğince yerel güvenliği sağlayacak kadarı bırakıldıktan sonra fazlası
dağıtılacaktı. O halde bu uygulanmış olan şekil nedir?
İtalyanlar Antalya’yı işgâl ettiler, savaş halinde olmadığımız Yunanlılar da İzmir ve
çevresini işgâl ettiler, özetle ateşkes antlaşmasını baştan başa paramparça ettiler, bu
saldırılara, bu haksız davranışlara karşı İstanbul’daki merkezi hükûmetler yazık ki beceriksiz
bir durumda kaldı. Hatta yapılan haksızlıkları protesto bile etmemişlerdir.
Evet İstanbul’un, Antalya’nın, Kilikya’nın haksız işgâllerini protesto bile etmemişlerdir.
Bunu yapmadıkları gibi; İstanbul’da örneğin henüz barış imzalamadığımız bir milletten
jandarmamıza komutan atadılar. Kömür sağlamadaki zorluklara karşı duramama
beceriksizliği yüzünden İstanbul’un tramvaylarını, su şirketini, bütün demiryolu hatlarımızı
henüz ateşkes durumunda bulunduğumuz İtilaf Devletleri’nin yönetimi altına verdiler. Halbuki
biliyorsunuz, ateşkes antlaşmasında yalnız şimendifer için kontrol söz konusudur. Yoksa
yönetimini, barış yapamadığımız İtilaf Devletleri’ne bırakmak akıl ve vicdanın kabul
edemeyeceği konulardandır. Bundan başka Efendiler! Büyük bir üzüntüyle söylemek
zorundayım ki, korunmasını bile Ferit Paşa son zamanlarda yabancılara bırakmıştır.
Memleketin iç güvenliğini sağlamak, sınırlarını korumak ve kollamak için gereği kadar asker
silâh altında bırakılacaktı. İlk zamanlarda seksen bini aşkın bir kuvvet yeterli görüldü.
Sonradan İtilâf Devletleri kırk üç bine indirdiler, bir süre sonra da birçok araçlarla bu sayının
da altına indirildi. Bütün silâhlarımızın sürgü kollarını çıkararak sandıklarla gönderdiler.
Milletimizi, memleketimizi bütünüyle korumasız bırakmayı amaçladılar.
Görülüyor ki Efendiler! İtilaf Devletleri iki noktada yemini bozmuş bulunuyorlar. Birincisi:
Wilson prensiplerini Versailles (versay) Konferansı’nda kabul ettiler ve duyurdular. Buna göre
on ikinci maddeyi ve bunun emrince bizim haklarımızı kabul ettiler. Halbuki fiilî hareketleriyle
Wilson prensiplerini, Türkiye’nin hayat ve geleceğini garantileyen ve buna kefil olan on ikinci
maddeyi yok saydılar. İkincisi: Onur ve namusları üzerine imza etmiş oldukları ateşkes
antlaşmasının hiçbir noktasına uymadıkları gibi on ikinci maddenin hükümlerine aykırı olmak
üzere devletimizi manda altına almak ve bundan başka büsbütün parçalamak kararlarına
kadar ileri gittiler.
Doğal olarak Efendiler, bu durum dikkate değerdir. İtilâf Devletleri’nde büyük bir düşünce
değişikliği görülüyor. Ateşkes antlaşmasının imzasında hür ve bağımsız yaşamağa yaraşır
Osmanlı milleti kabul ettikleri halde aradan bir iki ay geçtikten sonra bu görüşlerinden
vazgeçiyorlar. Başka renk ve anlamda kararlar veriyorlar. Bunun nedeni şu şekilde
açıklanabilir. Yabancılar kendi ekonomik ve politik çıkarlarını doyurabilmek için aleyhimizde
buldukları iki görüşü yürütmeğe başladılar. Bu görüşlerden birincisi güya milletimizin,
Müslüman olmayan unsurları eşitlik ve adalet ilkesine dayanan yönetimi beceremez olduğu.
İkincisi de güya, milletimiz genel olarak yeteneksiz olduğundan, bahçe halinde bulunan
yerlere girmiş ve oralarını viraneye çevirmiş. Birincisi ile millete zalimlik iftirası ediyorlar.
İkincisi ile yeteneksizlik. Eğer bu iki düşünce gerçek olsa idi, milletimizin bağımsız yaşamağa
hakkı iddia olunamazdı. Gerçekten zulüm medeniyetle uzlaşamaz. Yeteneksizlik iftirası da
bağışlanacak bir şey olamaz. Çünkü milletler işgâl ettikleri toprakların gerçek sahibi olmakla
birlikte insanlığın vekilleri olarak da o topraklarda bulunurlar. O toprakların zenginlik
kaynaklarından hem kendileri yararlanırlar ve dolayısıyla bütün insanlığı yararlandırmakla
yükümlüdürler. Bu ilkeye göre, bunda beceriksiz olan milletlerin yaşama hakkı ve
bağımsızlığa yaraşır olmamaları gerekir.
Halbuki bu düşünceler bizim hakkımızda hiçbir zaman var olamaz. Her ikisi de su
katılmamış iftiradır. Milletimizin yeteneksiz olmadığı tarihçe ve mantıkça ispat edilmiştir.
Bunun kanıtını yine yabancıların kendi davranışlarında bulabiliriz. Avrupa devletleri
17
ateşkesten önce ve ateşkes anında, ateşkes antlaşması ile “kendi millî sınırları içinde
yaşamağa lâyık Türkiye kabul etmişlerdir”, aradan bir yıl geçmeden nasıl oluyor da bir millet
zalim ve beceriksiz oluyor ve bundan dolayı yaşama hakkından mahrum bırakılmak
isteniliyor. Avrupa Devletleri milletimizi önceden bilmiyorlar mıydı? Wilson prensiplerini kabul
edip ateşkes antlaşmasını imzaladıkları zaman altı yüzyıllık bir milletin yapısı ve yeteneği
hakkındaki bilgileri noksandı da bir iki ay içinde mi tamamladılar? Hakkımızda
uygulayacakları kararları bilmiyorlardı da sonra mı akıllarına geldi?
Halbuki düşününüz Efendiler! Milletimiz küçük bir aşiretten anavatanda bağımsız bir
devlet kurduktan başka Batı Dünyasına, düşman içine girdi. Orada büyük zorluklar içinde bir
imparatorluk var etti ve bunu, bu imparatorluğu altı yüz yıldan beri büyük bir olgunlukla ve
yücelikle devam ettirdi. Bunu başaran bir millet elbette yüce siyasal ve yönetime ait niteliklere
sahiptir. Böyle bir durum yalnız kılıç gücü ile var olamazdı. Dünya bilmektedir ki, Osmanlı
Devleti çok geniş olan ülkesinde bir sınırından diğer sınırına ordusunu olağanüstü hızla ve
bütünüyle donanmış olarak naklederdi ve bu orduyu aylarca ve belki de yıllarca güzelce
besler ve yönetirdi. Böyle bir hareket yalnız ordu teşkîlâtının değil, bütün yönetim şubelerinin
olağanüstü mükemmelliğini ve kendilerinin kabiliyeti olduğunu gösterir. Milletimizin zalim
olması meselesine gelince, bu da sadece iftiradan ibarettir.
Efendiler, hiçbir millet, milletimizden fazla yabancı unsurların inanç ve geleneklerine
saygı göstermemiştir. Hatta denilebilir ki diğer dinlere, başkalarının dinine ve milliyetine saygı
gösteren tek millet bizim milletimizdir.
Fatih İstanbul’da bulduğu dinî ve millî teşkîlâtı olduğu gibi bıraktı. Rum Patriki, Bulgar
eksarhı ve Ermeni kategigosu gibi Hristiyan dini liderleri ayrıcalık sahibi oldu. Kendilerine her
türlü serbestlik verildi.
İstanbul’un fethinden beri, Müslüman olmayanlara sağlanan bu büyük ayrıcalıklar,
milletimizin din ve siyasete göre dünyanın en hoşgörülü ve cömert bir milleti olduğunu
ispatlayan en açık kanıttır.
Milletimize bu iftirada bulunarak bize karşı gelenler, adaletli olsunlar da dünyanın en
büyük ve medenî milleti olduğunu söyleyenlerin İslâm dinini resmî şekilde tanımayan,
Müslümanları Pazar gününü tatil günü saymaya ve kutlu şekilde tanımaya zorlayan ve
Müslümanların özel günü olan Cuma gününü resmen tanımayan milletler olduğunu
unutmasınlar.
Memleketimizde yaşayan Müslüman olmayan unsurların başına ne gelmiş ise,
kendilerinin yabancı entrikalarına kapılarak ve ayrıcalıklarını kötüye kullanarak vahşice bir
şekilde takip ettikleri bölücülük siyasetinin sonucudur.
Herhalde Türkiye’de ortaya çıkmış istenilmeyen bazı durumlar birçok nedenlere ve özre
dayanmaktadır. Bunu da kesin olarak arz edebilirim ki bu durumlar, Avrupa devletlerinde
görülen özürsüz bunca usulsüzlükten çok aşağı bir derecededir.
Rusya’nın Polonya’ya karşı bir buçuk yüzyıl takip ettiği kan dökücü siyaset, Kafkasya’da
Çerkezlere ve programlı olarak Musevilere uyguladığı zulüm, bu arada sayılacak
örneklerdendir.
Tekrar ediyorum, aleyhimizde ortaya çıkarılan düşünceler yanlıştır, bu gerçekler tarihçe
ve mantıkça ortadadır. Bu konuyu yalnız Batı’ya değil hatta vatandaşlarımıza da önemli bir
şekilde duyurmak gereğini hissediyorum. Çünkü az olmakla beraber üzüntüyle duyuyoruz ki,
milletin tarihini okumamış veya millî duygudan yoksun kalmış olması gereken bazı kişiler,
yabancıların aleyhimizde söyledikleri suçlamaları reddetmedikleri gibi vatanlarını suçlu
göstermekten çekinmiyorlar. Hâlâ bugün, Sultanî okulunun salonlarını aleyhimizde konferans
verdirmek için yabancılara açık bulunduranlar var, bu gibilere lânet...
Efendiler! Düşmanlarımız hakkımızda ortaya attıkları iftiralarını bir aralık Paris
Konferansı’na da kabul ettirir gibi oldular. Belki de bunun sonucu olarak daha savaş
sırasında birbiriyle yaptıkları gizli antlaşmaların ve birbirlerine verdikleri sözlerin
18
uygulamalarına başlanmış idi. İzmir, Antalya, Adana, Antep, Urfa ve Maraş’ın işgâlleri hep bir
karşılıklı sözleşmelerin sonucu olsa gerek... Halbuki haktan, adaletten bahseden İtilâf
Devletleri’nin bu gibi davranışlarda bulunmamaları gerekirdi, medeniyet ve insanlıktan
bahsederken bu beklenmezdi.
Fakat Efendiler!... Herhalde dünyada bir hak vardır. Ve hak gücün üstündedir. Şu kadar
ki milletin, haklarını bilerek savunma ve korunması için her türlü fedakârlığa hazır olduğunu
dünyaya göstermek gerekir. İşte düşmanlarımızın bu hareketi, milletimizi bu düşünceden ve
bu fedakârlık duygusundan mahrum zannettiklerinden meydana gelmiştir.
Fakat doğrusunu söylemek gerekirse ateşkesten beri birbirini takip eden
hükûmetlerimizin, memleketin uğradığı haksızlıklara karşı kusurlu ve akılsızca hareketleri
aleyhimizdeki yanlış düşünceleri doğrulatmıştır. Örneğin Tevfik Paşa, vatanımızın bir kısmını
Ermenistan’a eklemede bir zarar görmemekte idi. Ferit Paşa resmî konuşmalarında Doğu
vilâyetlerinde geniş bir Ermenistan özerkliğinden söz ettiği gibi Paris’te de güney
sınırlarımızın Toros olabileceğini söylemişti. Toros’un güneyinde Arapça konuşulduğunu
sanıyor ve Toros’tan da Antakya’ya kadar olan yerlerde Türklerin yerleşmiş olduğunu ve
buraların bin yıldan beri Türk kanıyla yoğrulmuş olduğunu bilmiyordu. İşte bu gibi
hükûmetlerin tavır ve hareketleridir ki milletimizi, geçmişini unutmuş, milletin ve
medeniyetlerin bağışladığı haklardan habersiz, kansız, zavallı bir millet olarak tanınmasına
yol açmıştır.
Milletimizin kendisinin bu şekilde anlaşılmasında çok büyük suçu vardır. Milletimizin o
suçu Efendiler, merkezî hükûmetin yaptıklarıyla Avrupa’nın namusuna aşırı güven göstermiş
olmasıdır. İşte bu kusurundan dolayı kendi değerini, niteliğini, erdemlerini unutturmak
derecesine düşmüştür.
İzmir’in acı veren olaylarından sonraydı ki, milletimiz gerçekten duygulandı ve aklını
başına topladı ve derin bir uçuruma sürüklendiğini anladı ve ondan sonra haklarını kendisi
savunmaya karar verdi. Doğal olarak bunu yapabilmek için bir şekil almak, taarruz etmek
gerekirdi. Aslında her taraftan teşkîlât ve oluşmalar daha önce başlamış idi. Fakat öncelikle
Erzurum ve ondan sonra Sivas Kongrelerinde genel birliğimiz sağlandı. Erzurum ve Sivas
Kongrelerinin bütün dünyaya karşı olan bildirisi ve tüzüğünün içeriği önemlidir. Aslında
içeriğini hepiniz bilirsiniz. Fakat izin verirseniz her ikisinden bazı noktaları burada yeniden
hatırlatmak isterim; Tüzüğün teşkîlâta ait sayfasında görülüyor ki amaç “Osmanlı vatanının
bütünlüğünü ve yüce hilâfet ve saltanat makamının ve millî bağımsızlığının korunmasını
sağlamak için Kuva-yı Milliyeyi hakim kılmaktır.”
Efendiler! Bir millet varlığı ve hakları için bütün gücüyle, bütün maddî ve düşünce
gücüyle ilgili olmazsa, bir millet kendi gücüne dayanarak varlığını ve bağımsızlığını
sağlamazsa şunun bunun oyuncağı olmaktan kurtulamaz. Millî hayatımız, tarihimiz ve son
dönemde yönetim şeklimiz buna çok güzel kanıttır. Bu nedenle teşkîlâtımızda Kuva-yı
Milliye’nin etken ve Millî İradenin hakim olması ilkesi kabul edilmiştir. Bugün bütün dünya
milletleri yalnız bir hakimiyet tanırlar: Millî Hakimiyet... Teşkîlâtın diğer ayrıntılarına bakacak
olursak, işe köyden ve mahalleden ve mahalle halkından yani, kişiden başlıyoruz. Kişiler
düşünce sahibi olmadıkça kütleler istenilen yöne, herkes tarafından iyi veya kötü yönlere
gönderilebilirler. Kendini kurtarabilmek için her kişinin geleceğiyle kendisinin ilgilenmesi
gerekir. Aşağıdan yukarıya, temelden çatıya doğru yükselen böyle bir kurum elbette sağlam
olur. Şüphe yok, her işin başlangıcında aşağıdan yukarıya doğru olmaktan fazla, yukarıdan
aşağı olması zorunluluğu vardır.
Birincisinin şekillenmesinde bütün insanlık için amaca ulaşma etkili olmuş olurdu. Böyle
olmanın maddî ve pratik olabilmesi henüz bulunamadığından bazı girişimciler, milletlere
verilmesi gereken yön hakkında yol gösteriyorlar. Bu şekilde yukarıdan aşağıya
şekillendirilebilir. Biz memleketimiz içindeki gezilerimizde doğal olarak birinci şekilde
başlamış olan millî teşkîlâtımızın gerçek başlangıcının, kişiye kadar indiğini ve oradan tekrar
yukarıya doğru şekillenmelerin başladığını sevinerek gördük. Bununla birlikte mükemmel
19
dereceye ulaştığını söyleyemeyiz. Bunun için özellikle aşağıdan yukarıya tekrar bir
şekillenmenin olmasına özellikle çalışmamız bir millî ve vatanî görev kabul edilmelidir.
Bildirimizin de bazı noktalarından tekrar söz etmek isterim. Osmanlı İmparatorluğu’nun
savaştan önceki sınırlarını bilirsiniz. I. Dünya Savaşı’nın sonucu birtakım fedakârlıklara
devletimizi mecbur kılıyor; buna göre devlet için millî yeni bir sınır kabul ettik. Bu sınır
bildirimizin birinci maddesinde belirtilmiştir. Ayrıntılar bakımından bilmeyenler olabilir ve
doğal olarak mazurdurlar.
Bu sınır ortaya çıkarken işin içinde bulunduğumdan bunu da arz edeceğim.
Ateşkes imzalandığı gün ordularımız fiilen bu hatta hakim bulunuyordu. Bu sınır,
İskenderun Körfezi güneyinden Antakya’dan; Halep ile Katma istasyonu arasında Carablus
Köprüsü güneyinde Fırat nehrine kavuşur. Oradan Dir’izor’a iner; ondan sonra doğuya
uzatılarak Musul, Kerkük, Süleymaniye’yi içine alır. Bu sınır ordumuz tarafından silahla
savunulduğu gibi aynı zamanda Türk ve Kürt unsurlarının yerleşik olduğu vatanımızın
parçalarını sınırlandırır. Bunun güney kısımlarında Arapça konuşan dindaşlarımız vardır. Bu
sınır içinde kalan memleketlerimizin parçaları Osmanlı topluluğundan ayrılmaz bir bütün
olarak kabul edilmiştir. Bildirinin dördüncü maddesine bakalım! Bu madde ile biz, bizimle
birlikte yaşayan Müslüman olmayan unsurları aynı haklar ve yetkiyle kabul ediyoruz. Hepimiz
bu devletin Müslüman ve Müslüman olmayan unsurları içinde olarak aynı şekilde
vatandaşıyız. Ve bu nedenle hepimizin hakları birdir. İçimizde yaşayan Müslüman olmayan
vatandaşlarımıza bizim siyasal hakimiyetimizi ve sosyal dengemizi bozacak fazla birtakım
ayrıcalıklar veremeyiz. Bu madde, iç siyasetimizdeki genel anlayışımızı açıklamaktadır.
Yedinci madde; dış siyaset hakkındaki bakışımızı bildirir. Herhalde devlet ve milletimiz iç ve
dış bütün anlamıyla bağımsız kalacaktır. Bize başka bir yönetim şekli uygulanamaz. Bu
noktada çeşitli nedenlerin başında en büyük ve önemli neden şudur: Dinen bile bağımsız
olmak zorundayız. Yalnız geniş olan memleketimizi hızlı bir şekilde bayındır edebilmek için
ve milletimizin az zamanda bilim ve eğitimini çağın gereklerine göre yükseltmek için
düşünmüş olduğumuz konuları değerlendiririz. Ancak bu konuda bize yardım edebilecek
devletin nasıl olabileceği yedinci maddede belirtilmiştir. Böyle bir devletin yardımını hoş kabul
ederiz.
İşte Efendiler! Erzurum ve Sivas Kongrelerinde belirlenen ilkeler ve bakış açıları başlıca
bunlardan meydana gelmiştir. Bu ilkeler yardımıyla bütün milletimiz birleşmiştir. Bu kutsal
amacın sağlanması ile uğraşıldığı bir sırada pekâlâ hatırlarınızdadır ki, Ferit Paşa buna engel
olmağa kalkıştı. Bu girişimleri memleket içinde yanlış yorumlamaya uğraştı. İttihatçılıktır dedi.
Bu iftira iç ve dış kamuoyunda başarılı olamadı. Bunu gördükten sonra yeni bir silâh aradı.
Bolşeviklik dedi. Resmî telgraflarında Bolşeviklerin Karadeniz’den takım takım Samsun,
Trabzon ve içeriye doğru yürüdüğünü, memleketi alt üst ettiğini resmen herkese duyurdu.
Bunlar da etkili olamadı. Ferit Paşa ve kabinesi daha ileriye gittiler. Bazı yerlerde Müslüman
halkı aldatıp üzerimize göndererek, millet ve vatan için çalışanları yok etmeye yeltendiler.
Doğal olarak bunlarda da başarılı olamadılar. Fakat sonunda millet Ferit Paşaya güvensizlik
göstermek zorunda kaldı. Kabine düşürüldü. Millî birlik sağlandı.
Millî Teşkîlâtın oluşturmuş olduğu iç ve dış durum ile eski durum arasında olağanüstü
farklar vardır. İç işlerinde güvenlik ve huzur bakış açısından karşılaştırma yapılamayacak
kadar çok değişiklikler vardır. Dış işlerinde yabancıların hakkımızda verdikleri ve
verebilecekleri yok etme ve ölüm kararının çok yanlış olduğu artık bütün İtilaf Devletlerince
değerlendirilmiş ve millî teşkîlâtın değeri ve önemi reddedilemeyecek derecede görülmüştür.
İtilâf Devletleri’nden bazısı henüz özel çıkarlarını sağlamak için milletten başka bir yerde
dayanak noktası arıyor olabilir. Millet birlik ve davasında durdukça bu gibilerin de gerçeği
kabul edeceklerinde şüphe yoktur. Şimdi yapılması gereken milletimizin yılmadan kararında
devam etmesi ve İstanbul’da yakında toplanacak milletvekillerimizin kanun yapma görevlerini
hakkıyla yerine getirmesidir. Herhalde millet, hükûmetin gözcüsü olması gerekir. Çünkü
hükûmetlerin işleri olumsuz olur da millet itiraz etmez ve susturmazsa bütün kusur ve suçlara
ortak olmuş demektir. Ferit Paşa Paris’e gittiği zaman aldığı nota cevabı tamamen arz
20
ettiğimiz anlamdadır. Gerçekten şunun bunun oyuncağı olabilen milletler, haklarını
anlamamış demektir ve böyle bir millet göz altında bulundurulmayı hak etmiştir.
Millet Ferit Paşayı düşürdükten sonra yerine gelen Ali Rıza Paşa millî istekler
çerçevesinde milletle ortak çalışmayı kabul etti. Ferit Paşanın düşmesiyle Ali Rıza Paşanın
geçmesi meselesinde milletin ilgisi tabiî olarak birinciyi hükümsüz bırakmaktadır. Bundan
başka bir şey yapamazdı. Vekiller başkanını doğal olarak Padişah seçer ve adı geçen
başvekil de arkadaşlarını... Bu yeni kabineye eski kabineden bazı kişiler de girmiştir. Bu
nedenle Temsil Heyetimiz kararsız kaldı. Birtakım koşullar ortaya koymak zorunluluğu
görüldü. Nihayet anlaşma sağlandı. Hükûmetle yapılan anlaşmada üç noktaya güveniliyordu.
Millî Kuvvetlerin yasallığının onaylanması, Millî Meclisin toplanmasına kadar milletin geleceği
hakkında kesin sözler verilmemesi, Barış konferansında milletin geleceğini savunacak
delegelerin eskisi gibi millet ve memleketin çıkarlarını anlamayan kişilerden seçilmemesi...
Hükûmet bu üç ilkeyi kabul etti. Ve ayrıntılar üzerinde daha fazla anlaşabilmek için Bahriye
Nazırı (Deniz Bakanı) Salih Paşayı gönderdi, Deniz Bakanı Amasya’da Heyet-i Temsîlîye ile
görüştü. Salih Paşa ile olan görüşmede ben de bulundum.(Göstererek) Bu bildiri ve
tüzüğümüzün her satırı birlikte okundu. Bütünüyle fikir birliği oluştu. Bu görüşmeler sırasında
diğer bir önemli sorunun konuşulması geçerli görüldü. Millî Meclis’in toplanma yeri!...
İstanbul’un bugün içinde bulunduğu acı veren şartlar içinde Meclis-i Mebusan’ın
milletvekillerinin görevlerini tam serbestlikte yapıp yapamayacağı etraflıca düşünüldü. Bunun
için meclisin dışarda toplanması düşünüldü. Salih Paşanın İstanbul’a dönüşünden sonra
merkezî hükûmet bu düşünceye katılmadı. Doğal olarak bütün sakıncalarına rağmen
İstanbul’da toplanması gerekti. Bununla birlikte Temsil Heyetince sakıncalara karşı gereken
önlemler alınmıştır.
Efendiler! Millî Teşkîlâtımızın bugün sürdürdüğü amaç, vatan bölünmeden ve milletin
esaretten kurtarılmasına yöneliktir. İnşallah yakın zamanda millî teşkîlât bu amaca
ulaşılmasında yüklendiği vatanî görevini yapacaktır.
Fakat görevini tamamlamış sayılacak mıdır? Bence bundan sonra da çok önemli vatanî
ve millî görevimiz vardır. Kısaca iç durumumuzu düzeltmek, medeni milletler arasında
çalışan bir organ olabileceğimizi işlerimizle göstermek gerekir. Bu amaçta başarılı olmak için
siyasal çalışmadan fazla sosyal çalışmaya ihtiyaç vardır. Millî Teşkîlâtımızın böyle bir amaç
için nasıl bir şekil alması gerektiğini şüphesiz milletimizin genel istekleri belirleyecektir.
Şimdilik Temsil Heyeti, milletvekillerinin tam güvenlikle görev yaptıkları meydana çıktığı güne
kadar eskisi gibi görevine devam edecektir.
Efendiler! Ümit ederim ki, uygun bir barış yapılmasından sonra durumumuz güzel
yönetilirse önceki sınırlar içindeki durumumuzdan daha iyi olur. Bu noktada bir fikir sunmak
istiyorum. Cemiyetimizin bakış açısından çizdiğimiz sınırlar dışında kalan dindaşlarımızla, bu
saygıdeğer kardeşlerimizle aynı sınırlar içinde yüzyıllardan beri vatandaşlık ettik. Bu
kardeşlerimiz her tarafta, Suriye’de, Irak’ta, Yemen’de, doğuda kendi içlerinde varlığın
korunması ve bağımsızlığın sağlanması için çalışıyorlar. Bütün bu İslâm parçalarının
bağımsızlığa ulaşmaları İslâm dünyası için ne büyük mutluluk olur. Bunun olmasında İslâm
dünyasının durumunun ne kadar sağlam olacağını şimdiden düşünmekle çok büyük mutluluk
duyuyorum. Uyanmakta olduğuna şüphe kalmayan İslâm dünyasının başarısını o kadar
kuvvetli görüyorum ki, bu inançla duygularımı açıklamaktan dolayı duyduğum vicdani zevk
çok büyüktür. Fazla rahatsız etmek istemem, beni dinlemek inceliğinde bulunduğunuzdan
dolayı özellikle teşekkürlerimi arz ederim.
Nutuk; İçeriğine Ait Belgeler,
1927, Belge: 220, s.220-228.
21
Epoka Gazetesi Muhabirinin Yazılı Sorularına Cevap
30 Aralık 1919

İtalyanca “Epoka” gazetesi İstanbul yazarının Mustafa Kemal
Paşadan yazılı olarak sorduğu sorular ve verilen cevaplar:
1- Barış Konferansı, Türkiye sorunu ile ilgilenmeye başladığı şu zamanda, sizin bu
konudaki şahsi görüşünüzü öğrenmek ve Meclis-i Mebusan açılır açılmaz Kuva-yı Millîye’nin
(Millî Kuvvetlerin) dağılıp dağılmayacağını bilmek, gazetemizi çok aydınlatacaktır.
2- Sizin Mebuslar Meclisi’nde Erzurum’u temsil etmekten çekindiğiniz doğru mudur?
Mustafa Kemal Paşanın cevabı şudur:
Ankara, 30.12.1919
Bu nedenle size şahsi düşüncemi söylemek isterim: Milletin bu konudaki istekleri Sivas
Kongresi’nin resmî bildirgesinde nettir. Teşkilât, bu isteği gerçekleşene kadar görevini yerine
getirecektir, hatta genişlemeye devam edecektir. Benim, Meclis-i Mebusan’da Erzurum’u
temsilden çekineceğim haberi yanlıştır.
Mustafa Kemal
Vakit: 5.1.1920
Meclis’in Hangi Üyelerden Oluşacağı Hakkında
23 Nisan 1920

Yüce Meclisiniz, bilindiği gibi olağanüstü yetkilere sahip olarak yeniden seçilen şerefli
milletvekilleri ile saldırıya uğramış Saltanat Merkezi’nden (İstanbul) canını kurtararak buraya
gelen şerefli milletvekillerin-den oluşmaktadır. Canını kurtarıp gelebilecek olan milletvekilleri
ile birlikte bir Yüce Meclis meydana getirmek, ancak yeni belirlenen seçim şekliyle söz
konusu olmuştur. Bu anda Meclisimiz yeniden teşkil olunmuştur. Daha önce seçilen
milletvekillerinin de, seçilmeleri şimdiki milletvekillerinin seçim şeklinden çok geniş olduğu
için aynı yetki ile görev yapmasının uygun olacağı kanaatindeyim. Bu hususu doğrulamak
isterim.
(Uygundur, uygundur sesleri).
Milletvekillerinin Mazbatalarını (Yetki Belgesi) İncelemek Üzere Encümen Komisyon
Kurulması Hakkında
23 Nisan 1920
I. Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920 öğleden sonra saat 1.45’te (13.45) Reis-i
sîn (en yaşlı üye olduğu için Meclis başkanı seçilen milletvekili) olan Sinop milletvekili Şerif
Beyin kısa bir nutkuyla açılmış, daha sonra Ankara milletvekili Mustafa Kemal Paşa, Meclis’in
hangi üyelerden oluşacağına dair kısa açıklamada bulunmuş, açıklamasının sonlarına doğru
“Milletvekillerinin mazbatalarının incelenmesi için komisyon kurulmasını” önermiştir:
Mustafa Kemal Paşa (Ankara) Devamla- Milletvekillerinin mazbatalarını incelemek için
komisyon kurulması uygun bulunursa o meseleye geçilsin.
Başkan Şerif Bey- yalnız mazbatalar mı incelenecek?
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Efendim, diğer bir şeyi hatırlatmak istiyorum. Komisyon
kurulmasını arz etmiştim. Bu hususta gençlerden iki kâtip zat-ı âlinize (yüce şahsınıza)
yardım ederse... (Uygundur sesleri)
22
Mustafa Kemal Paşa (Ankara) Devamla- Zaten bu iş ile uğraşmış olan Muhiddin Baha
Bey birisi olabilir sanırım. (Diğeri de Cevdet Bey olsun sesleri)
Başkan Şerif Bey - Buraya gelsinler.
(Bursa milletvekili Muhiddin Baha Bey ile Kütahya milletvekili Cevdet Bey kâtiplik yerine
geldiler).
Daha sonra tutanakların incelenmesi için on beşer kişilik iki komisyon seçilmiş ve ertesi
gün saat 10.00’da toplanılmak üzere görüşmeler tatil edilmiştir. (Saat 2.30)
Milletvekillerinin Mazbatalarını (Yetki Belgesi) İncelemek Üzere Encümen Komisyon
Kurulması Hakkında
23 Nisan 1920

I. Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920 öğleden sonra saat 1.45’te (13.45) Reis-i
sîn (en yaşlı üye olduğu için Meclis başkanı seçilen milletvekili) olan Sinop milletvekili Şerif
Beyin kısa bir nutkuyla açılmış, daha sonra Ankara milletvekili Mustafa Kemal Paşa, Meclis’in
hangi üyelerden oluşacağına dair kısa açıklamada bulunmuş, açıklamasının sonlarına doğru
“Milletvekillerinin mazbatalarının incelenmesi için komisyon kurulmasını” önermiştir:
Mustafa Kemal Paşa (Ankara) Devamla- Milletvekillerinin mazbatalarını incelemek için
komisyon kurulması uygun bulunursa o meseleye geçilsin.
Başkan Şerif Bey- yalnız mazbatalar mı incelenecek?
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Efendim, diğer bir şeyi hatırlatmak istiyorum. Komisyon
kurulmasını arz etmiştim. Bu hususta gençlerden iki kâtip zat-ı âlinize (yüce şahsınıza)
yardım ederse... (Uygundur sesleri)
Mustafa Kemal Paşa (Ankara) Devamla- Zaten bu iş ile uğraşmış olan Muhiddin Baha
Bey birisi olabilir sanırım. (Diğeri de Cevdet Bey olsun sesleri)
Başkan Şerif Bey - Buraya gelsinler.
(Bursa milletvekili Muhiddin Baha Bey ile Kütahya milletvekili Cevdet Bey kâtiplik yerine
geldiler).
Daha sonra tutanakların incelenmesi için on beşer kişilik iki komisyon seçilmiş ve ertesi
gün saat 10.00’da toplanılmak üzere görüşmeler tatil edilmiştir. (Saat 2.30)
Ateşkesten Meclis’in Açılmasına Kadar Geçen Zaman İçinde Yaşanan Siyasal Olaylar
Hakkında
24 Nisan 1920

Saygıdeğer Milletvekilleri! Bugün içinde bulunduğumuz durumu, Yüce Meclisimiz’in
gözünde bütünüyle ortaya koyabilecek bazı açıklamalar yapacağım. Birincisi; Ateşkesten
Erzurum Kongresi’ne kadar geçen zaman içindeki durum hakkındadır.
İkincisi; Erzurum Kongresi’nden 16 Mart tarihine kadar, yani İstanbul’un düşmanlar
tarafından işgal edildiği güne kadar, üçüncü devresi de, 16 Mart’tan bu dakikaya kadar geçen
durumlara ait olacaktır. Vereceğim bilgiler birtakım belgelere dayanmaktadır ki, izninizle
gerektikçe o belgeleri burada okuyacağım. Yalnız birinci devreye ait olacak açıklamalarım
biraz şahsi olacaktır. Fakat durumu bütünüyle aydınlatabilmek için ondan bahsetmeyi gerekli
görüyorum.
23
Bildiğiniz gibi Ahmet İzzet Paşa Hükûmeti millîyetler esasına dayanan adâletli bir barışa
kavuşmak ümidiyle ateşkes istedi. Bağımsızlık uğrunda namusu için yiğitçe dövüşen
milletimiz 30 Ekim 1918’de imza edilen ateşkes ile silâhını elinden bıraktı.
İtilâf donanmaları İstanbul’a geldikten sonra ateşkesin hükümleri bir tarafa bırakıldı. Gün
geçtikçe artan bir şiddetle, Saltanat hukuku, hükûmetimizin onuru ve millî şerefimiz
adâletsizce saldırılara uğradı. İtilâf heyetinden gördükleri destek ve fiilî koruma sayesinde
Osmanlı halkı olan gayri müslim unsurlar (Müslüman olmayanlar, başka dine inananlar) da
her yerde alçakça saldırılara başladılar.
Mebuslar Meclisi’nin dağıtılması, kuvvetini milletten almayan İstanbul Hükûmetinin sık
sık değişmesi ve halkın vicdanından doğan millî birlik uğrundaki çalışmaların -üzücüdür kisiyasal
ihtiraslara kurban edilmesi yüzünden dünyaya karşı millî varlığımız hakkıyla
duyurulamadı.
Yabancı kuvvetlerin işgali altında inleyen başkentimizde kan ağlayan bütün onurlu
kişiler, aydınlarımız, din ve devlet hizmetlerinin önde gelen kişileri, sultanlık ve hâlifelik
makamının ve millî bağımsızlığımızın bu tehlikeli durumdan kurtarılması için ancak millî
vicdandan doğan birliğin kararlılık ve irâdesine bağlı bulunduğuna inandılar. Fakat
İstanbul’un baskı ve işgal altında bulunmasından millî onuru korumanın maddeten imkânı
kalmamıştır.
İşte bu sırada idi ki Anadolu’ya yönetim ve askerlikle ilgili olmak üzere ordu
müfettişliğine atandım. Bu görevi, dine ve millete hizmet için Allah’ın en büyük bir ilâhî lütfu
kabul ettim.
Millî vicdanın yüce irâdesine bağlı olarak milleti bağımsız, vatanımızı kurtulmuş
görünceye kadar çalışmak yeminiyle 16 Mayıs 1919 günü İstanbul’dan ayrıldım. Samsun’da
işe başladım. İlk düşündüğüm memleketimizde güvenliğin sağlanmasını kendi imkânlarımızla
yapabileceğimizi göstermek oldu. Aslında Samsun ve civarının (Canik Sancağı) özel durumu
bu konuda en çabuk şekilde davranmayı gerektiriyordu. Gerçekten Rumların egemenliğini ve
Müslüman halkın da tutsaklığını amaç edinen, Atina ve İstanbul’daki komiteleri tarafından
yönetilen Pontus Hükûmeti’nin isteği, Karadeniz sahiliyle, kısmen Amasya ve Tokat’ın kuzey
kazalarında oturan Osmanlı Rumlarının hayallerini çılgınca bürümüştü. Düşünülen önlemler
sayesinde başarılı sonuçlar elde edildi. Fakat kabul edilen önlemler ve başarılar yalnız
Pontus havalisine ait ve dar bir bölgeye aitti. Halbuki her gün haksızlıklarını arttıran İtilâf
Devletleri’ne millî varlığımızı siyaseten ispat etmek ve tecavüz hareketleri karşısında milletin
namus ve bağımsızlığını fiilen savunmak pek önemlidir. Esasen doğuda ve batıda
memleketimizin hemen her tarafında millet ve memleket hukukunun korunması ve
savunulması için dernekler kurulmuştu. Bu dernekler, düşmanların esaret boyunduruğuna
girmemek kastı ile millî vicdanın kararlılığından ve irâdesinden doğmuş tek teşkîlât idi. Bu
sıralarda İstanbul’dan bütün Belediye Başkanlarına İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin (İngilizleri
Sevenler Derneği) kurulduğu ve her tarafta bu derneğe katılarak İngiltere desteğinin
istenmesinin gereği hakkında Said Molla imzalı telgraf geldi. Bu sorunda hükûmetin ilgisinin
derecesini anlamak için Sadrazam Ferit Paşadan yazı ile bilgi istedim, hiçbir cevap
alamadım.
Kendisinin bilinmeyen kişiler tarafından böyle düzensiz ve değişik siyasal maceralara
yönlendirilmesindeki girişimlerin büyük felâketlere neden olacağını değerlendiren millet, Said
Molla’nın çağrısını önemsemedi.
Binlerce tecavüz ve haksızlıklar altında inleyen İzmir faciası olayı karşısında kan
ağlayan millet, Merkezi Hükûmet (İstanbul) ve İtilâf Devletleri temsilcilerinden ağlayarak
yardım ve hak isterken, pek çok belediye başkanı ve birçok millî hakları savunan dernek
aracılığıyla telgraf gönderdiler. Bu aldığım telgraflarda, hakkımda güvenlerini bildirip benden
de bu konuda hizmet ve fedakârlık istiyorlardı.
24
Hayat ve kişiliğim, kendi malı olan asil ve mazlum milletimizin bu haklı isteği üzerine
artık benim için en kutsal görev, millî irâdeye uymayı her şeyin üstünde görmekti.(Sürekli
alkışlar)
Bunun üzerine hazırladığım bir genelgeyle millete kesin sözümü verdim. İşte bu
genelgenin son cümleleri şu idi:
“Geçirdiğimiz şu ölüm kalım günlerinde bütün milletçe her taraftaki istek ve coşku ile
gerçekleşmesi istenen millî bağımsızlığımız uğrunda bütün varlığımla çalıştığımı göstermek
isterim. Bu kutsal amaç uğrunda milletle beraber sonuna kadar çalışacağıma kutsal
bildiklerim adına söz veririm.”
27 Mayıs 1919 günü “Türkiye Havas-Royter” adında İtilâf Devletleri’nin kurduğu ajans,
bilindiği gibi, toplanan Şûrâ-yı Saltanat (Saltanat Danışma Kurulu) hakkındaki açıklamasında
“Genel Kurul’un fikri Türkiye’nin, büyük devletlerden birinin koruyuculuğunu sağlamaktır”
kaydını yayın ve bildiriyle duyurmuştu. Bu duyurunun belgeye dayalı doğruluk derecesi
hakkında bütün millette büyük bir şüphe ve kararsızlık uyandı. Ajans haberinin tamamen
uydurma olduğu ve saltanat danışma kurulunun hiçbir şeye karar vermediği ve çoğunluğun
hükûmete güven duymadığı ve gelecekle ilgili konunun bir millî şûrâya (danışma kurulu)
sunulması gerektiğini söylediği ve herkesin millî bağımsızlık taraftarı olduğu anlaşıldı. Bunun
üzerine Başbakanlığa aşağıdaki şekliyle bilgi vererek durumdan herkesi haberdar ettim.
Yüce Başbakanlık Makamına:
27 Mayıs 1919 tarihli (Türkiye Havas-Royter) ajansı, Saltanat Danışma Kurulu’nda
çoğunluğun fikri, Türkiye’nin bütünlüğünü koruma şartı ile büyük devletlerden birinin
desteğinin sağlanması olduğunu yazıp haber veriyordu. Saltanat Danışma Kurulu
görüşmelerinin olduğu gibi yayınlandığı 27 Mayıs 1919 tarihli İstanbul gazetelerinde yapılan
açıklamalara bakılırsa yalnız Sadık Beyin yazılı önergesi ile İngiltere’nin korumasının
önerildiği ve bunun Genel Kurul’un fikri olmadığı anlaşılıyor. Ajans ile gazetelerin yayınları
arasındaki çelişki bazı tarafların dikkatini çekmiş ve ajansın gerçeği saptırmaya kendini yetkili
görmesinin soruşturulması gerekli görülmüştür. İçinde bulunduğumuz bu hassas dönemde,
artık her gerçeği tamamiyle anlayan, bütün kötü sonuçlara karşı fedakârlığın en son
noktasını göze alarak millî bağımsızlığın korunmasında kesin kararlı olan milletin
sakinleşmesi ve teselli olması, hilâfet ve saltanat merkezinden verilecek doğru ve samimi
işaretlere bağlı olduğu kanaatindeyim. Millî vicdanı temsil etmeyen haberler, endişe verici
tepkiler doğurabileceğinden, bu konuda bilgilendirilmemi ve aydınlatılmamı özellikle rica
ederim.
Üçüncü Ordu Müfettişi
Yüce Padişahın Fahrî Yaveri
Mustafa Kemal
Bu sıralarda, İzmir ve Aydın’da kötü izler bırakan olayların etkisiyle milletin uyanıklığı ve
heyecanı dikkat çekecek bir dereceye varmıştır. Kamuoyunu geçici olarak uyuşturmak
isteğiyle olsa gerek, Sadrazam Paşa Paris’e davet olundu. Ferit Paşanın başkanlığı altında
Paris’e giden heyete millet güven duymadı. Ben de şahsen milletin bu haklı şüphesine
katıldım. Millet, giden heyetin programını açıklamasını istedi. Bu pek hassas zaman içinde
Millî Savunma Bakanı’ndan aşağıdaki telgrafı aldım.
Yüksek Emirleriniz altındaki gemilerden biriyle hemen buraya gelmeniz rica olunur.
8 Haziran 1919
Harbiye Nazırı (Bakanı)
Şevket Turgut
Bu davetin anlam ve içeriğini anlayamadım, açık olarak bildirilmesini istedim. Bir taraftan
Erkân-ı Harbiye Umumi Reisi olan Cevat Paşadan da sordum ve ondan 11 Haziran 1919’da
25
aldığım cevapta “Değerli bir generalin Anadolu’da seyahatinin kamuoyunda iyi bir etki
yapmayacağı bahanesiyle İngilizlerin beni istediğini bildiriyordu.” Bu gerçeği öğrenince
doğrudan doğruya Padişaha şu bilgileri sundum:
Padişahın Özel Kalem Müdürlüğü Aracılığıyla
Yüce Padişahın Makamına
Büyük Milletin ve Kutsal Hâlifenin tek ve gerçek dayanağı bulunan saltanatımızı Allah
kötülüklerden korusun. Yüce Padişahım: Memleketin bugün uğradığı zulümler ve bölünme
tehlikesi karşısında ancak yüce şahsınız başta olmak üzere millî ve kutsal bir gücün varlığını
26
veyahut en hafif olarak iş görmez hâle mahkûm edilmek gibi ihtimaller karşısında bırakıldım.
Elbetteki buna uymamakta haklıyım ve eğer zorlanırsam, memuriyetten ayrılarak eskiden
olduğu gibi Anadolu’da ve sine-i millette (milletin bağrında) kalacağım. Ve vatan görevime bu
kez daha açık adımlarla devam edeceğim, ta ki millet bağımsızlığına kavuşsun, Saltanat ve
yüce Hilâfet makamı kökten yok olmaktan kurtulsun. Sonsuz bağlılığımın daima artmakta
olduğuna Padişahımın güvenini isterim.
Üçüncü Ordu Müfettişi
Padişahın Fahrî Yaveri
Mustafa Kemal
Bütün milletin durumunu anlayarak, geleceğine, kendisinin hükmetmeye karar verdiğini
anlamıştım. Millet ve memleketin şu andaki durumunu göz önünde tutarak, hukukunu
korumak ve kollamak üzere her türlü etki ve denetimden uzak bir millî heyetin varlığını gerekli
gördüm. Bunun için gerekli görüşme ve yazışmaları yaparak Sivas’ta genel bir millet kongresi
yapılmasını kararlaştırdık. Büyük ve kanlı tehlikeler karşısında bulunan doğu illerimiz,
Erzurum’da adı geçen il adına aynı amaçlı bir kongre yapılmasına girişmişti. Sivas Kongresi
için gizli bir bildiri ve mektubu genelge hâlinde yayınladım.
Bu mektup ve bildiri sizin tarafınızdan da bilinmektedir. Bu sırada Müdafaa-i Hukuk-i
Millîye Cemiyetlerine ait telgrafnamelerin çekilmemesi hakkında Posta ve Telgraf Genel
Müdürlüğü tarafından posta ve telgraf müdürlerine emir verildiği haber alındı. Vatanın tutsak
olduğu bu tarihî anlarda milletin sesini duyurmada tarafsız tek araç olan Posta ve Telgraf
Genel Müdürlüğünce ve yalnız millî teşkîlâtın haberleşmesinin yasaklanmasına cesaret
etmenin millete karşı en büyük cinayet ve hainlik, İslâmiyete karşı da en büyük günah olduğu
açık idi. Genelge ile her tarafa gereken emirleri verdim. Durumu Padişaha bildirdim. Sadaret
makamına ve Harbiye Nezaretine olduğu gibi Posta Telgraf Genel Müdürlüğüne de yazdım.
24 Haziran 1919 tarihinde (Dahiliye Nazırı) Ali Kemal Beyin de bir genelgesi bana haber
verildi. Bu genelgede:
“Haksızca, hırsızca, acımasızca yapılan işgallerden ne derece üzüntü duyarsa duysun
Hükûmet, ne Yunanistan ve ne de kimse ile bu durumda savaş veya çatışmaya giremez.
Paris’teki konferansa giden temsilciler heyetimizin şimdiye kadar anavatanın her parçasını
kurtaracaklarına olan ümidimiz günden güne artmaktadır. Savunma gerekçesi ile
hazırlananları engelleyiniz, haklarında acımasızca davranınız. Bunlar eski düşmanlarımızdır.
İşleri bozulmak üzere iken yeniden düzelmesine izin vermeyiniz!” (mırıltılar ve alçak sesleri)
denilmekte idi .
Ali Kemal Beyin de bu girişimini önledim. Bununla ilgili Padişaha şu bilgiyi sundum:
Sayın İçişleri Bakanı, 18 Haziran 1919 tarihli, illere yayınladığı şifreli bir genelgede, millî
hakların korunması için yapılan hazırlıkları ve çalışmaları şiddetle yasaklıyor. Pek acıklı ve
üzücüdür ki aynı tarihte Posta Telgraf Genel Müdürlüğü de milletin sesini boğmaya yönelik
bilgisizce ve peşinen sonuçsuzluğa ve pişmanlığa mahkûm bir telgraf yayınlamıştı.
Padişahım! Fiilen yaşadığımız bugünkü parçalanma tehlikesi karşısında, başta yüce
saltanat makamınız olmak üzere, kutsal değerlerini kurtarma ve korumaya karar vermiş olan
yüce milletimizi böyle bencil ve aşağılık bir anlayışla inkâra kalkışmak, tarihin ve millî
vicdanın hiçbir zaman affetmeyeceği olaylardandır.
Gerçi böyle bir anlayışın şükürler olsun ki hiçbir yerde geçerli olmadığını ve
uygulanmadığını bildiririm. Fakat yüce milletimize vatan ve devletin tarihine karşı uygun
görülen bu uygulamalar, milletimizin ve devletimizin geleceğiyle pek zalimce alay etmek
oluyor. Bu olaylar, milletin coşkulu bakış ve düşüncesine yayıldıkça İstanbul Hükûmetine
güvensizlik göstermek gibi pek fena sonuçlar doğurabileceğinden şüphe yoktur. Durumu
cesaretle bildirirken size bağlılığımı da tekrar ettiğimi yüce şahsınıza arz ederim.
Üçüncü Ordu Müfettişi
27
Padişahın Fahrî Yaveri
Mustafa Kemal
27 Haziran 1919’da Sivas’a geldim. Görevden alındığıma dair Ali Kemal Beyin bir
genelgesinin daha geldiğini öğrendim. 23 Haziran 1919 tarihli olan bu şifreli genelgede:
“İngiliz özel temsilcisinin istek ve ısrarıyla görevden alındı. Adı geçenin İstanbul’a
çağırılması Harbiye Nezareti’ne ait bir görevdir. Fakat İçişleri Bakanlığı’nın size kesin emri:
Artık o kişinin görevde olmadığını bilmek ve kendisiyle hiçbir resmî işleme girişmemek ve
hükûmetin işleri ile ilgili hiçbir isteğini kabul etmemektedir” deniliyordu.
Bu işlemle ilgili Sadarete ve Millî Savunma Bakanlığı’na 28 Haziran 1919’da şu telgrafı
çektim:
Müdafaa-i Hukuk-u Millîye ve Redd-i İlhak Cemiyetlerine yardım ettiğimden, İngilizler
tarafından istendiği için görevden alındığım konu edilerek, daha bazı yersiz sözler de
eklenerek, İçişleri Bakanı Ali Kemal Beyin devletin makamlarına il ve ilçelerine genelge ile
duyurduğunu öğrendim. Beni bu göreve seçip atayan Padişahımızın bu konudaki fikri ve
emirlerini de öğrenmek onuruna erişemediğim gibi, ne Sadaret makamından ve ne de Millî
Savunma Bakanlığı’ndan, görevden alındığıma dair hiçbir emir almadım. Kısacası Ali Kemal
Beyin bu gizli yayın ve genelgesinin ne gibi yanlış düşünceyle gerçekleştiğini ve devlet
büyükleri arasında ayrılık ve memlekette kanunsuzluk, düzensizlik ve sonuçta millet arasında
anarşiye neden olacak bir anlayışın ne kadar aşağılık ve tehlikeli olduğunu belirtmeyi
gereksiz görüyorum. Ali Kemal Beyin görevden alınmamı bildiren telgraf haberi, adı geçenin
davranış tarzının hükûmet tarafından onaylanıp desteklenmediğini tamamen göstermiş, bu
şekilde geçmiş ise de Bakanlar Kurulu’nun karar ve kanaatleri dışında yapıldığına kesinlikle
inanmış bulunuyorum. Bu tehlikeli ve sorumluluğu gerçekten ağır düşüncelerin millet ve
memleketin gelecekteki kurtuluşu için ne büyük zararlar doğuracağını tekrar bildirmek
zorundayım. Adı geçenin hakkında yapılacak işlemin kararını yüce makamınıza bildiririm.
Üçüncü Ordu Müfettişi
Padişahın Fahrî Yaveri
Mustafa Kemal
Bütün illere, bağımsız ve bağımlı mutasarrıflara (sancağın yönetici amiri, vali ile
kaymakam arasında bir yönetici) ve kolordulara ve II.Ordu Müfettişliği’ne de şu telgrafı
yazdım:
27 Haziran 1919
Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye ve Redd-i İlhak gibi sadece vatanı ve millî bağımsızlığı
korumaya dayanan bir kutsal amacı desteklediğimden ve İngilizler tarafından istendiğimden
bahsederek görevden alındığımı İçişleri Bakanı Ali Kemal Beyin idarî makamlara gizli bir
genelge gönderdiğini öğrendim.
1. Beni bu memuriyete seçip atanmamı buyuran yüce Padişahın bu konuda buyruklarını
öğrenme onuruna erişemediğim gibi, ne yüce Saltanat makamından ve ne de yüce Savunma
Bakanlığı’ndan görevden alındığıma dair bu âna kadar hiçbir emir almadım. Dolayısıyla Ali
Kemal Beyin bu gizli yazı ve genelgesinin ne gibi kötü düşüncelerden ortaya çıktığını, zaman
ve olaylar çok yakında halkın gözleri önüne serecektir. Devlet büyükleri arasında ayrılık,
memlekette kanunsuzluk, düzensizlik ve sonuç olarak anarşinin meydana gelmesine neden
olacak bu tehlikeli korkunç anlayışın, tarih ve millet gözünde tehlike ve sorumluluk noktasına
dikkatinizi çekmeyi gerekli görüyorum. Ali Kemal Beyin yetkisini aşan millî varlığımızın
aleyhindeki bu gizli ve kanunsuz hareketten geri döndürülmesi gerekir.
2. Memuriyetimin sona ermesi hakkında yüce Padişahın buyruğunu aldığımda elbette
resmî görevimden ayrılıp bunu başkalarından önce benim genelgeyle duyuracağım açıktır.
Böyle bir durumda vatanın kurtarılmasına dayanan dinî ve millî fikrimi milletin bağrında
milletin bir bireyi olarak da takip etmek, benim için en yüce ve saygı duyacağım bir görev ve
28
en kesin bir emeldir. Demek istiyorum ki, devlete ve Padişah buyruğuna bağlı olarak Üçüncü
Ordu Müfettişliği ve bunun devlet ve millete karşı olan sorumluluğu kendimde bulundukça,
hükûmetin emirleri dahilinde bulunan resmî görevlerden dolayı, bütün valiler ile Dahiliye
Nezaretine bağlı iller, yazılı bildirilerimi yerine getirmeye yükümlü oldukları ve bugünkü
gerçeği öğrendikten sonra her vakit ve tarih karşısında da sorumlu bulunduklarını acele
olarak duyururum. Bundan başka Ordu Müfettişliği, devletin bir resmî makamı olup hiçbir
zaman kişiye bağlı bulunmadığından makamın kendisine has haberleşme ve (revabıt)
bağlarını iyi bir şekilde koruma ve devam ettirmenin kanunî bir mecburiyet olduğunu ve bu
duyurumun Ali Kemal Beyin duyurusunun genelge hâlinde gönderildiği makamlara da
ulaştırılması gereğini ek olarak bildiririm.
3. Bu telgrafın elinize geçtiğinin bildirilmesini rica ederim.
Üçüncü Ordu Müfettişi
Padişahın Fahrî Yaveri
Mustafa Kemal
Dahiliye Nazırı Ali Kemal Bey ile Millî Savunma Bakanı Şevket Turgut Paşanın
Bakanlar Kurulu’ndan ayrıldıkları ajanslardan anlaşıldı. 10 saat sonra 28 Haziran 1919 tarihli
ve Şevket Turgut imzasıyla aldığım şifrede (gizli yazı):
“Dakika geciktirilmesi sorumluluk gerektirir.”
“Birçok dilek ve yalvarma ile bizden bir heyetin Paris’e gitmesine Dörtler Meclisi izin
verdi. Ne olacağımızı biz değil, hatta geleceğimizle oynayanlar bile bilmiyor. Yalnız bir
avunma noktası varsa o da düşmanlarımızın hakkımızdaki düşüncelerinin az çok iyiliğimize
dönmüş gibi görünmesidir. Örneğin geçen aylarda biz barbarlıkla, yönetimsizlikle
nitelendirilirken, şimdi de uysal fakat yardıma muhtaç kimseler diye nitelendiriliyoruz.
Düşmanlar durumumuzu çok çabuk haber alıyorlar. Sizi çok çabuk elde edecekleri kesin
görülmekle beraber zaten zorlukla hayatını yaşayan bizleri de ortadan kaldırmaya
çalışacaklardır. Şu meveddet kârarname bilgilerimle size karşı kardeşlik görevimi ve vatana
hizmetimi yerine getirmiş olduğumu zannederek herhangi bir hadesiye sebep olmadan
hemen İstanbul’a gelmenizi rica ederim” deniliyordu. Buna cevap bile vermeye gerek
görmedim. Sivas’ta millî teşkilâtın kuruluşu ve tamamlanması, Erzurum’dan sonra Sivas’ta
Osmanlı Devleti adına genel bir kongrenin toplanması ve temsilcilerin çağrılması için gereken
bazı düzenlemeler ve önlemler alındıktan sonra Erzurum’a doğru hareket edildi.
2 Temmuz 1919 günü Erzincan’da Saray Başkâtipliği’nden (Padişahın özel kaleminden)
aldığım telgrafın başlıca noktaları şunlar idi:
“Önce ve sonra çektiğiniz telgraflarınız, yüce Padişahımızın hakkınızdaki hoşnutluğu ve
iyilikseverliğinden dolayı, aşağıda yazılı olan düşüncelerini bildirmem ile beni özel olarak
görevlendirmişlerdir. Yüksek makamlarınca çok iyi bilinen vatanseverliğinizden o bölgede
bazı düzenleme ve girişimlerde bulunmanız İngilizler’in dikkatlerini çekmiş, hükûmete baskı
yapmaya kalkmışlardır.
Devletimizin şimdiki durumu taşraca (Anadolu) düşünüldüğü ve tahmin edildiği derecede
kaygı verici ve telâşlandırıcı değildir. Allah’ın izniyle devletin varlığının ve bağımsızlığının
gerçekleşmesi başarılınca Saltanat Merkezi’nden (İstanbul) Taşra’nın (Anadolu) kurtarılması
kolay olur. Şu sırada sizin istifa ederek Başkente gelmeniz, belki, yabancıların hükûmete
baskı yaparak hakkınızda onur kırıcı bir işlem yapılması endişesiyle tavsiye edilmediği gibi
Harp Dairesi’nce görevden alınma yoluna gidilmesi de Padişah katında uygun
görülmediğinden, Harbiye Nezaretin’den iki ay süreyle hava değişimi izni isteyerek durumlar
iyice belirginleşinceye ve barış kararlaştırılıncaya kadar istediğiniz bir şehirde veya kasabada
dinlenmenizin en uygun durum olduğu hatırlatılır.”
2/3 Temmuz 1919’da Mamahatun’da, Harbiye Nezaretin’den gelen Ferit Paşanın 30
Haziran 1919 tarihli şu şifresini aldım:
29
“Gönülden duyulan sevginin çekici gücü, sizi her zaman övüp duacınız olan beni, yine
Harbiye Nezaretin’den getirdi. Hükûmeti epeyce zor bir durumda buldum. Dış ilişkilerin
dehşet verici durumu içinde bir de bunu büsbütün artırmaya neden olacak bir iç bunalım
karşısında kalınca elimde olmayarak titredim. Sizin gibi ben de değer verme gücüme
dayanarak iddia edebilirim ki; benim kadar sizi, ruhunuzun en derin köşelerine kadar
anlayabilmiş bir kişi yoktur. Şimdilik tam olarak bilemiyorum hükûmet ile sizin aranızdaki
anlaşmazlık niçin çıkmıştır. Şüphesiz bu durum, dar ve kör görüşlü kişilerin etkisiyle
olmuştur. İngilizler tarafından bazı kumandanlarımız hakkında yapılmış işlemlerin size de
uygulanması hiç de beklenmeyen bir durum olmamakla birlikte; her ihtimali göz önüne alarak
bu işin iyi bir biçimde çözümlenmesini diliyorum. Sizin yüksek gücünüzden ve büyük
vatanseverliğinizden korkarak, haksızlıkları inkâr edilmeyecek olan düşmanlarımız sizin
böyle önemli bir askerî memuriyette bulunmanızdan ürkmeleri sebebiyle sizi bu görevden
ayırma girişiminde bulunmuşlardır. Yenilgi, çaresi bulunmaz bir hastalıktır. Bunların
arzularına kulak verilmeyince birtakım yalanlar uydurarak vatanın yararına olacakların yok
edilmesine çalışacakları korkusudur ki; üzülerek söylüyorum bir süre seçkin kişilerin
hizmetlerinizden yararlanmamaya hükûmetimizi mecbur bırakıyor. Yüce şahsınıza çok
yakınlık duyan yüce padişahımız, beni özel olarak kabul ederek özellikle bu işin güzel bir
şekilde çözümlenmesi konusunu görüşme inceliğinde bulundular. Sağlık durumunuzu konu
ederek, gerek İstanbul’da ve gerekse isteyeceğiniz herhangi bir yerde, hava değişiminin sizin
tarafınızdan istenmesi ve hükûmetin de bunu kabul etmiş görünmesi ile çözüm bulunmuş
olacak, hem siz korunmuş olacaksınız, hem de düşmanlarımızın istekleri son bulmuş olacak.
Padişahımızca bu uygun görülmüş, hatta kendileri bu durumun saraydan da ayrıca sizlere
yazılmasını istemiş ve emir buyurmuştur.
Elimden gelecek her isteğinizi yerine getireceğimi siz de bilirsiniz. Bu dileğimi hem resmî
ve hem de özel olarak yapıyorum ve işte bu özel duruma dayanarak söyleyeceğim ki,
vereceğiniz acil uygundur cevabı, yalnız hakkımdaki güven ve sevginizin göstergesi değil;
aynı zamanda, bakanlık makamında ümid ettiğim başarıya da bir başlangıç olacaktır.
Ellerinizden öperim.”
Padişaha hareket şeklim hakkında Harbiye Nezareti’ne yazdığımı bildirdim. Ferit Paşaya
da durumun gidişini açıkladıktan sonra hava değişimi suretiyle Anadolu’da kalmakta bir
sakınca görmediğimi yazdım.
Harbiye Nazırı Ferit Paşanın Erzurum’da aldığım bir telgrafında “İstanbul’a hareketlerinin
çabuklaştırılmasını rica ederim” denilmekteydi.
Telgrafın başında da Ferit Paşa şunları söyledi :
“Paşam! İtilâf temsilcilerinin pek kesin başvuruları bugünkü telgrafnamemi yazmaya
mecbur etti. Yüksek şahsınızı benim kadar kimse bilemez. Vatanımızın onuru ile ilgili yüce
gayelerinizi biliyorum.
Ben, İstanbul’a onur vereceğinizi gerek padişah efendimize ve gerek temsilcilere karşı
söz verdim. Utanacak bir duruma düşmeyeceğime eminim.
Yüce şahsınızla ilgili İtilâf temsilcilerinden burayı onurlandırmanızda size saygıdan
başka bir şey gösterilecek değildir. Bunlar sağlanmıştır.(Gülmeler) Ancak ve ancak sizin
hemen o bölgeden ayrılarak buraya gelmeniz gereklidir.” (Beklesinler sesleri ve gülmeler)
Ferit Paşaya verdiğim cevapta şunları söylemiştim:
1- Benim vatan ve milletin kurtuluşuna hizmet etmekten başka bir düşünce ve amacımın
olmadığı ve şu an bile devletin sınırları içinde çalışma ve gayretlerimin bu yönde olduğu
meydanda iken, İtilâf Devletleri’nin temsilcilerinin kişiliğimden bu kadar kuşkulu
bulunmalarının bir takım yalan dedikodulardan ileri geldiğini ve bunların da, benim bütün
duygularımı, düşüncelerimi ve dileklerimi yakından bildiğini söyleyen padişahın yüce
buyrukları ile hükûmet emrinde çalışacağıma inanan yüksek şahsınız tarafından verilecek
açıklama ve güvencelerle düzeltileceği ve giderileceğine inanıyorum.
30
2- Dört gün önce Padişaha ulaşan ve İtilâf temsilcilerince de karşı konulmadığı anlaşılan
yüce önerilerine cevap olarak yazdığım düşüncemin cevabı alınmadan İstanbul’a geleceğime
söz verilmemeliydi.
3- Hiçbir uygun neden yok iken İzmir’in ve Antalya’nın hükûmetimizin bilgisi olmadan
düşmanca işgali ve silâhsız, çaresiz halkın Rum eşkıyasına doğratılması ve binlerce ırz ve
namusun ayaklar altına alınması ve şu anda Aydın vilâyetinin her tarafında bu kötü durumun
devam etmesi ve bir süre önce oradan Nureddin Paşanın alınmasının ve bu kötü kumandan
değişikliğinin teşekkür edilen bir sonucu muydu? Bu bölge için de böyle kanlı bir sonuç
hazırlanmış ve buna engel olacak kumandanların değiştirilmesi gerekli görülmüşse,
temsilcilerin vatanı yok etmeye yönelik istekleri karşısında hükûmetimizin ikinci bir hainliğe
aracı olmak yerine, milletin bireyleri arasına bir birey olarak karışması, örnek alınmaya değer
bir vatanseverlik olur. (Alkışlar)
Doğudan Şevki ve İhsan Paşaların alınmasının vatanımızın batısındaki bir bölümünün
zalimce işgali programının uygulanmasını önleyebilme derecesi ne olmuştur?
Ferit Paşanın verdiği cevap şudur:
“Yüce açıklamalarınız doğrudur. Ancak bir millî hareketin olacağına inanan İngilizleri,
yüksek kudretiniz ve vatanı korumadaki kararlılığınız endişelendirmiş ve düşmanlarımız
tarafından her gün bir şekilde ortaya atılan dedikodular, bu kaygıları artırmış olacak ki, bugün
derhal yüce şahsınızın, ordunun başından İstanbul’a getirilmesini hükûmetten istemişlerdir.
Bu isteklerini tehdit edici bir ifadeyle söylemişlerdir. Dört gün önceki durumun şekline göre
padişahın yüksek onaylarına sunulan benim önerim idi. Fakat bugünkü durum, böyle ani ve
acele bir davete mecbur ediyor.
Bâbıâlî’de makine başında geç vakte kadar sizi rahatsız etmemin nedeni, anlarsınız ki,
bir mecburiyet ve vatanın çıkarını düşünmemdendir. Aynı zamanda siz buraya geldiğinizde
her zaman hak etmiş olduğunuz hürmet, İngilizler tarafından da gösterilerileceği, Hariciye
Nazırı aracılığıyla garanti edilmiştir. İlk telgrafımda da üstü kapalı belirttiğim gibi Paris
Konferansı kararlarına boyun eğmekten başka yapılacak bir şey görünmemektedir.
İşgalcilerle şimdilik iyi geçinmenin uygun olduğu görünüyor ve işte bu nedendendir ki acil
olarak İstanbul’a gelmeniz bekleniyor.
Elbette ki karşı karşıya konuşmak bizi de aydınlatacaktır. Temsilcilere duyurulmak için
hareket edeceğiniz anın bildirilmesini rica etmekteyim.”
Verdiğim cevapta şu maddeler vardı :
1- Dünkü yüce telgrafınızda Paris konferansı kararlarına uymaktan başka bir şey
görülemediği açıklanıyordu. Bu kararlar nelerdir? Ajansların en son duyurusu, millî
bağımsızlığımız ve geleceğimizi pek ümitsiz bir halde gösteriyor. Meselâ Paris Konferansı,
Trakya, Pontus, İzmir, Kilikya sorunlarını devletin çıkarlarına aykırı olarak karara bağlamış ve
Doğu vilâyetlerimizde de Ermenistan egemenliğini kabul etmiş ise de bu kararlara uymak için
vekilliği ve yetkiyi alan ve kararlaştıran kimlerdir? Sadrazam Paşa hazretleri, vatan ve milletin
kutsal haklarını yok eden bu fena durumları engellemek ve ortadan kaldırmak için ne gibi
olumlu ve maddî güvence ve ümitle geri dönüyorlar?
2- Padişahı, devletin ve milletin bütün gerçekleriyle ve hâlifeliğin haklarının sıkıntılarıyla
ilgili konuları, içten ve güvenilir bir dil ile aydınlatmak ve sorumluluğu olmayan padişahın ümit
ve buyruklarını daima din ve devletin gerçek işlerine yönlendirmek lâzımdır. İstanbul’daki
bazı önemli kişiler ve özellikle bir iki ay bile yönetimde kalamadan değişen kabineler,
kendilerinde beliren yanlış fikirlerle milletin işlerinde vekillik ve yetki kullanmaları gibi tarihin
en feci sorumluluklarından kesinlikle uzak kalmalıdır.
3- Şahsıma gelince, pek yanlış ve hatalı anlayışlar olduğunu görüyorum. Bugün
vatanımızda bir millî güç varsa, o cereyan, felâketlerden uyanmış olan milletin kalp ve
bilincinden doğmuştur. Ben de ancak ona bağlanmış oluyorum. Benim buradan alınmam gibi
düzenlemeler pek yanlış ve hatta tehlikelidir. Dışişleri Bakan Vekili Beyefendi tarafından
31
benim korunmam hakkında İngilizlerden güvence alındığı açıklanıyor. Buna pek hayret ettim.
Çünkü devletleri ve milletleri, isim ve onurlarına bağlı olarak resmen imzaladıkları ateşkes
hükümlerini korumayı bile asla uymadan alabildiğine tecavüzlerde bulunan ve defalarca onur
kırıcı örnekler ortaya koyan İngilizlerin bu güvencesine inanmak kolay bir aldanma olur.
Yalnız tam anlamıyla güveniniz ki, eğer memleketin kurtuluşu şahsımın çekilmesine bağlı
olsaydı kayıtsız şartsız ve insana hiçbir ümit ve emel bağlamayı değersiz görerek kendimi
kurban etmek kadar vicdanî ve basit bir şey olamazdı (Alkışlar). Demek istiyorum ki aradaki
karar farkı, gerçek durumun henüz oraca (İstanbul) gerektiği kadar bilinmemesindendir.
4- Uygulanması düşünülüp anlatılan iyi geçinme yolunu üzücü buluyorum, çünkü iyi
geçinme yolu değersizdir.
Ateşkesin imzalanmasından bugüne kadar İstanbul hükûmetinin maalesef birbirini
tekrarlayan beceriksiz ve zayıf durumu, millî kuvvetten zerre kadar kuvvet almaması sonunda
İtilâf Devletleri’nin memleketimizi bir güçlükle karşılaşmadan işgal arzularını kolaylaştırmıştır.
General Allenbi ile her gün Padişahın Başmabeyncisi (Genel Sekreteri) olan Harbiye
Nazırı (Millî Savunma Bakanı) eski yaverlerinden bir Paşanın bizzat konuşmaları ile ve adı
geçen Yaver Paşanın bu konuşmada karşılaştığı kötü davranış ve sözlerin ayrıca bir yabancı
general ile eski Millî Savunma Bakanlarından Abdullah Paşanın konuşmalarında generalin
kullandığı bağımsızlığımızı aşağılayıcı ifadeye de dikkatinizi çekmek isterim.
Şimdiye kadar önceki kabineler tarafından tutulan bu iyi geçinme yolu, Anadolu’nun batı
bölümü, İstanbul ve Padişahın saraylarına kadar feci bir şekilde işgal edilmesini ve millî
güçlerin parçalanarak yok edilmesini kolaylaştıracaktır. Doğu Anadolu için de aynı işlemi
ortaya koymuşlardır. Kısacası sizin de içinde bulunduğunuz kabinenin buna alet ve aracı
olmama şeklindeki vatanseverliği göstermesi istenir ve beklenir. İlâve edeyim ki, inancım ve
fikrimin kesinlikle doğruluğundan hiç şüphem yoktur. Çünkü bu inancım ve düşüncelerim, her
taraftaki bilgili ve doğru görüş sahibi kimselerin müşterek kanaatlerine ve özellikle millî
vicdanın gözlemlerine dayanmaktadır.
Anadolu’daki büyük kumanda makamlarının bir süreden beri sarsılması ve o boşlukların
yerine güçsüz ve beceriksiz kimselerin getirilmesi gibi Batı Anadolu’yu boğazlanarak kurban
edilmiş bir şekilde kaptıran sizden önceki kabinenin siyasetine bir kere daha dikkat çekmek
isterim.
Ali İhsan Paşa ile Nurettin Paşa ve onun yerine getirilen Ali Nadir Paşa olaylarını millî
tarihimiz gösterecektir. Mademki bugün sizin bulunduğunuz yer, vatan ve milletin kurtuluşunu
sağlamaya yetersiz ve güçsüz kalıyor, o halde sizden öncekilerin açtığı zararların bu kere de
vatan ve milletin doğu bölümüne yayılmaması için sizin gibi sermayesi ancak vatanseverlik
olması gereken değerli ve tecrübeli bir kimsenin inanmadığı şeylere boyun eğmesine hiç de
zorlayıcı bir şart yoktur. Bağımsızlığını kaybetmiş olan makamınızdan ayrılmanız ile tarihin
açık olan bir emin sayfasından övülmüş bir şeref ile sıyrılmak her halde bütün vatansever ve
namuslu kişilerce beklenmektedir.(Bravo sesleri)
Ferit Paşaya en son verdiğim cevap şudur:
Harbiye Nezareti Ferit Paşaya
Erzurum 6 Temmuz 1919
Ermenistan’a söz verilmiş olduğunu bilmekle, heyecan ve kızgınlık içindeki doğu illeri
ahâlisi arasından çıkıp gelmeye dair teklifinizi yerine getirmede şahsi irâdemi kullanmaya
manen ve maddeten yasaklı bulunuyorum. Durumun değerlendirmesini görüş ve yetkinize
arz ediyorum. Efendim.
Üçüncü Ordu Müfettişi
Padişahın Fahrî Yaveri
Mustafa Kemal
32
Bundan sonra Padişahın özel kalemi aracılığıyla aldığım telgrafta “Orada yaptığınız
yüce girişimler, her nasılsa İngilizlerce vatanın savunulması şeklinde değil de kargaşa
çıkarmak şeklinde anlaşılmaktadır. İngilizler, yüce şahsınıza karşı onur kırıcı hiçbir
davranışta bulunmayacaklarını kesin şekilde söz verdiler ” denilmekteydi.
Buna cevap karşılığı yazmadan şu telgrafı verdiler:
Yüce görevinize son verilmiş olduğu için hemen gecikmeden İstanbul’a dönmeniz
padişahın buyruğunun gereğidir Efendim.
Padişahın Baş Kâtibi
Ali Fuad
Son cevabım bu idi :
8/9 Temmuz 1919 Erzurum
Padişahın Baş Kâtipliği aracılığıyla Padişahın yüksek katına,
“Şimdiye kadar gerek sizin yüce katınıza ve gerek Harbiye Nezareti’ne ulaştırdığım
açıklamalarımda vatan ve milletin ve hilâfet makamının karşılaştığı haksız ve üzücü saldırılar
karşısında millî acımızın bütün safhalarını gerçekçi şekilde arz ettim. Bunu yapmakla kutsal
değerlerimin bana yüklediği en yüksek ve en vicdanî görevlerden birini yapmış oldum.
Ümitlerim ve kıvılcım yaratan girişimlerimin İngilizlerce vatanın savunulması şeklinde değil,
başka şekilde düşünülmüş olmasından dolayı hükûmetimizin büyük bir baskı altında kaldığı
bildiriliyor. Hükûmetimizin ve İstanbul’un zaten ne gibi baskı ve üzücü şartlarla kuşatıldığı
gerek tarafımca ve gerek bütün yüce milletimizce tamamen biliniyor ve açık olduğundan bu
baskı ve kuşatmanın daha çok artmasına ve bana karşı pek büyük güven bağlantısı ve sıcak
bir sevgisi olduğunu bildiğim padişahın bıkkınlığa düşmesine hiçbir şekilde razı
olmayacağımdan, yalnız memuriyetime değil, bütün övüncünü vatan ve milletim ve
padişahımın kurtuluşundan alan pek çok sevdiğim mübarek askerî hayatımdan da ayrılış
fedakârlığımı bildiririm. (Alkışlar) Yüce Saltanat ve Hilâfet makamının ve yüce milletin
hayatımın son noktasına kadar daima koruyucu ve bağlı bir ferdi gibi kalacağımı, bütün
bağlılığımla bildiririm. Yüce askerlik görevimden ayrıldığımı Millî Savunma Bakanlığı’na
bildirdim. Sağlık ve iyiliğiniz için dua ve her türlü kötülükten korunmanızı Allah’tan dilediğimi
yüksek ilminizin bilgisi içinde olması ferman.
Kulları
Mustafa Kemal
Fuad Bey (Çorum) - Fedakârlığın en önemli noktası bu değil mi arkadaşlar?
Mustafa Kemal Paşa (Devamla) - Birinci devreye dair söyleyeceklerim bitmiştir.
Arkadaşlar! Fakat sanıyorum, fazla yoracak, ufak bir aradan sonra devam etmek istiyorum.
İsmail Fazıl Paşa (Yozgat) - Siz yoruluyorsunuz. Fakat biz dinlemekten lezzet alıyoruz.
Meclis-i Sin (Başkan) Bey* - beş dakika istirahat.
Efendiler,
Hepinizce biliniyor ki Rumî 10 Temmuz ve Milâdî 23 Temmuz tarihinde Erzurum’da
Doğu Anadolu illerine ait olmak üzere millî bir kongre toplanmıştı. Bu millî kongrenin
açıkladığı temel ilkeleri her halde biliyorsunuz. Fakat şimdiye kadar izlediğimiz yol, bu ilkeler
olduğu için hatırlatmak üzere bunları tekrar edeceğim. Erzurum Kongresi’nin açıkladığı
ilkelerden birincisi, I. Dünya Savaşı’ndan sonra genel durum gereği, içine düştüğümüz yenilgi
dolayısıyla vatanımızın birçok önemli bölümü düşmanlarımızın işgali altına girdi. Millet, bütün
amaçlarında maddî ve gerçek düşünerek ve ancak kuvvetle elde edeceği konular üzerinde
kendisine yeni bir hudut çizmek üzereydi. İşte kongre bu hududu çizmiştir. Bu millî hududu
önceki hâlinde bırakmak için demiştir ki, ateşkesin imza olunduğu 30 Ekim 1918 tarihinde
çizdiği hudut, hududumuz olacaktır. Vatanımızın hududu olacak bu hududu ayrıntılarıyla
33
bilmeyen arkadaşlarımız olabilir. Yeniden fazla ayrıntıya girmek istemediğim için şu şekilde
açıklama yapacağım.
Doğu hududuna elviye-i selâseyi katarak düşününüz. Batı hududu Edirne’den bildiğimiz
gibi geçiyor. En büyük değişiklik Güney hududunda olmuştur. Güney hududu İskenderun’un
güneyinden başlar. Halep ile Katıma arasında Cerablus Köprüsüne varan bir hat ve doğu
parçasında da Musul vilâyeti ve Süleymaniye ve Kerkük civarı ve bu iki mıntıkayı diğerine
bağlayan hat. Efendiler, bu hudut sadece askerî düşünceyle çizilmiş bir hudut değildir, millî
huduttur. Millî hudut olmak üzere tespit edilmiştir. Fakat bu hudut içerisinde düşünülmesin ki
İslâm topluluklarından yalnız bir cins millet vardır. Bu hudut dahilinde Türk vardır, Çerkes
vardır ve diğer İslâmî topluluklar vardır. İşte bu hudut birbiriyle kaynaşmış halde yaşayan
bütün amaçlarını tam manasıyla birleştirmiş olan kardeş milletlerin millî hudududur. (Hepsi
İslâmdır, kardeştir sesleri) Bu hudud sorununu belirleyen maddenin içerisinde büyük bir esas
vardır. Fazla olarak o da bu vatan hududu içinde yaşayan İslâm topluluklarının her birinin
kendine özgü olan, çevresine, âdetlerine, ırkına özgü olan ayrıcalıkları tam bir içtenlikle ve
karşılıklı olarak kabul ve tasdik edilmiştir. Elbette buna ait ayrıntı ve fazla açıklama yoktur.
Çünkü bu fazla açıklama ve ayrıntıya girmenin zamanı da değildir. İnşallah, varlığımız
kurtulduktan sonra (inşallah sesleri) kardeşler arasında çözülmeye bırakılmış ve ayrıntıya
girişilmemiştir. Fakat esas olarak bu maddenin içindedir. Yine Erzurum Kongresi’nin millîyet
esaslarından birisi Efendiler, işte bu millî hudut içerisindeki yönetimin millî hâkimiyet
esaslarına dayanmasıdır.
Çünkü bizzat bulunmuş olduğum için kongrenin o zamanki anlayışı hakkında yakından
bilgi sahibiyim. Her halde Osmanlı toplumunun tamamı millî bağımsızlığın elde edilmesi;
özellikle saltanat makamının korunması, mutlaka sağlam bir yönetim ve güvenilir bir kuvvete
bağlıdır. Bunlar ise ancak millî hâkimiyet esasına dayanan yönetim ve kuvvettir. Erzurum
Kongresi millî hududumuz içerisinde yaşayan Müslüman olmayan unsurları da göz önüne
almıştır. Hepimizce bilinmektedir. Efendiler!
Müslüman olmayan unsurlar, azınlıklar adı altında bütün dünyanın sözünü ettiği ve
özellikle bizim memleketimizde ilgisi oldukça büyük bir önemle göz önüne alınan bir
meseledir. Elbette bu meseleyi de gerçekçi düşünmek gerekir, o zaman da gerekliydi.
Kongrenin ortaya koyduğu eser Müslüman olmayan unsurlara ve Müslüman olanlara verilmiş
olan hakları vermekten ibaret olacaktır. Bundan daha doğal bir kural bulamam. Bununla aynı
hudut içinde yaşayan insanlara aynı kanunî haklar verilmiş oluyordu. Yine en önemli
esaslardan birisi devletin iç ve dış bağımsızlığı idi. Millet bağımsızlığından vazgeçmiyor ve
geçmeyecek esası kabul edilmişti. Ancak temal esası daima saklı ve saygıdeğer tanımak
üzere memleketimizin bayındırlığı, milletimizin zenginliği, fikrî düzeyimizin genel durumu
dikkatle gözlenince bütün dünyadaki gelişme ile bunu karşılaştırınca itiraf etmek zorundayız
ki biraz değil çok geriyiz. Demek istiyorum ki, bunu gidermek için çok büyük kaynaklara, çok
büyük araçlara kısacası her şeye ihtiyacımız vardır. İşte bu ihtiyaçlarımızı milletin gelişme ve
aydınlanması, memleketin bayındırlığı için muhtaç olduğumuz her şeyi dışardan almak
konusunda elbette sağlıklı bir olgunlukla hareket edecek, yani dış ilgi ve yardımı tamamen
uygun göreceğiz. Ancak arz ettiğim gibi, bağımsız kalmak sıfat ve yetkisini daima korumak...
Erzurum Kongresi’nin esas şartları bundan ibaretti.
Teşkîlât ayrıntılarını anlatmayacağım. İşte Erzurum Kongresi böyle milletin hayatına
yararlı olacak konularla uğraşmak için toplanırken İstanbul’da iktidarda bulunan Sadrazam
Ferit Paşa, hepsini suçlu, haydut sayıyor, derhal tutuklanarak İstanbul’a gönderilmelerini,
bütün asker ve sivil devlet yetkililerine bildiriyordu. Bunun da ayrıntılarını anlatmak
istemiyorum. Buradan Sivas Kongresi’ne geçeceğim. Erzurum Kongresi’nden sonra 4
Eylül’de Sivas’ta genel bir kongre oldu. Erzurum Kongresi yalnız Doğu Anadolu’yu temsil
etmiş oluyordu. Sivas’ta Batı Anadolu’dan ve Rumeli’den de seçilmiş temsilcilerin gelmiş
olmasından dolayı artık vatanın genelini, Anadolu ve Rumeli’de yaşayan bütün
milletdaşlarımızın görüşünü, düşüncelerini onaylamış oluyordu. Sivas Kongresi, Erzurum
Kongresi’nde belirlenen kuralları olduğu gibi kabul etmiş, yalnız ismini kapsamakla
kalmamıştır. Bütün Anadolu ve Rumeli’yi kapsayan millî birlik ve beraberliği sağlamıştı.
34
Özellikle Dahiliye Nazırı olan Adil Bey ve Millî Savunma Bakanı Şefik Paşa, Erzurum
Kongresi sırasında olduğu gibi ve belki bundan daha fazla yine millî egemenliği kurmak ve
yine memleketin ve milletin hayatını kurtarmak için çalışanlara karşı birtakım kararlar
veriyorlar ve bu kararları gururlu bir şekilde takip ediyorlardı. Kongrenin toplandığı sırada
Ferit Paşa ve arkadaşları, Malatya’da Elazığ valisi Galib Beyin emir ve yönetiminde masum
halkı kandırıp aldatarak bir kuvvet toplama gayretine girmişlerdi. Millî Savunma Bakanı Şefik
Paşa da bu kuvvetleri masum milletdaşlarımızdan ve dindaşlarımızdan askerî kuvvet
oluşturarak desteklemek için emirler veriyordu. Ali Galip Bey, bu kuvvetlerle birdenbire
gelecek, Sivas’ı basacak, orada bulunan millî kuvvetleri birer birer bir cani gibi asacak,
kesecekti. Bütün bu düzenleme, kendisinin vilâyete ve komutanlığa atanması içindi. Orada
hareket için bir padişah buyruğu almışlar ve bu kişinin bu buyruğu cebinde taşıdığı gerçeği
anlaşıldı. Sivas’a ulaştıktan sonra derhal telgraf başında İstanbul ile haberleşerek o zaman
padişah buyruğunu da yayınlayacaktı. Öte yandan Ankara’da vali bulunan Muhiddin Paşa
Çorum’a gitmiş ve orada yine Millî Savunma Bakanı’nın kendi emrine vermiş olduğu askerî
kuvvetlerle hareket ederek böyle iki taraftan Sivas’a baskın yapacaklardı. Tesadüfen İstanbul
ile bu kişiler arasında alınan ve gönderilen şifreli telgraflar elimize geçti. Bunun üzerine
hemen İstanbul’a başvurduk ve bunun gerekçelerini anlamaya çalıştık. Elbette Ferit Paşa,
Şefik Paşa, Adil Bey güvenilir kişiler değillerdi ve millet adına orada toplanmış olan kongre
üyeleri yine yüksek hilâfet ve saltanat makamına, padişaha telgraflar verdiler. Bütün
temsilciler telgrafhaneye koştu ve padişahtan hakkını istedi.
Mehmed Şükrü Bey (Afyon Karahisar)- Paşa! bir nokta var; İngiliz Amirali “Mister
Növil”in katılımını açıklamanız gerekir.
Mustafa Kemal Paşa (Devamla)- Pek doğru. İngilizlerden bahsetmek istemediğim için bu
noktayı anlatmadım efendim.
Gerçekten İngilizler bütün Kürtleri kandırmak, onları Türklerden ve diğer dindaşlarından
ayırmak için düşünebildikleri her şeyi orada uygulamaya çalışıyorlardı. Bu uygulamada en
büyük çabayı gösteren yüzbaşı ve söylentiye göre binbaşı rütbesini taşıyan birisiydi. Ve buna
ne yazık ki, Müslümanlardan bir iki kişi yardım ediyorlardı. Tam bu esnada (Növil) de
Malatya’ya gelmiş ve Ali Galip Bey ile işbirliğine girmişti. Sivas yönüne hareketi düşünülen
kuvvetin başında bulunuyordu. Yine bıraktığım noktaya dönüyorum. Padişaha durumu
anlatmak istedik. Bütün telgraf görüşmelerim Ferit Paşa, Adil Bey ve arkadaşları tarafından
kesildiğini gördük ve bize padişah ile görüşme izni vermiyorlardı.
Ferit Paşaya başvurulduğunu ve sonra padişaha başvurulduğunu söylemiştim. Ferit
Paşaya güvensizliğimizi ve başvuruda kendisine güvenmemekte olduğumuzu ve hatta
durumu tamamen açıkladıktan sonra Ferit Paşa hükûmetinin yerine artık herhalde milletin
istek ve güvenini kazanmış bir kabineyi iktidar makamına getirmek gereğini sunmuştum. Bu
isteğimiz Ferit Paşanın önlemesiyle padişaha ulaşmamıştır. Bunun arkasından Ferit Paşaya
dedik ki, bizi şikâyetlerimizi iletmede serbest bırakmazsanız o zaman millet, hareketlerinde
kendini hür ve serbest saymakta haklı olacaktır. Cevap vermediler. Serbestlik kendiliğinden
tanınmış oldu. Kongre, kendisini serbest saydıktan sonra elbette Mister (Noel) ve Ali Galip
Beye ve onun aldatıp kandırdığı temiz, saf insanlara karşı önlemler aldı. İlk önlem, elbette
kandırılmış olan dindaşlarımızı aydınlatmaktı. Ve bunda başarı gösterildiği anda bütün
aldatanlar, kandıranlar, bütün o caniler yalnız kaldılar. Ve oradan kaçmayı başarabildiler.
Çorum’da bulunan Muhittin Paşa da Sivas’a davet edildi.
Efendiler! İstanbul’da Ferit Paşa kabinesi ile milletin, bütün mülkî amirleri ve ordunun
bağlantısı bu şeklide kesintiye uğratıldı ve bu durum tam 23 gün devam etti. 23 gün içinde
hepimizce bilinmektedir ki, milletimiz kutsal amacını gerçekleştirmek için birlik ve beraberliği
ne dereceye kadar gösterebileceğini o süre içindeki cesaret ve kararlılığıyla ortaya
koymuştur. Bu, millet için, hepimiz için gurur duyulacak ve memnun olunup övünülecek bir
durumdur. Sonunda 23 gün sonra, Ferit Paşa işlediği cinayetleri millet ve memleketin
anladığını, milletin karar ve kahramanlıktan geri durmayacağını gördüğünden görevinden
ayrılmaya mecbur oldu. Bunun ardından hükûmet Başkanlığı’na Ali Rıza Paşa gelmişti. Ali
35
Rıza Paşanın iktidar makamına gelmesi ve istediği kişilerden, Bakanlar Kurulu’nu
oluşturması hakkında Sivas Kongresi’nin veyahut görevlendirdiği Temsil Heyeti’nin ilgi ve
ilişkisinin olmadığı malumunuzdur. Demek istiyorum ki, Kongre Temsil Heyeti kendiliğinden
karşı karşıya gelmiş oldu, ilk bakışta Ali Rıza Paşa hükûmetinin bakanları Ferit Paşa
hükûmetinin bakanlarından devredilmiş göründü. Bu bakımdan güvenmekte biraz kararsızlık
oldu. İşte bundan dolayı o zaman Ali Rıza Paşaya karşı bulunmak gereği hissedilmiştir. Esas
olduğu için izninizle aynen okuyacağım.
İktidar makamına gelen Ali Rıza Paşaya 3 Ekim l9l9 günü şu telgrafla istek ve
bilgilerimizi arz ettik:
Sadrazam Ali Rıza Paşa!
Millet, şimdiye kadar devlet yönetimine geçenlerin Kânun-i Esâsî’ye (Anayasa) ve millî
amaçlara aykırı düştüğü bilinen tutum ve davranışlardan üzgündür. Haklarını tanımaya,
geleceğini güvenilir, işbilir ellerde görmeye kesin kararını vermiş ve gereken kararlı
girişimlere yönelmiştir. Düzenli bir teşkîlâta bağlı millî kuvvetler, milletin kesin irâdesinin
Allah’ın yardımı ile gösterilmesini tam anlamı ile ispat etmek gücünü kazanmıştır.
Millet, kuvvet ve irâdesini hiçbir zaman padişahlık makamına, memleket ve millet
yararına aykırı bir biçimde kullanmak arzusunda değildir. Millet, Hilâfet Makamını, hâlife
hazretlerinin kutsal şahsının güvenini kazanmış olan yüce şahsınızla yüce arkadaşlarını zor
duruma sokmaktan kesinlikle sakınmakta olup, aksine, tamamen yardım etmeye bütün
içtenliğiyle hazırdır. Ancak Bakanlar Kurulu içinde Ferit Paşa ile çalışmış kişilerin bulunması,
yüce heyetlerinin bakış açısı ile millî isteklerin uygunluk derecesini olgunlukla anlamak
zorunluluğunu ortaya koymuştur. Milletçe tam bir güvenlik sağlanmadıkça atılmış olan her
adım, kurtuluşun engellenmesi ve yarım önlemlerle yetinilmesi millet ile yüksek heyetiniz
arasında da yanlış anlamaları getireceğinden uygun görmemektedir. Kısacası kurul, kesin ve
açık olarak Sadrazamlık makamının yüce sahibinden aşağıdaki konuların yeni hükûmetinizce
uygun bulunup bulunmadığını ve kabul edilip edilmeyeceğini olgunluk ve saygıyla anlamayı
görevlerinden sayar:
1. Yeni hükûmetin, Erzurum ve Sivas Kongrelerinde kararlaştırılan kuruluşa ve milletin
haklı isteğine uygun davranması,
2. Millî Meclis’in toplanmasıyla fiilî denetim başlayıncaya kadar milletin geleceği
hakkında hiçbir resmî yükümlülük altına girilmemesi,
3. Barış konferansında millet ve memleketin geleceğini tayin etmeye görevlendirilecek
temsilcilerin öncekiler gibi bilgisiz, yeteneksizlerden değil, milletin amaçlarını tam anlamıyla
bilen, güvenilir, kudretli ve yetkili kişilerden seçilmesi.
Bu esaslarda tamamen anlaşma olması hâlinde milletin vicdanından doğmuş ve bütün
İtilâf Devletleri’nce kanuna uygunluğu ve gücü tanınmış olan Millî Teşkilâtımızın, hükûmetin
yardımcısı olacağı ve bu şekilde hükûmetin millet ve memleketin geleceği hakkında Barış
Konferansı’nda olabilecek girişimlerin daha güvenilir ve etkili olacağı doğaldır.
Bir kez bu önemli esaslarda ortak görüş sağlandığı anlaşıldıktan sonra, gelecekte
olabilecek olumsuz olayların giderilmesi amacıyla bazı ek düşünce ve görüşlerimizi
bildirmemize yüce sadrazamlık makamının izin vermesini arzu etmekteyiz.
3 Ekim 1919
Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
Temsil Heyeti Adına
Mustafa Kemal
İşte bu esaslar da anlaşıldıktan sonra arada yazılan yazıları yazdık. Ali Rıza Paşa
Erzurum ve Sivas Kongrelerinden bilgisi olmadığını açıkladı. “Ondan sonra gereğini yerine
getirmek için önce bu kararların neler olduğunu bildiriniz” dediler. Hepinizce malum olan
36
bildiriyi kendilerine bildirdik. İşte bunu görüştükten sonra Bakanlar Kurulu, bize sadrazamın
verdiği cevapta bu esasları Bakanlar Kurulu’nun kabul ettiğini bildiriyor ve ondan sonra da
bizim hakkımızda birtakım kısıtlayıcı isteklerde bulunuyordu. Bu kısıtlayıcı isteklerin başlıcası
olağanüstü olaylardan ve ortaya çıkan 23 günlük durumun ortadan kaldırılmasından sonra
Mebuslar Meclisi’nin seçimlerine ve hükûmet işlerine karışılmaması noktalarına dairdi. Bizim
verdiğimiz cevabı aynen okursam sorun daha iyi açıklanmış olacaktır.
Yüce Sadrazamlık Makamına:
4 Ekim 1919 tarihli Sadrazamlık makamının cevap olarak gönderdiği telgrafın içeriğine
göre cemiyetimiz Temsil Heyeti’nin yapmış olduğu bilgilendirmenin tamamen uygun ve kabul
görmüş olduğu tam bir teşekkür duygusuyla anlaşıldı. Ancak tarafımızdan yerine getirilmesini
istediğiniz noktalar hakkında aşağıda açıklamalarda bulunmamıza izninizi isteriz. Hükûmetin
öncü hareketlerinde kanun hükümlerine tam olarak uyulması doğal olup, heyetimizce de bu
uygulamanın sağlanması tek amacımızdır. Son zamanlarda ortaya çıkan uygunsuzluğu ve
kanunsuzluğa etken ve neden olan Ferit Paşa hükûmetidir. Bu husus, adı geçen kabinenin
düşmesiyle yüksek heyetinizce kanun hükümleri içinde hareketle Ferit Paşa hükûmeti
tarafından kanun dışı davranış ve işlerle ortaya çıkan durumun kaldırılması için gereken
önlemlerin alınması ve gereğinin yapılması ile ortadan kalkar. Bu yüzden şu anda yaşanan
ve beklenen hareketlere sebebiyet verilmemiş olur. Cemiyetimizin Bakanlar Kurulu ile kanunî
hükümler içinde her türlü anlaşma ve görüşmelerde bulunabilmesi, kuruluşumuza iyi niyet
göstereceğini açık ve kesin bir dille söylemesine bağlıdır. Aksi durumda cemiyetimiz ile
merkezi hükûmet arasında karşılıklı güven ve yakınlığın kurulması şüpheli kalacaktır ve
sonucunda bu, anlaşmazlıkların ve uyumsuz girişimlerin ortaya çıkmasına neden olacaktır.
İstanbul ile Anadolu’yu birbirinden ayırmaya kurulumuz ve temsilcisi olduğumuz milletin
bireyleri neden olmamıştır. Aksine, önceki hükûmetin Paris Barış Konferansı’nda Doğu
illerimizi tamamen geniş bir özerkliğe sahip Ermenistan olarak kabul etmesi ve Toros,
Osmanlının sınırı gösterilerek iki, üç ilimizin tümünün Osmanlı bütünlüğünün dışında
bırakılması ve İstanbul ile illerimizin bir çoğunda Ateşkes Antlaşması hükümlerine aykırı
birçok işgallerin olmasına ve millet ve devletin bağımsızlık onurunun kırılmasına seyirci
kalması ve millî varlığını korumak amacı ve dine bağlı kararlılığıyla kutsal haklarını
savunmak için ayaklanan kongre üyelerinin eşkıya çetesi gibi cezalandırmak amacıyla Elazığ
vilâyetinde birtakım eşkıya toplayarak Sivas ve Elazığ vilâyetlerinin halkı arasında katliama
neden olacak hazırlıkların emrini veren eski hükûmetin hukuk dışı icraatları neden olmuştur.
Osmanlı memleketlerinin bir kısmının işgali tehlikesine gelince, millî teşkîlâtın kurulup ortaya
çıktığı günden beri, hiçbir işgal olmadığı gibi tam tersi Ferit Paşa kabinesinin hoşgörü ve
günahının sonucu olarak ateşkes hükümlerine aykırı olarak işgal edilen Merzifon ve Samsun
gibi; yerler boşaltılmıştır. Bundan dolayı devletin birliğini, millî heyetimiz değil bundan önceki
hükûmetin bozduğunu söylemeyi gereksiz gördüğümü bildiririm. Tarafımızdan hiçbir resmî
daire işgal edilmemiş olduğundan böyle bir durumun düzeltilmesi de düşünülemez. Millî
kuvvetlerimizin aleyhinde bundan önceki hükûmetin yapmış olduğu yayının doğruluk
derecesini incelemek için başkentte milletin güvenini taşıyan millî kuvvetlere dayalı ve meşru
olan (hem yasal hem kabul edilir) bir hükûmet göremeyen İtilâf Devletleri’nin görevlendirdiği
siyasal memurlar ile yaptığım görüşmeler olmuştur. Bunun amacı milletin beklentilerini, millî
teşkîlâtın kuvvet ve kudretini, millî irâdenin genişlik ve kesinliğini onlara yakından göstermek
ve milletimiz hakkında saygı ve güven sağlamakla sınırlandırılmıştır. Bunun da barış
konferansında gelecek hakkında zararlı değil, aksine birçok faydalı sonuçlar sağlayacağı
şüphe götürmez bir husustur. Milletvekili seçimi hakkında bundan önceki hükûmetin verdiği
emirler içinde hareket eden mahallî yöneticiler, henüz seçim esas defterlerini bile
düzenlemeye yeni başlamış olduklarından seçimlerde halkın hürriyetine saldırı ve engelleme
şimdiye kadar maddeten mümkün olmadığı gibi, cemiyetimiz bir siyasal parti olmadığından
siyasal ihtirastan tamamen uzak bulunacağı ve seçimlerde kesinlikle halkın kararına ve
vicdan hürriyetine karışmayacağı çok kereler bildirileriyle esas olarak ilân edilmiştir.
Hükûmetin işlerinde olan durma, ancak resmî haberleşmenin kesilmesidir ki; bu da milletin
şefkatli babası ve keremli, şerefli olan padişahına şikâyetlerini ve isteklerini iletmesine engel
olmak için padişah ve millet bireyleri arasında bir engel oluşturan Ferit Paşa hükûmetinin
37
uygunsuz hareketlerinin zorunlu sonuçlarındandır. Şu noktaya da ciddîyet ve önemle yüksek
dikkatlerinizi çekmek zorundayız ki, içten açıklamalarınızda memleketimizde Meşrutiyet
gereğince millî hâkimiyetin yürürlükte olduğu açık ise de Meclis-i Mebusan’ın
kapatılmasından itibaren 4 ay içinde toplanması kanunî bir zorunluluk altında bulunan Millî
Meclis’in, şu ana kadar toplanmaması Ferit Paşa hükûmetinin açıktan açığa Meşrutiyete bir
darbesi ve Kanun-ı Esasi’ye bir saldırısıdır. Ceza Kanunu’nun özel maddesine dayanarak bir
cinayet kabul edilmesi, neden olanlar hakkında kanun hükümlerinin tam olarak uygulanması
millî hâkimiyeti kabul eden ve kanun hükümlerinin uygulanmasının, kendisi için kanunî görev
sayacak her meşru hükûmetin ilk kutsal görevlerindendir.
Bundan sonra bazı ayrıntılarla ilgili noktalar vardır. Efendim, Ali Rıza Paşa bu
cevabımızdan sonra birkaç gün sustu. Nihayet üç gün sonra karşımıza bizimle konuşmak
üzere Harbiye Nazırı Cemal Paşa çıktı. Cemal Paşanın verdiği telgrafta Bakanlar Kurulu’nun
tamamen millî amaçlar içinde hareket için önerilen şartların tümün kabul ettiği yazılıydı ve
karşılığında yapılan önerilerle hükûmetle hepimizin çok ciddî ve içten bir anlaşma yapmış
olduğumuz fikri doğdu. Fakat bu anlaşmanın gerçekleşmesi sözünden sonra Cemal Paşa,
yeniden bazı önerilerde bulundu: Kabine adına önerdiği maddeler önemli olduğu için birer
birer işaret edeceğim:
1. İttihatçılıkla ilişkisi bulunmadığı,
2. Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na girmesinin doğru olmadığı ve buna neden
olanların isimlerinin belirlenmesiyle bazı yayınların yapılması ve haklarında soruşturma
açılması ve kanunî cezaların uygulanması,
3. Her çeşit cinayet suçlularının cezadan kurtulmayacağı,
4. Seçimlerin serbestçe yapılabilmesi için güvence verilmesi isteniyordu.
Buna verdiğimiz cevap ve açıkladığımız düşünceler şöyle idi:
Harbiye Nazırı Cemal Paşa:
C. 9/10 Ekim 1919 tarihli yazınıza cevap vermeden önce Temsil Heyeti’nin, Bakanlar
Kurulu’nun saygıdeğer üyeleri hakkında saygı ve iyi niyet dileklerini sunduğumu ve
düşüncelerimi bildirme ile iki tarafın dürüstlük ve içtenliği ilke kabul ettiğine inandığımı
bildiririm. Çeşitli araçlarla yayılıp duyurulmasını istediğiniz 4 madde hakkında Temsil
Heyeti’nin bakış açısı ve düşüncesi aşağıda açıklanmıştır
1. Rum ve Ermenilerle, İngilizler başta olmak üzere İtilâf Devletleri’nin ve bunların
suçlarına alet olan ve sessiz kalan Ferit Paşa hükûmetinin millî birliğe ve vatanın
mutluluğuna yönelik her çeşit girişim ve meşru millî hareketleri genel olarak İtihatçılık diye
suçlamayı bir meslek edinmiş oldukları hepimizce bilinmektedir.
Girişimimizin ve millî kuruluşumuzun ittihatçılıkla hiçbir ilgisi ve ilişkisi bulunmadığı, kötü
düşünceli kişiler dışında gerek millet ve gerek ilişkide bulunan yabancılarca da anlaşıldığı
halde kötü anlayışı ve bilgilendirmeyi tam olarak ortadan kaldırmak amacıyla Sivas Genel
Kongresi’nin birinci oturumunda görüşmelere başlamadan önce bütün üyeler İttihat ve
Terakki Cemiyeti’nin diriltilmesine çalışılmayacağına dair açıkça, birer birer ant içmişler ve bu
yemin sureti her tarafta yayınlanmış ve ilân edilmiştir. Bundan başka, yeri geldiğinde ve
özellikle yabancılarla görüşmeler yapıldığında bu noktaya çok önem verilerek gerekli duyuru
ve açıklamalarda da bulunulmaktadır. Bununla birlikte önerdiğiniz gibi bu konuda fırsat
çıktıkça sözlü ve yazılı açıklamalardan geri kalınmayacaktır. Yalnız bu konu görüldüğünden
başka bir şekilde ortaya çıkarsa yapısı bakımından özel bir önem verilmesi gerekmektedir.
Bu yönüyle sadece Bakanlar Kurulu üyeleri ile düşüncelerimizi karşılıklı söylememiz ve
yüksek Heyetiniz’in bu noktada hâkim olan düşünceyi öğrenmek amacıyla temsil heyetimizin
buna dair düşüncelerini arz etmeyi gerekli görmekteyiz. Biz Müslüman olmayan halk ile İtilâf
hükûmetlerinin siyasal amaç altında gördükleri ittihatçılık düşmanlığını esas itibariyle doğru
görmüyoruz. İttihatçılardan kötü yönetimi ve yolsuzlukları ile memleketi harabeye
sürükleyenlerden ibaret küçük bir grup vardır ki; işte milletçe ve bizim görüşümüzce asıl
38
suçlu olanlar bunlardır. Yoksa İttihat ve Terakki üyesi olup tarafsızlığını korumuş, fenalığa
alet olmamış, namuslu, dürüst arkadaşların bu şekilde kötü zan altında kalması, özellikle her
millette olduğu gibi iyiyi güzeli gerekli ölçüde ayıramayan halkın bir kısmının zan altında
kalmasını doğru bulmadıktanbaşka memleketin iç güvenliği ve geleceği bakımından da
tehlikeli görmekteyiz.
Bundan dolayı, hükûmetin bu maddenin asıl amacının ne olduğunu açıklamasını
özellikle istiyoruz.
2. İkinci madde içeriğine gelince; Bu konunun çok yönlü düşünülmesi gerekir ve konu
değişik şekillerde tartışmaya açıktır. Örneğin kafa tutmayı bile akla getirir. Düzeltilmesi
mümkün olmayan felâket ve çok üzücü olaylara neden olan, bugün milletimizin
memnuniyetsizliğini çeken I. Dünya Savaşı’na girmemek elbette son derece iyi olurdu. Fakat
buna maddeten imkân yoktu. Çünkü katılmamak, silâhlanmış bir tarafsızlığı, yani Boğazların
kapalı bulunmasını gerektiriyordu. Halbuki vatanımızın coğrafî konumu, İstanbul’un stratejik
durumu, Rusların İtilâf hükûmetleri yanında yer alması, bizim seyirci kalmamıza asla uygun
değildi. Bundan başka, silâhlanmış bir tarafsızlığın devamı için paramız, silâhımız, sanayimiz
kısaca gerekli olan araçlarımız yoktu. İtilâf Devletleri’nin ve özellikle İngilizlerin para
vermemesi bir tarafa, gemilerimize el koyarak ve milletin dişinden tırnağından artırarak gemi
inşaatına tahsis edilmiş 7 milyon liramıza zorla el koymaları (Abdulkadir Kemalî Bey:
Kahrolsunlar!) ve İtilâf Devletleri’nin savaş ilân etmesi bizim, harbe girişimizden daha 4 ay
önce tamamen Osmalı hükûmetinin zararına bir Ermenistan Cumhuriyeti’nin kurulmasına
karar verdiklerini ilân etmiş olmaları ve hatta Bolşeviklerin yayınladığı gizli anlaşmadan da
anlaşıldığına göre İstanbul’un Çarlık Rusya’sına verileceği sözü savaşa İtilâf Devletleri
karşısında girmemizin zorunlu olduğunu gösteren açık delillerdir.
Bir de İngiltere ve Fransa’nın kendisine İstanbul’u söz verdikleri Rusya dururken, Balkan
Savaşı uğursuzluğundan sonra hiçbir askerî ve millî varlığına önem vermedikleri milletimizi
kendilerine katılmış saysak bile bizi kabul edeceklerini düşünmek elbette doğru olamaz.
Harbe girmekliğimizi bir hainlik olarak nitelemek ve koca bir milleti dört beş kişinin oyuncağı
yerine koymak, bize göre yarar sağlamaz. Aksine olaylar karşısında sessiz kalan Ferit
Paşanın Paris’te Avrupa’dan merhamet dilenmek gibi sakat düşünceleri ile açıkladığı yanılgı
dolu demecine Klemanso’nun vermiş olduğu hakaret dolu cevabın, Allah korusun bir kere
daha işitilmesine neden olabilir. Bundan dolayı mert bir biçimde gerçeği söylemek ve
kahramanca savaşan bu koca milletin yenilgisinin zorunlu sonuçlarına katlanmakla beraber,
hareketin cinayet olarak kabul edilmemesi ve ceza verilmesinin düşünülmemesi en emin ve
yararlı bir prensip olarak kabul edilebilir. (Brova sesleri ve alkışlar)
Savaşa neden olanların hakkındaki noktaya gelince: Savaşın ilânı, sorumluluğu olmayan
yüce padişahın yetkisi olduğuna ve o zamanki Bakanlar Kurulu’nun savaş ilânından 4 ay
sonra toplanan Millet Meclisi’ne yaptığı açıklamalar üzerine alkışlarla güven alınmasına göre
konu Yüce Divanının incelenmesinden geçmeden olur olmaz şunun veya bunun aleyhine
suçlamalara kalkışmak yerinde olmayabilir.
3-Savaş sırasındaki kötü yönetimlerin meydana çıkarılıp cezalandırılması, vatanımızda,
sorumluluğun büyük ve küçüklere dağıtılması ve kanun devrinin tarafsız ve tam bir adaletle
başladığının anlaşılmasını sağlamak en güzel dileğimizdir. Fakat biz, bunun birçok
tartışmalara neden olan kağıt üzerinde, reklam şeklinde yayınlanmasından çok
uygulamasıyla dosta düşmana gösterilmesini daha uygun ve yararlı görüyoruz.
4-Seçim hakkındaki görüşlerimizi bildiri ile yayınladık ve ilân ettik. Bu konuda akla
gelebilecek başkaca görüşler var ise emirlerinizin bildirilmesini dileriz.
Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk
Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesi Adına
Mustafa Kemal
39
Efendim, Ali Rıza Paşa hükûmeti ile cereyan eden önemli yazışma burada son buluyor.
Fakat bu son günde hükûmet, heyetimiz ile yakından görüşmek ve ayrıntılar üzerinde
anlaşmak için Bahriye Nazırı (Deniz İşleri Bakanı) Salih Paşanın bizimle konuşmasını uygun
görmüştü ve Amasya’da kendileriyle konuştuk. Salih Paşa ile hemen üç gün üç gece devam
eden konuşmamız sırasında, az önce açıkladığım kongrelerin belirlediği ilkeler ve teşkilât
tüzüğünün önemli maddeleri birer birer okundu, tartışıldı ve tam anlamıyla birlik sağlandı.
Görüşmelerimiz olduğu gibi tutanağa geçiyordu. Sonuçta da Salih Paşa ile kongre adına
kendileriyle konuşan heyet tarafından imza edilmiş ve uygun görülmüştü. Bunu olduğu gibi
okumayacağım. Arzettiğimden ibarettir. Bütün maddeleri okunmuş, yalnız Millî Meclis’in
onayına bağlıdır. Bu görüşmelerin ayrıntılarına girmek istemiyorum; yalnız Salih Paşanın
imza ettiği tutanakta bizim ilkelerimizde yer almayan bir mesele kayıtlıydı. Oraya yüksek
dikkatinizi çekeceğim. O mesele, Efendiler Millî Meclis’in toplanma yeri meselesiydi. Genel
durumumuz ve İstanbul’un özel durumu görüşüldü ve tartışıldı. O kısımları olduğu gibi
okuyacağım.
“Bundan sonra Sivas Kongresi’nin 4 Eylül 1919 tarihli kararlarının teşkîlât kısmına ait 11.
maddesinin içeriği olan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin durumu ve bundan
sonraki şekil ve görev alanı söz konusu oldu ve bu maddede millî irâdeyi hâkim kılacak olan
Millî Meclis’in güvenlik ve bağımsızlık içinde yönetim ve denetim görevini üstlenmesinden ve
bu görevin Millî Meclis tarafından onaylanmasından sonra cemiyetin şeklinin kongre kararıyla
tayin edileceği açıktır. Burada konu olan kongrenin şimdiye kadar yapılan Erzurum ve Sivas
Kongreleri gibi dışarda ayrı bir kongre olması gerekli değildir. Cemiyetin programını kabul
eden milletvekilleri, cemiyetin tüzüğünde açıkça belirtilmiş olan temsilcilerin kabul edecekleri
özel toplantı, kongre yerine geçebilir.
Millî Meclis’in İstanbul’da tamamen güvenlik içinde ve bağımsız olarak görev
yapabilmesi şarttır. Bunun şu anki şartlara göre ne dereceye kadar sağlanabileceği etraflıca
düşünüldü. İstanbul’un yabancıların işgali altında bulunması nedeniyle milletvekillerinin
yasama görevlerini hakkıyla yerine getirmelerinin pek mümkün olmayacağı fikri ortaya çıktı.
70 seferinde Fransızların Lyon’da ve daha sonra Almanlar’ın Vaymar’da yaptıkları gibi
barışın imzalanmasına kadar geçici olarak Millî Meclis’in Anadolu’da, yüce hükûmetin uygun
bulacağı başka bir yerde toplanması uygun görüldü. Millî Meclis’in toplanmasından sonra
güvenliği ve korunması ortaya çıkacağından tam bir güvenlik görülürse cemiyetin temsil
kurulunun kaldırılması ve kurulmuş olan teşkîlâtın çalışma amacı önceden açıklandığı gibi
kongre makamının yerine geçecek özel toplantıda kararlaştırılacaktır.
Milletvekili seçimlerinin tam bir serbestlik içinde yapılabilmesi için gerekenlerin yüce
hükûmetçe emir buyurulmuş olması nedeniyle seçimlerin yapılmasından cemiyetin temsil
heyetinin en küçük bir etkisi ve müdahelesi bulunmamaktadır.
Efendim, Salih Paşa tutanağa imza attıktan sonra dediler ki, Millî Meclis’in toplantısının
İstanbul’dan başka bir yerde olması noktasını bazı bakanların uygun göreceklerinden emin
değilim. Ben hükûmet adına buraya geldim ve hükûmet adına sizinle görüşüyorum. Onların
uygun şekilde davranacaklarını sanıyorum. Ancak ben vicdanen, aklen ve fikren bu
düşüncedeyim dediler. Bu vicdanî düşüncemi bütün Bakanlar Kurulu’na ve padişaha
anlatmaya gayret edeceğim. Şayet bunu kabul ettiremezsen ve bu gerçek karşısında
hükûmet Millî Meclis’in İstanbul’da toplanmasını emrederse bu mesele benim için bir namus
meselesidir, bu yüzden görevimden ayrılmak zorundayım, dedi. Fakat sanırım görevinden
ayrılmamıştır. Salih Paşanın tahmin ettiği gibi kendilerinin İstanbul’a dönmelerinden sonra bu
kez Harbiye Nazırı Cemal Paşa tarafından yine kabine adına gelen bir telgrafta bu mesele
söz konusu oldu. Çok önemli olduğu için telgrafı aynen okuyacağım:
Mustafa Kemal Paşaya sunulacaktır.
Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Amasya’da yapmış olduğunuz görüşmelerin iyi bir sonuca
ulaşması Bakanlar Kurulu’nca memnuniyetle karşılandı; yalnız milletvekillerinin, hilâfet ve
saltanat başkentinden başka bir yerde toplanması son derece önemli ve tehlikeli
görüldüğünden bu konudaki görüşümüz aşağıda arz olur.
40
Önce İstanbul’da Mebuslar Meclisi’nin toplanmaması için gösterilen neden başkentte
yabancı devletlerin kara ve deniz kuvvetleri bulunması nedeniyle görüşmelerin serbestçe
yapılmasının sağlanamayacağı ve bazı milletvekillerinin oylarına bile saldırılmasının mümkün
olabileceği görüşüdür. (Gülmeler)
-...ki bizim görüşümüzdür- Halbuki İtilâf Devletleri’nin tümü meşrutiyetle yönetim
olunduğu için Millî Meclis’lerin her türlü saldırıdan korunmasının gerekliliği, onlar tarafından
elbette takdir olunacağı gibi böyle bir davranışın medenî dünyanın gözünde ne derece kötü
bir etki bırakacağı kendilerince malumdur. Demek istiyorum ki; Mebuslar Meclisi’nin görüşme
güvenliğinin bozulması mümkün değildir. İtilâf Devletleri tarafından kendilerine karşı bir
muamele yapılması beklenebilecek kişilerin sayılarıı esasen pek az olduğundan bu zatların
millet ve devlet güvenliği için bir fedekârlık daha göstererek milletvekilliğinden istifa etmeleri
bu engeli de ortadan kaldırabilir. Böyle bir durumun gerçekleştirilmesini haklı olarak cömert
ve saygıdeğer kişiliğinizden beklemeliyiz.
İkinci olarak bu karmaşık ortamda devlet büyükleriyle halkımızın birbirleriyle ilişkide
bulunması ve tek görüş, tek vücut olarak, içinde bulunduğumuz tehlikeli durumdan var
gücümüzle vatanın kurtuluşuna çalışmamız gerekmektedir. Mebuslar Meclisi’nin taşrada
toplanması durumunda bir kısım bakanlık ve hükûmet dairelerinin de oraya taşınması
gerekeceğinden, bunun güç ve imkânsız yönlerinin bulunması yanısıra hükûmetin taşınması
yolunda bir başlangıç olarak düşünülebileceğini de bildirmeyi gereksiz görüyorum. Bakanlar
ve milletvekilleri birbirleriyle daima ilişkide bulunmak zorunda olduklarından bakanların
İstanbul’da, milletvekillerinin taşrada bulunması mümkün değildir. Hatta İstanbul’a en yakın
olan Bursa bile toplantı yeri olsa ulaşım durumuna bakarak, düzenli ve zamanında gidip
gelmek, yazıları ve belgeleri getirip götürmek mümkün değildir. Özellikle Sadrazam Paşa ile
İçişleri ve Dışişleri Bakanlarının meclisle sürekli ilişkilerde bulunması, görüş alışverişinde
bulunması ve İstanbul’dan ayrılmaması gerektiğinden bu iki mecburi durumun birleştirilmesi
imkânsızdır.
Üçüncü olarak Mebuslar Meclisi’nin taşrada toplanması, İstanbul’dan başka bir merkezin
kurulması anlamını taşıyacağından başka, İstanbul’un henüz geleceğinin
aydınlanmadığından daima gözleme fırsatı bulan düşmanın ve özellikle Venizelos ve onun
gibilerin zararlı propagandalar yapmasına ortam hazırlar. İstanbul diğer devletlerin
başşehirleri gibi değildir. Yalnız Osmanlılar’ın başşehri olmayıp yüzmilyonlarca İslâmın
sevgisini belirttiği ve beklentilerini bağladığı bir yer oluşundan başlıbaşına hükûmet merkezi
olmak şerefini kaybedince Osmanlı saltanatının kaldırılarak bir Asya Emirliği hâline
geleceğinden kin ve düşmanlık duyanlara yeni bir silâh vermemek için bütün memleket
kuvvetlerinin İstanbul’da toplanması, özellikle bu zaman için mutlak mecburiyet taşır.
Dördüncü olarak, bazı siyasal partiler ile Müslüman olmayan unsurlar, seçimlerin
tarafsız yapılamayacağı düşüncesiyle seçimlere katılıp katılmama konusunda hala tereddüt
ederken bu, Meclis’in Anadolu’da toplanacağı ve Mebuslar Meclisi’nin sadece millî kuruluş
taraftarlarına ait kalacağı fikrini kuvvetlendirir. Bu nedenle onlar, seçimlere katılsalar bile
milletvekillerinin bir kısmının Anadolu’ya gitmekten kaçınmaları ve İstanbul’da toplanma
isteklerini bildirmeleri ihtimâli de düşünülmelidir. Bu şekilde Meclis-i Mebusan’ın ikiye
ayrılarak her ikisinin de çoğunluk sağlayamaması ve alınan kararların açık ve geçerli
olmaması üzücü bir sonuç doğurur. Bu şekilde genel ve özel durumumuzu devamlı olarak
inceden inceye gözleyen ve ‘Türkler kendilerini yönetme ve zor zamanlarda bile birleşme
gücüne sahip olmadıkları’ davasını isbat için delil aramakta olan düşmanlara kullanılacak bir
koz verilmiş olur. Zaten konferansa katılmamız ve orada iyi bir şekilde kabul görmemiz, bütün
milletin elele bir arada olmasının ve hükûmetin de böyle bir bütünleşmeye dayanmasının
uygun olacağını açıklamaya gerek yoktur.
Meclis’in Anadolu’da toplanacağı söylentisi şimdiden bir takım dedikodulara ve
yabancılar tarafından çeşitli yorumlara yol açtığından bunun çok tehlikeli sonuçlara
ulaşabileceği konusunu önemle dikkate almak lâzımdır.
Harbiye Nazırı
41
Cemal
İşte Efendiler! Ali Rıza Paşa Hükûmetinin Millî Meclis’in İstanbul’da toplanması gereğine
dair öne sürdüğü gerekçe ve düşünce bundan ibarettir.
İşte bu bakış açısına sahip şahıslara bile saldırı yapıldığı fikri ile bütün bu düşüncelere
karşı cevap olmak üzere bizim bildirdiğimiz bakış açıları aşağıdadır. Bugün başşehirde Millî
Meclis’in toplanması fikrini uygun bulmayanlar da genellikle hemen hemen aynı noktalara
dayanmaktadırlar. Bizim bütün bu görüşlere karşı cevap almak üzere 29.10.1919 tarihli
bildirdiğimiz bakış açımız şunlardır:
Harbiye Nazırı Cemal Paşaya:
Sivas 29.10.1919
C.27-28 Ekim 1919 tarihli ve (300-301) numaralı şifrelere:
Bugün Saltanat başkenti ve İslâmın hilâfet merkezi olan İstanbul, düşman donanmasının
topları, işgal kuvvetlerinin polis ve jandarmasının fiilî baskısı altında bulunuyor. Basın İtilâf
Devletleri tarafından denetim altında, kişisel hukuk ve sosyal durumumuz bunların baskısı
altında, sayın bakanlara varıncaya kadar giren ve çıkan herkes yabancılar tarafından
inceleme ve denetim altında bulunmaktadır. Tam anlamı ile saltanat ve hilâfet başkentimiz
kuşatma altında olup bağımsızlığımız burada manen ve fiilen geçersizdir. Buna bir de Rum
ve Ermenilerin hükûmeti tanımamalarını ve İtilâf Devletleri’ne dayanarak bir çeşit ayaklanma
durumunda bulunmalarını ve birtakım bozguncu kuruluşlarının yaptıklarını da eklersek,
başkentimizin içinde bulunduğu üzücü ve korkunç durumu tam anlamı ile açıklamış oluruz.
Bundan dolayı bütün bu haksız uygulamalar ve bunların ayrıntıları ile açıklanması
sonucunda dünya kamuoyundan hak ve adalet isteyecek ve kazanılmasını sağlayacak olan
Millî Meclis’in İstanbul’da görev yapması bizce imkânsızdır.
İtilâf Devletleri’nin meşrutiyet ile yönetilen birer hükûmet olduğu bundan dolayı Millî
Meclisimiz zararına hareketlerde bulunmayacakları konusundaki görüşü tamamen bir iyi niyet
örneği olarak düşünmek zorundayız.(Alkışlar) Ancak, Avrupa devletleri, milletimizi, hürriyeti
anlayabilmiş olgun bir millet olarak kabul etmiş olsalardı, bu görüş doğru olabilirdi. Halbuki
gerçek, tamamen bu iyi niyetin tersine gerçekleşmiş ve gerçekleşmektedir.
İmzalamış oldukları ateşkes anlaşması hükümlerine aykırı tutumları ve hükûmetin yargı
hakkına saldırıları, bizi insan olarak düşünmediklerine ve verdikleri söze uymamayı, bize
karşı dürüst olmayan bir davranış olarak kabul etmediklerine bir delildir.
Birkaç kişinin şahıslarına karşı olabileceği düşünülen işlemlerin nedeni, bu kişilerin
devlet, millet ve saltanat makamı ile hilâfetin bağımsızlığı ve bütünlüğü uğrundaki uğraşı ve
çalışmaları ise, bunlardan başka aynı ruh ve düşüncede bulunan diğer kişilerin de saldırıya
uğramayacağını kestirmek ve güven vermek elbette mümkün olmaz. Bundan dolayı bu
durum bütün Millî Meclis’e karşı da gerçekleşebilir.
Aslında yukarıda ayrıntılarıyla anlattığımız gibi İstanbul işgal altındadır ve tehlike fiilen
vardır. Millî Meclis’in toplanmasının ise kesinlikle güvenlik içinde bulunması ön şarttır ve
önemlidir. Bu nedenle taşrada tam güvenlik içinde bulunan bir yerde toplanılması kesinlikle
zorunlu görülmektedir.
Meclis’in toplanması ve barışa kadar geçici olarak taşrada toplantılarını sürdürmesi
durumunda, açıkladığınız gibi bakanların bazılarının ara sıra veya sürekli olarak İstanbul’dan
ayrılmaları gerekmez. Bazı bakanların gidip gelmeleri veya yetkili bırakmaları kesinlikle
hükûmet merkezinin taşınması anlamına gelmez. Bundan başka Millî Meclis’in taşrada
toplanması kesin bir mecburiyete dayandığından, İstanbul’dan başka bir merkez daha
kurulması anlamına da gelmemesi gerekir. Özellikle geleceği şüpheli olan İstanbul yerine;
geleceği bilinen ve güvenliği tam olan bir yerden kurtarma çalışmalarının yapılması amaca
daha uygun olur. Venizelos’un Atina’yı güvenli bulmadığı için Bakanlar Kurulu’nu bile
Selânik’te oluşturması ve kurması sonucu Yunan başkentini tehlikede bırakmadığı; aksine
42
kurtardığı, bazı olaylarla görülmüştür. Ferit Paşanın Sadrazam ve Dışişleri Bakanı iken
Avrupa’da aylarca kalması hükûmet işleri açısından sakıncalı görülmediğine göre, bu
derecede önemli bir durumda hükûmet üyelerin gerektiğinde Millî Meclis’in bulunacağı yere
gelip gitmelerinde hiçbir engel olmayacağı açıktır. Bu toplantının İstanbul dışında olmasından
dolayı, Venizelos ve buna benzer düşmanların propagandada bulunacakları pek doğal
görülmektedir.
Çünkü bu toplantının kendi zararlarına olacağını şimdiden kestirmekte oldukları
şüphesizdir. Salih Paşa ile bu konuda görüşüleli iki gün olduğu halde, bu toplantının daha
önce yabancı yerlerde bile konuşulmuş ve değerlendirilmiş olduğu anlaşılıyor. Aynı görüşten
hareket ederek, bu da normaldir. Herhalde yabancıların, milletimizin yaklaşımını anlamak
konusunda, inceden inceye araştırma yapmakta oldukları muhakkaktır.
Kanuna uygunluğu ve hukukunu anlamış olan hiçbir milletin, düşman içinde, düşman
baskısı altında kendi hukukunu korumak üzere toplanmak isteyeceğini kabul etmek doğru
olamaz. Bugün İstanbul’da toplanmayı istemek, bütün memleket kuvvetlerini burada bir araya
getirmek, bu kuvvetleri kıpırdayamaz hale sokmak, sonuçta intiharı istemek demektir.
Bundan başka, Millî Meclis’in bu durum altında başkentte toplanması, milletin İstanbul’un
işgal altında bulunmasını ve bunu gerçekleştirmiş olanların haksızlıklarını aynen kabul
etmesi demektir. Halbuki, Anadolu’da toplanması, aynı zamanda başkentin üzücü
durumunun dünyaya karşı açıkça ve eyleme dönüştürülerek protesto edilmiş olması ifadesini
taşır.
Yüce Hâlifenin İstanbul’da bulunmaları göz önüne alınılırsa, Meclis’in taşrada bulunması
nedeniyle hilâfet makamı için İslâm dünyasının gözünde bir değişiklik ve etki doğmaz. Çünkü
Millî Meclis, milletimizi temsil eden heyetten ibarettir. Hatta açılış için yüce padişahın bir vekil
yollamaları da mümkündür. Hem bu şekilde İslâm dünyası Millî Meclis’in hilâfet merkezinde
toplanmaya cesaret edemediğini görmekle bu kutsal makamın düşman tehlikesi altında
bulunduğunu hissedecektir ki, bunun yararı açıktır.
Müslüman olmayan unsurlara gelince, bunlar daha Tevfik Paşa Hükümeti zamanında
seçimlere katılmayacaklarını ilân etmişlerdi. Bunların katılmamaları kendi zararlarından
başka bir sonuç vermez. İnşallah, vatan ve millet bağımsızlığını kazanınca, ister istemez aynı
hukuk içinde Osmanlı vatandaşı olarak oturmaya mecburdurlar.
Siyasal partilerimizden bazılarının Anadolu’yu istememeleri, doğal olarak millî
kuvvetlerin etkisi altında kalmak endişesinden olacaktır. Halbuki milletin asıl büyük
çoğunluğunu temsil eden millîyetçi milletvekilleri de İngilizlerin etki ve baskısı tehlikesinden
dolayı İstanbul’u istemeyeceklerdir. İstanbul’un çıkaracağı belirli sayıdaki milletvekillerinin
önemli bir kısmı, hiç şüphesiz milletle beraber olacağına göre taşraya geleceklerdir. Hatta hiç
gelmeyeceğini düşünsek ve Meclis’in ikiye ayrıldığını kabul etsek bile oy çoğunluğunun
İstanbul’a mı, yoksa taşraya mı ait bulunacağını elbette ki şimdiden kestirmek mümkündür!
Aslında bu gibi şüphe ve kararsızlığa düşecek milletvekillerinin devletin ve milletin çıkarları
uğruna istifa ederek özveri gösterecekleri umulmalı ve beklenmelidir. Aydın taraflarından ve
Yunan işgali altındaki diğer memleket bölgelerinden seçimlere dair yapılan şikâyetlerin
Rumlar tarafından yapıldığına hiç şüphe edilmemekte ve bu, çok doğal görülmektedir. Haksız
işgal olunan bu aziz ilimizin Millî Meclis’e milletvekili gönderebilmesi özel dileğimizdir.
Böylece, millet fiilen işgali tanımadığını ve bu zengin topraklarından ayrılmaya asla razı
olmadığını dünyaya ispat edecektir. Buna hükûmetin de resmen destek olmasını, İzmir
valisine, Adana ve Musul illeri ile Maraş, Antep, Urfa sancaklarına resmen seçim için kesin
emirler vermesini, siyasal durumun gereği olarak düşünür ve kabul ederiz. Kurulumuzun,
verdiği sözü tutan kişilerden oluştuğuna güvenmenizi özellikle isteriz. Daha anlaşma yapıldığı
gün, bunu bütün varlığımızla destekleyeceğimizi ve yardım edeceğimizi açıklayıp söz vermiş,
durumu bütün milletimize bildirmiştik. Aradan yirmi beş gün geçti. Bu süre zarfında bütün
çalışma ve davranışlarımızla hükûmet görevlerini kolaylaştırmaya, hükûmet kuvvetlerini
yüceltmeye çalışıyoruz. Buna karşılık kabinenin hâlâ halis niyetimizde kuşku duyması ve
uygulamalar için adım atmamış bulunması, üzüntülerimize neden olmaktadır. Millî
43
kuruluşumuzun amacının meşru olduğunu kabul ederek ve gereğine uyarak yönetimi
üstlenen hükûmetin, kuruluşumuzu lağvedeceğini ve tüzüğünde açıkça belirtilen temsil
heyetimizin şimdiki çalışma düzeninin değiştirilmesini isteyeceğini elbette aklımızdan
geçirmiyoruz. Bu durumda nasıl direnme ve yardım istenebilir? Bu konunun açıklığa
kavuşturulmasını rica ederiz.
Tam tersine, Temsil Heyeti, Ferit Paşa kabinesinin yapmış olduğu haksızlıkların
düzeltilmesi yoluna halen gidilmediğini görmekle üzgün bulunmaktadır. Millî Meclis
konusunda Temsil Heyetimizin görüşünü yukarıda belirtmiş bulunuyoruz. Bununla birlikte,
tutumumuzu milletin genel düşüncesi üzerine dayandırmak bizlerce genel kural olduğundan,
bütün il merkezleri heyetlerinin bu konudaki görüşü de ayrıca sorulmuştur. Sonuca göre
davranacağımız doğaldır, efendim.
Temsil Heyeti Adına
Mustafa Kemal
Bizim bütün bu düşüncelere karşı cevap olarak bildirdiğimiz görüşler şunlardır: Bugün
yüce saltanat başkenti ve Millî Meclis’in İstanbul’da toplanmaması fikrini kabul etmeyenler de
genellikle hemen hemen aynı noktaya dayanarak, düşüncelerini bildirmişlerdir. Bundan sonra
Rıza Paşa hükûmeti görüşünde ısrar etti. Bu düşünce, o zaman yalnız bizim heyetimizin
bakış açısı idi. Elbette, kesin olarak kabul edilmiş bir karar şeklinde değildi. Onun için çeşitli
araçlarla bütün milletin düşünce ve eğilimini anlamaya çalışıyordum. Burada olduğu gibi
durumu açıkça belirterek sorduk: “Toplanma yeri nerede olmalı?” Gelen cevaplarda her
tarafta durum genel olarak anlaşılmıştı. Gerçekten İstanbul’da toplanmanın büyük bir felâket
getireceği herkes tarafından açıkça söylenmişti. Ancak ortada bir konu vardı, o da hükûmet
kanadının bunu uygun bulmaması. Millî Meclis’in, Millî Meclis olarak Anadolu’da daha
güvenceli bir yerde toplanabilmesi, elbette, hükûmetin uygun görüşü ile durumun yüce
padişaha arzına ve böylece alınacak yüce emre bağlı bulunuyordu. Milletvekilleri dışarıda
toplanır. Ayan oraya gelir ve Millî Meclis olarak bir araya gelir. Bu olmadıkça Millî Meclis’in,
Millî Meclis olarak toplanmasına maddeten imkân kalmamıştır. Bu konu, bizim için son
derecede önemli olduğu için arz ettiğim gibi halkın düşüncelerini öğrenmekle birlikte, Sivas’ta
yetki sahibi bazı kişilerle, özellikle bütün komutanların katılmasıyla olağanüstü bir toplantı
yaptık. Aynı sonuca vardık. Bu kesin sonuca göre bir şey vardı. O da milletvekillerinin
tümünün aynı kanaat ile durumu tehlikeli görüp kendiliğinden dışarda bir yerde toplanmaları.
Doğaldır ki bu topluluk Millî Meclis olamazdı, belki bir Millet Meclisi olurdu. O nitelikte
olmamakla birlikte, böyle basit bir kongre hâlinde toplanmış olsa bile yapabileceği görevden
daha büyük görevi yapmış olacaktı. Benim düşünceme göre milletvekilleri İstanbul’a
gitmeseydi, Meclis-i Mebusan orada toplanmasaydı, dışarıda güvenceli bir yerde toplanıp
orada bütün ülkeyi, bütün milletin başkentinin geleceğini konuşmuş olsaydı, İstanbul işgal
olunmazdı.
İstanbul’un işgaline tek neden hükûmetin birtakım saçma ve çürük görüşlere saparak
zayıflık göstermiş olmasıdır. Millî Meclis’in dışarıda toplanması gerekliliği ve mecburiyetini
anlatmak konusunda da başarılı olamadıktan sonra artık görüşlerimizi bildirmekten vazgeçtik.
Yalnız yine bu felâketlerin ortaya çıkacağına olan inancımız sürdüğünden bazı önlemler
alarak vatan görevimizi gerçekleştirmeye çalıştık. Önerilerimiz hepinizce bilinmektedir. Hiç
olmazsa milletvekilleri İstanbul’un o zehirleyici çevresine, havasına girmeden önce dışta
birbirleriyle görüşsünler, tanışsınlar ve birbirlerini, düşüncelerini söyleyerek aydınlatsınlar.
İşte biliyorsunuz, bu amaçla Erzurum’da, Trabzon’da, Samsun’da, kısacası çeşitli
merkezlerde milletvekillerinin toplanması, bölge bölge İstanbul’a girecek milletvekillerinin
mümkünse düşüncelerimizi karşılıklı konuşmak ve paylaşmak üzere Ankara’ya gelmelerini
istedik. Bu önerilerimizin hem birincisi ve hem de ikincisi kısmen oldu, buraya gelen saygın
milletvekilleriyle düşüncelerimizi karşılıklı anlattık, bütün tehlikeli olabilecek durumlar
konuşuldu ve geleceğe dair bazı önlemler de düşünüldü. Hatırladığıma göre her şeyden
önce Meclis-i Mebusan’da bir grup kurmak gerektiği şart olarak düşünüldü. Çünkü
milletvekillerinin Genel Kurul’u dayanışma içinde bulunmazsa hiçbir amacın savunulması ve
44
korunmasına imkân kalmazdı. Yine burada görüldüğü gibi, kurulması düşünülen grup bütün
anlamı ve görünümüyle Kuvây-i Millîye’ye dayanacaktır. Bütün dünya da bunu bilecektir.
Milletin gücüne dayanmaktan korkan milletvekilleri hiçbir kimsenin gözünde güvenilir kişiler
olamaz. (Sürekli alkışlar)
Burada toplantıya katılan arkadaşlarımız, bu gerçeği tümüyle kabul etmişler ve bu fikirle
İstanbul’a gitmişlerdir. Fakat dışardan görüldüğüne göre bu kararda kesinlikle
direnmemişlerdir. Direnmeyişlerinin nedeni de arz ettiğim gibi görünüşte Kuvây-i Millîye ile
ilişkili kabul edilmelerindendir. Her iki tarafa yönelmiş bir cephe gibidir, o zaman nasıl oldu?
Efendiler, yurt dışında bu milletvekillerinin millî teşkilât ile yeterince ilgili bulunmadıkları
kararına varıldı. Bu durumda ya millî teşkilât yoktur, ya da zayıftır. Millî teşkilât varsa, ya
korkulacak bir şey değildir, ya da bu milletvekilleri ile onun ilgisi yoktur. Bundan dolayı her iki
durumda da bir güçsüzlük gözlenmiş oldu. Kuvây-i Millîyenin de önemi azaltıldı. İşte
düşmanlarımız bundan son derecede cesaret aldılar. Artık Kuvây-i Millîye’den korkmadılar,
Meclis-i Mebusan’ı oluşturan sayın kuruldan da korkmadılar.
Efendim, son bir bölüm vardır, izin verir misiniz? (Yemekten sonra sesleri... Bunu
takiben, saat kaçta toplantı? Sesleri)
Başkan- Saat üçte.
(Saat üçte oturum tekrar açılmış ve Mustafa Kemal Paşa sözlerine tekrar devam
etmiştir.)
Sayın arkadaşlarımız, İngilizlerin varlığımızı yok etmek için uygulamaya giriştikleri gizli
ve kirli sonsuz yöntemleri bulunduğunu hepiniz bilirsiniz. İşte bu söylediklerimizle ilgili olarak
İngilizler, İstanbul’da yasama organımıza saldırmak amacıyla daha önce, Bakanlar Kurulu’na
saldırıya geçmeyi tasarlamışlardı. Bu saldırının en açık delili Harbiye Nazırı olan Cemal Paşa
ile Genelkurmay Başkanı olan Cevat Paşaya karşı yaptıkları saldırı idi. Hepinizin bildiği gibi,
İngilizler, bu iki kişinin milletin yararına uygun olan çalışma ve davranışlarının kendi
yararlarına uygun olmadığını görerek bunları düşürmek ve aynı istekle yüce Osmanlı
Devleti’nin hükûmetine de bir darbe vurmayı istediler ve Ali Rıza Paşa Hükümeti’ne bu teklifi
yaptılar. Ali Rıza Paşa kabinesi, uzun bir kararsızlık devresinden sonra nihayet İngilizlerin
istediğini yerine getirmeye yöneldi ve sonuç olarak Cemal Paşa ile Cevat Paşa görevlerinden
alındılar. O zaman gönül isterdi ki, Ali Rıza Paşa hazretleri, ortaya çıkan bu yabancı saldırıya
karşı bütünüyle hükûmeti ayağa kaldırsın, tepki gösterip olay yaratsın. Oysa her zaman
olduğu gibi, kabinemiz kuruntuya düşme ve günü kurtarma siyasetine daha çok önem verdi,
düşmanın arzusunu yerine getirerek olayı kapattı. Bunun ardından İngilizler, görünüşte tatlı,
kamuoyunun gönlünü alacak bir genelge yayınladılar. İngiliz siyasal temsilcisi İngiliz Dışişleri
Bakanlığı adına hükûmetimize nota verdi. Notada şöyle deniliyordu: Önce, İtilâf Devletleri’ne
karşı başlatılmış olan ve Yunanlıları da içeren eylemleri durdurunuz. İkinci olarak, Türkiye’de
Ermenilere karşı yapılan katliamından vazgeçiniz. İşte bu iki önerimizi yerine getirmeniz
durumunda İstanbul size bırakılacaktır. Bu iki istek dikkate alınmazsa, barış şartları kötü
biçimde etkilenmiş olacaktır.
Efendiler, bu öneri elbette ki çok haince ve içtenlikten uzak bir istek idi. Çünkü her iki
öneride de, gerçekte yeri olmayan konular üzerinde duruluyordu. Birincisi, Yunanlıların da
içinde bulunduğu İtilâf hükûmetleri’ne karşı eylemde bulunmamak, saldırıya geçmemek
önerisi. Zaten böyle bir şey olmadı. Gerçi Yunan cephesinde, İzmir cephesinde, silâhlı ve
mevzilenmiş birtakım kuvvetler, millî kuvvetler vardı. Fakat bu, devlet kuvveti, hükûmet
kuvveti, ordu kuvveti değildi. Belki Yunanlıların, ateşkes hükümlerine uymayan davranışları
ve insanlığa karşı dünyada eşine rastlanmayacak biçimde zulmederek, facialar yaratmalarına
karşın devletin koruyuculuğundan yoksun olan milletimizin kendi namusunu, onurunu
korumak ve kollamak için silâha sarılmak mecburiyetinden kaynaklanıyordu. İtilâf Devletleri
bu masum İslâm halkının korunmasından söz etmemişlerdi. Sadece onlara saldıran kuvvetin
önüne set çekilmemesi gerektiğinden söz edilmişti. Diğer yörelerde bile İtilâf Devletleri’ne
hiçbir saldırı yapılmamıştı. Bu nedenle, söz konusu isteğin asıl içyüzü düşünüldüğünde
bunun gerçek olmadığı görülür. İktidardaki hükûmet, doğal olarak buna cevap verebilecek
45
kuvvete, kudrete ve yetkiye sahip bulunmuyordu. Bu olayın tek ve en kesin çözümü, İtilâf
Devletleri tarafından Yunanlılara, İslâm hayatına, milletin şeref ve namusuna saldırıda
bulunmamalarının önerilmiş olması idi. İkinci istek ise, ülke içinde katliam yapılmaması ile
ilgiliydi. Ermenilere karşı böyle bir tutum yoktu ve olay doğru değildi. Memleketimiz
gerçeklerini hepimiz biliyoruz. Hangi yörede Ermenilere karşı katliam yapılmıştır veya
yapılmaktadır? I. Dünya Harbi’nin başlangıcından söz etmek istemiyorum. Aslında, İtilâf
Devletleri’nin de bahsettikleri doğal olarak geçmişe dair durumlar değildir. Bugün ülkemizde
faciaların yaşandığı savunularak, bundan vazgeçmemiz isteniyordu. Kuşkusuz Ali Rıza Paşa
hükûmetinin bu önerilere karşı cevap vermiş olacağını kabul ediyoruz. Ancak yine Ali Rıza
Paşa hükûmetinin bakanları kendi kadrolarına, kendi memurlarına, kendi hizmetinde
olanlara, İngilizlerin umut verici güzel sözlerini önsöz yaparak bu iki isteği genelge ile
duyurmuş ve sonuç olarak yapılması istenmeyen davranışlardan vazgeçilmesini bir genelge
ile duyurmuşlardı. Bu işlem, hiç şüphesiz kötü niyetle yapılmış değildir. Fakat sorun, olayın
anlatım şeklini bilememekten kaynaklanmıştır. Doğal olarak, hükûmet yetkililerinin
yayımladığı bu genelgeler, düşmanlarca öğrenilmiştir. Bunların yayımlanması elbette ki
isteğin gerçek olduğunu kabul etmek değildi. İsteklerine bu kadar uygun davranılmasından
da İngilizler yeterince tatmin olmadılar. Bundan kısa bir süre sonra, Ali Rıza Paşa
hükûmetine Yunanlılar karşısında bulunan kuvvetlerin geriye çekilmesi isteği yapılmıştır.
Hepinizin bildiği (Milne) hattına çekilmek konusu... Artık Ali Rıza Paşa, böyle bir öneriyi
gerçekleştirmesi mümkün olmayan bir konu olarak gördüğü için ve belki başka nedenlere de
bağlı olarak, bu baskıyı gerekçe göstererek görevinden ayrıldı, istifa etti.
Ali Rıza Paşa hükûmeti 23 Mart 1920 günü istifasını verdi.
Bunun içinde, hükûmete oy birliğine yakın bir çoğunlukla, güven oyu vermiş olan Meclis-i
Mebusan’ın, bağımsızlıkla ilgili çalışmalarını yürütme kudretini kaldırmak ve millî istekleri
gerçekleştirme yeri olan Millî Meclis’i, herhangi bir şekilde barış üzerinde etkili olamayacak
bir şekle dönüştürmek amacı açık olarak anlaşılıyordu. Bundan dolayı bütün millet, bu durum
karşısında, milletvekillerinin güvenine sahip olan Ali Rıza Paşa hükûmetinin istifasını ölçülü
bir şiddetle ve ülkemizde pek az görülen bir birlik ve coşku ile protesto etti. Padişahlık
makamına ve Meclis-i Mebusan’a, Anadolu’nun en uzak köşelerinden protesto telgrafları
çekildi. Düşmanların bütün çalışması, barış esaslarının kararlaştırılacağı şu sıralarda
memleketimizi dışarıda ve içeride güçsüz bir durumda bırakarak istedikleri her şeyi bize
kabul ettirmeyi amaçlıyordu.
Şöyle ki:
İzmir sorununu yerinde inceleyen ve Anadolu’nun çeşitli yerlerinde inceleme ve
araştırma yapmak için geziler yapan bütün Amerikalı ve Avrupalı kişiler ve heyetler, daima
lehimize düşüncelerle dolu olarak ülkelerine dönmüşlerdir. Bu kişiler ve kurullar, Avrupa ve
Amerika kamuoyunda çeşitli araçlarla ülkemiz aleyhine yapılan kışkırtıcı propagandalara
karşı üstünlük sağlamışlarsa da, barış için kesin kararların belirlenmesini üstlenen barış
konferansı çerçevesi içinde az çok da olsa etkili bir akım ve durum yaratmışlardır. İşte
böylece, geleceğe yönelik çıkarlarını, çeşitli baskılarla bütün dış ülkeleri aleyhimize
çevirmekte gören bazı kuruluşlar ve unsurlar ise, tarafımıza yöneltilen bu akımı temelinden
yıkmak ve bütün dış ülkelerin milletimiz yararına bir gelişmeye, düşünceye fırsat vermemek
için tümüyle yalan olan en son Ermeni katliamı uydurmasını düzenlediler ve açıkladılar.
Aslında sınırlı ve basit yalanlama araçlarımız olan gazetelerimize de, son derecede etkin bir
sansür uygulayarak hiçbir araçla medenî dünyaya karşı haklarımızı korumamıza imkân
tanımadılar. Böylece, insanlık hukukunun kutsal kuralı olan “Kendi kendini koruma”
hakkından da milletimizi tümüyle mahrum bırakarak kamuoyunu ve dünya milletlerinin
fikirlerini harap durumdaki memleketimiz ve ezilmiş milletimiz aleyhine yeniden birçok
suçlamalarla zehirlediler.
Milletimizin dış ülkelerdeki onurlu durumu ve hakları, çeşitli araçlarla dünya kamuoyu
önünde küçük duruma sokulduktan sonra, sıra iç yönetimimize geldi. Mebuslar Meclisimiz’i
hor görerek kapatmak, ülkemizi, benzeri görülmemiş zorba bir yetki ile bütün dünya
46
sorunlarını kendi isteklerine göre düzenlemek isteyen barış konferansının zalim kararlarını
kabule zorlamak bunlar arasındadır. İşte Ali Rıza Paşa hükûmeti bu manevralar sonucu
yabancıların eliyle düşürülmüş oldu.
Düşen kabinenin geçici olarak görev yaptığı buhranlı günlerde, Ferit Paşanın huzuruna
kabul edilerek saatlerce görüşme yapmış olmasına bakılarak millî amaçları yıkacak karşı bir
kabinenin iş başına gelmesinin konuşulduğunu düşünmek yanlış olmayacaktır. Böyle bir
hükûmeti, iktidara gelmesi sonucunda ortaya çıkacak durumu anlamak güç değildir.
Millî emellerin tek meşru gerçekleştirilme yeri olan Mebuslar Meclisi’mizin yürütme
yetkisinin sağlamlaştırılması için millet bağrından kaynaklanan coşku ve kınamalar
gerçekleşmiştir. Ve bu, yeni hükûmetin millî emellere karşı olan kişilerden kurulmasını
önlemek için Meclis Başkanlık Divanı’nın padişah huzurunda yapılması ile ilgili girişimleri
kolaylaştırmıştır.
İşte Salih Paşa hükûmeti bu şartlar altında kurularak göreve başlamıştır.
İngilizler, bir yandan dış durumumuzu yeni katliam iftiraları ile sarsıyor, diğer yandan da
kabineyi, Mebuslar Meclisi’mizin çalışmalarına engel olmak konusunda kışkırtıyor ve
içişlerimizde çok tehlikeli bunalımlar yaratacak biçimde çalışarak, tasarladıkları İstanbul
işgalini kolaylıkla uygulayabilecekleri bir ortam hazırlıyorlardı. Bunun bizim elimizde bulunan
ilk delili, daha Ali Rıza Paşa hükûmetini düşürmeyi tasarladıkları sıralarda, bir yandan da
İstanbul’un işgaline hazırlık olmak üzere Anadolu telgraf kuruluşu hakkında etüt yapmaları ve
Posta-Telgraf Genel Müdürünü ziyaret ederek Anadolu telgraf merkezleri hakkında
incelemelerde bulunmaları, resmî telgraf haritalarını Genel Müdürlük’ten istemeleri ve
almalarıdır.
İngilizler, 12 Mart’ta telgraf sınırlarımız hakkında tekrar araştırmalarda bulunmuşlardır.
Telgraf görüşmelerinin durdurulması için İstanbul’da yapılacak uygulamaya karşı gerekli
önlemlerin alınması, Temsil Heyetimizce düşünülmüştür. İstanbul’dan alınan 11 Mart tarihli
şifrede, güvenilir bir kaynaktan alınan bilgiye dayanılarak İstanbul’daki arkadaşlarımızın
tutuklanacağı bildiriliyordu. Aynı gün (Ankara’daki İngiliz temsilcisi Withall’in İstanbul’a
hareket edeceği ve bundan sonra trenlerin işletilmeyeceği) öğrenilmiş ve gerçekten Withall,
ertesi gün Ankara’dan ayrılmıştı.
Fransız temsilcisi Duvazo da ayrılmış ve Konya civarındaki İtalyanların da İstanbul’a
gideceği haberi alınmış olduğundan İstanbul hakkındaki suikastin belirtileri açık bir biçimde
hissedilmeye başlanmıştı. Durum, tarafımızdan şu biçimde değerlendirilmiştir: “İtilâf Devletleri
bir yandan telgraf bağlantımızı incelerken bir yandan da Anadolu’daki çeşitli subaylarını ve
kuvvetlerini İstanbul’a çağırıyorlar, aynı zamanda Anadolu’nun tren bağlantısını kesmeye
hazırlanıyor ve Meclis-i Mebusan’da milletimizin hukukunu koruyan arkadaşlarımızı
tutuklamayı tasarlıyorlar. Bu duruma göre çok yakında olağanüstü olaylar beklenebilir.
Tahminimize göre İstanbul’da yeni bir durum oluşturmak için Anadolu telgraf görüşmelerine
el konabilir. Meclis’teki millîyetçi kişileri tutuklayacaklar. Kara ve denizden Anadolu ulaşımını
keserek genel mahiyette bir kuşatma gerçekleştirilmiş olacak. Milletin şiddetli coşkusu
karşısında iktidara getirmeyi başaramadıkları Ferit Paşa hükûmetini bu yolla iktidar
makamına getirerek istek ve amaçlarını gerçekleştirecekler ve belki de olumsuz bir biçimde
açıklanmakta bulunan barış şartları da hükûmete bildirilecek ve bu şiddetli baskı altında ya
Anadolu’nun parçalanmasını bekleyerek bu acıklı durumu devam ettirecekler, ya da İstanbul
ve çevresine yığdıkları İngiliz, Fransız, Yunan kuvvetleriyle kuzeyden, İzmir cephesindeki
Yunan ordusuyla batıdan, Adana’daki Fransız kuvvetleri ile de güneyden kuzeye saldırı
düzenleyerek ve belki de bir kısım kuvvetlerle de Karadeniz sahillerinden güneye kuvvet
kullanarak amaçlarını gerçekleştirmek isteyeceklerdir.
İşte bu düşünceye dayanarak her türlü önlem alındı ve İstanbul’daki arkadaşlar
Anadolu’ya gelmeye özendirildi.
16 Mart 1920 saat 10’dan önce İstanbul telgrafçılarından (adını şimdi
söyleyemeyeceğim) vatansever bir kişinin Ankara’da Ziraat Okulu’ndaki merkezimize
47
gönderdiği telgraf, İstanbul işgalinin kanlı bir biçimde başladığını haber verdi. İstanbul
merkezinden, Harbiye telgrafhanesinden ve telgraf âleti başındaki birçok vatansever
memurlardan, birbirini izleyen çeşitli telgraflar alıyorduk. Saat 11’e kadar toplanan bilgileri
derhal bir genelge ile duyurduk.
Bu saatten sonra artık İstanbul’la görüşme kesilmiş, başkentin beklenen durumu ve
Anadolu’nun hâli göz önünde tutularak gerekli önlemlerin alınmasının sırası gelmişti. Alınan
başlıca önemli önlemler aşağıda belirtilmiştir:
a) İzmir cephesinin arkasını zorlayan Biga yöresindeki Anzavur’un eylemleri için kuvvetli
bir destek oluşturan ve büyük bir ihtimalle İstanbul’dan Anadolu’ya yapılacak İtilâf kuvvetleri
asker taşımacılığını gerçekleştirme ve koruma görevini üstlenen Eskişehir ve
Afyonkarahisar’daki İngiliz kuvvetlerinin silâhtan arındırılması.
b) İstanbul’daki yabancı baskısı karşısında galeyana gelecek Anadolu insanının
bastırılması ve korkutulması için, İstanbul ve Kilikya’dan gönderilebilecek düşman asker
nakline imkân vermemek ve Anadolu’daki önemli yerlerin kuvvetli bir işgal tehlikesi ile karşı
karşıya kalmasını önlemek üzere Geyve ve Ulukışla civarlarında demiryolunun kullanılamaz
duruma getirilmesi.
c) Telgraf merkezleri İngilizlerin eline geçtiği için İstanbul’dan gelebilecek bir bildirinin
meşru bir makamdan verilmesine imkân kalmadığından, İngiliz bildirileri ile halkın anlayışının
karmakarışık duruma düşürülmesini önlemek amacı ile telgraf görüşmelerinin kesilmesi
konusunda mülkî ve askerî makama gerekli bildirimin yapılması.
İlk önlemlerimiz içinde malî konuları içeren başlıca noktaları da göz ardı etmedik.
Bununla ilgili olarak Anadolu’da bulunan resmî ve resmî olmayan bütün malî kuruluşların
ellerinde bulunan nakit veya nakit yerine geçecek kıymetli eşya miktarlarını illerden sorduk ve
hiçbir kurumdan İstanbul’a para gönderilmemesi gerektiğini bildirdik. Diğer taraftan telgraf
görüşmelerinin denetimi, limanlardan ve içten gelecek kişilerin araştırılması ve şüphelilerin
izlenmesi, postahanelerde şüpheli mektupların açılması gibi gerekli olan önlemleri aldık ve
gerekli yerlere bildirdik.
Bu şekilde, Anadolu’ya gönderilmeleri beklenen çeşitli haberleşme araçlarının veya
amaçları her çeşit yalan haberleri yaymak ve kargaşa çıkartmak olan zararlı kişilerin millî
dayanışmayı bozacak uğraşlarını engellemek için elden gelen çaba gösterildi.
İstanbul’da yapılan tutuklamalara karşılık olmak üzere Anadolu’daki İtilâf Devletleri
subaylarının tutuklanması gerekiyordu. Göz önünde bulunanların tutuklanması için gerekli
yerlere emir verdik.
İstanbul’da telgraf görüşmeleri konusunda alınan önlemlerin gerekli olduğunu gösteren
İngiliz girişiminin ortaya çıkması gecikmedi. 16 Mart 1920 saat 11’den sonra İstanbul
telgrafhanesi Ankara merkezine bir resmî bildiri vermek istiyordu. İstanbul merkezinde telgraf
başında bir İngiliz subayı bulunuyor ve bütün Anadolu’ya bu bildiriyi yayımlamaya
çalışıyordu.
Bu bildirinin, millî teşkilât kurucularını halk önünde ittihatçılıkla suçlayarak Anadolu’da bir
anlaşmazlık ve ikilik yaratmak ve İstanbul’un fiilî işgalini geçici göstererek hilâfet hakları ve
saltanata indirilen darbenin feci durumunu saklamak ve sonuç olarak bütün saldırıyı
milletimize olağan olarak kabul ettirmek amacı ile düzenlendiği anlaşılıyordu. Bu bildirinin
imzası, İtilâf Devletleri temsilcileri olarak verildi. Memleketimizde düzen ve birliği bozacak,
zayıf karakterli bazı insanları kandıracak ve korkutacak nitelikteki bu resmî bildirinin Anadolu
telgraf merkezlerince kaydedilmesi için mümkün olan önlem alındı. Bunun ardından,
şüphesiz İngilizlerin baskısıyla hükûmetin yazdığı “İstanbul işgalindeki geçici durumun
devamına neden olmamak için ülke içindeki huzurun korunması gerekliliğini” belirten bir
resmî bildirinin de İstanbul’dan Anadolu’ya geçirilmesi için girişimler öğrenildi. Yine aynı
sakınca nedeniyle bunun gerçekleştirilmesi önlendi. İngilizler, Anadolu halkının fikrini
bulandırmak için giriştikleri işbu resmî bildiri oyununda başarılı olamadıklarını görünce,
Anadolu’nun İstanbul faciası karşısındaki ağır başlı ve ölçülü kararlılığını ve kahramanlığını
48
bozmak, zararlı, kötü düşüncelerinin yayımlanmasını sağlamak için tren ve telgraf hatlarını
aracı yapmayı denediler. Ankara istasyonundaki telgraf merkezinde çalışan bir İtalyanın,
İngiliz resmî bildirisinin Fransızca bir kopyasını aldığının duyulması üzerine yakalandı ve
elindeki telgraf geçersiz sayıldı.
Anadolu’da yerleşmiş Ermenilerin ve Rumların hükûmet emirlerine ve millî amaçlara
karşı gelmedikçe her türlü saldırıdan korunmaları ve tam anlamı ile mutlu bir hayat
yaşamaları öteden beri kabul edilmiş bir esastır. Kilikya ve dolaylarında ve doğu hududumuz
dışındaki resmî ve gayri resmî Ermeni kuvvetlerinin dindaş ve ırkdaşlarımıza karşı yapılan
cinayete varan saldırıları karşısında bile, ülkemizde yaşayan Ermenilerin her türlü taarruzdan
korunmasını sağlamayı pek önemli bir medenî görev kabul ettik ve Anadolu’nun dış dünya ile
ilişkisinin kesik olduğu bugünlerde yüce vatan çıkarlarını amaçlayan önlemler içinde Ermeni
halkının esenliğinin korunması gerekliliğini bütün makamlara bildirdik.
İşte, İstanbul’un yabancı kuvvetlerce işgalinden bugüne kadar geçen acı günlerinde
hiçbir dış ülkenin fiilî korumasına erişemeyen Anadolu Ermenilerinden hiçbir kişinin, en küçük
bir anlamda bile, saldırıya uğramamış olması, bize her nedenle cinayet yükleyen ve medenî
hassasiyeti kendi tekelinde sanan entrikacı Avrupalıların yüzlerini kızartacak ve milletimizin
yaratılıştan sahibi bulunduğu insanlık törelerinin yücelik derecesini ispat edecek çok önemli
bir konudur.
İstanbul işgalinin bugün memlekette neden olacağı durum, aldığımız geçici önlemler ile
geçiştirilecek bir nitelikte olmayıp, bu durumun devamı hâlinde ülkedeki yönetimin sağlam bir
esasa bağlanması gerekiyordu. Karşımızda, hiçbir antlaşma ve kanun tanımayan ve kendi
özel çıkarlarından başka, insanlıkla ilgili hak ve davranışlara yer vermeyen bir İtilâf heyeti,
başımızda, vatan haklarını korumak, imzaladığımız antlaşma şartlarını uygulamak, yabancı
saldırılarını sınırlamak için her türlü araçtan tümüyle yoksun, esir bir hükûmet vardır. Bunların
birincisinin sonsuz baskısı, ikincisinin de tutsaklığı karşısında, başvuracak yeri olmayan
şaşırmış ve çırpınıp duran bir millet!...
İstanbul faciasıyla Anadolu’dan yansıyan durum böyle idi ve bu durumun sürmesi
hâlinde vatanımızda çok büyük ve korkunç bir anarşinin başlaması doğaldı. İşte bu düşünce
sonucunda kesin bir karar vermek gerekiyordu. Derhal gerekli mülkî ve askerî makamlarla
görüşerek ülkenin yönetimini anarşiden kurtarmak üzere, az önce anılan yerlerin başlarının
bizimle birlikte hareket etmesi önerildi. Bu öneri içten bir olgunlukla her kesimde iyi
karşılandı.
İşgal sonucunda ortaya çıkan olağanüstü durumun öncelikli gereğini ayrıntılarıyla
düşünüp bunları uygulamaya çalışmakla birlikte, İstanbul işgalinden dolayı üzüntümüz bütün
dünyanın aydın insanlığına ve bütün İslâm dünyasına özel bir bildiri ile duyuruldu. İtilâf
Devletleri temsilcileri ve tarafsız hükûmet önünde kınandı. Bütün millet de bu kınamaya
katıldı.
İstanbul’un durumu ile ilgili bilgi alınacak güvenilir kaynaklardan yoksun bulunuyorduk.
18-19 Mart 1920 gecesi ilk kez irtibat kurulabildi ve hepiniz tarafından bilinen gerçekler
öğrenildi. Bu arada Meclis-i Mebusan’ın bu saldırılar karşısında, tatili görüştüğü anlaşıldı.
Bunun üzerine 19 Mart 1920 tarihinde:
Hilâfet makamının ve saltanatın bağımsızlığının dokunulmazlığını, millî bağımsızlığımızı
ve millî sınırlarımız içinde yaşamaya imkân verecek bir barışı sağlayacak önerileri ayrıntıları
ile tespit edip uygulayabilmek için, millet tarafından olağanüstü yetkiye sahip bir Meclis’in
Ankara’da toplanması gereğini millete duyurmakla, ilgili millî görevimizi ve vatan borcumuzu
da yerine getirdik.
İstanbul’un işgali, şekil ve niteliği bakımından, Osmanlı Devleti’nin egemenliğini
kaldırmak ve milletin esir alınmasını ve hor görülmesini bir oldu bittiye getirmek amacına
yönelik bir harekettir. Çünkü İstanbul’da doğrudan doğruya devlet kuvvetlerine el konmuştur.
49
Şöyle ki: Önce Meclis-i Mebusan zorla susturulmuştur. Bu durumda yasama kudreti
bulunmamaktadır.
İkinci olarak, yürütme kudreti siyasal esaret altına konulmuştur; çünkü her kim olursa
olsun yabancı kanunlarına göre yargılanacağı ilân edilmiştir. Bütün haberleşme ve ulaşım
denetim altına alınmış, insanın kendini koruma ilkesi tümüyle kaldırılmış ve insanlar
saldırganların esareti altına alınmıştır. Bundan dolayı, bu aşağılık durumu destekleyen ve
kabul etmiş olan Ferit Paşa hükûmeti, bağımsızlığına çok sıkı ve çok içtenlikle bağlı olan
milletle arasındaki her türlü bağlantı ve ilişkiyi doğal olarak kaybetmiş ve milleti karşısına
alarak düşmanla işbirliği içinde hareket etmeye başlamıştır.
Üçüncü olarak, devlet şeklinde oluşmuş bir topluluğun anayasasında, yargı yetkisinin
bağımsızlığının önemi, açıklama istemeyen bir konudur. Milletlerin yargı yetkisi,
bağımsızlıklarının birinci şartıdır. Yargı yetkisi bağımsız olmayan bir milletin devlet olarak
varlığı kabul edilemez. Bununla birlikte, İstanbul halkından yüzlerce kişinin hiçbir kanunî
suçları olmamasına karşılık, sanık sayılarak tutuklanmalarına devam edilmesi, İtilâf
Devletleri’nin görüşüne aykırı söz söylemenin bile suç sayılarak, Ortaçağ davranışları içinde
onlara karşı saldırıda bulunulması yargı yetkisinin kaldırıldığını göstermektedir.
Bu durumda millet, bugün yedi yüz yıldan bu yana gerçek bir onur ve yücelikle koruduğu
ve savunduğu bağımsızlığını ve varoluşunun devamı için İstanbul olaylarının oluşturduğu
hukukî durumu onarmak zorundadır. Bunun için acele edilmelidir. Sürüp gidecek olan
hakimiyete ara verilmesi konusu, Allah korusun da bir dağılma nedeni olarak
düşmanlarımızın düşündüklerini fiilen gerçekleştirmelerine imkân sağlamasın. Bundan dolayı
milletimizin her şeyden önce haklarını koruması ve var olmaya yetenekli bir millet olarak,
uluslararası hukuk ve yetkilerine saygı gösterilmesini isteyebilmesi, medeni kuruluş ve
anayasası ile, henüz yaşamakta olduğunu bütün dünyaya bu kez daha büyük bir kuvvet ve
sağlamlıkla duyurması gereğine inanıyorum. Bunun için de kaldırılan anayasamızın bıraktığı
boşluğu derhal doldurmak zorundayız.
İşte, anayasal durum ve hukukumuzun neden olduğu bu gereklilik ve mecburiyet
dolayısıyla ve millî hakimiyetin her şeyden önce sağlanması amacıyla, Yüce Meclis’imiz
olağanüstü yetki ile toplanmıştır. Seçimlerin tam bir ivedilikle ve sıcak bir ilgi ile yapılması
hukukî durumumuzun bütün milletçe de aynı görüş içinde anlaşıldığını ve kavrandığını
göstermektedir. Ayrıca, Yüce Meclis’imizin kuruluş şekli ve esasları, millî irâdeye içtenlikle ve
büyük bir güçle dayandığını göstermektedir.
Meclis’imizde oluşan ve beliren millî kudretimiz, hilâfet makamı ve saltanatı yabancı
baskısından kurtaracak ve Osmanlı Devleti’ni dağılma ve esaretten kurtarmak için önlemler
alacaktır. Tam bağımsızlığına sahip, hilâfet makamına vicdanî bağlılığı ile övünen, İslâm
dünyası içinde yaşama anlayışını kendinde gören bir milletin esir olamayacağı inancıyla,
davranışlarımızı adım adım izleyen bütün medenî dünya ve insanlık sizlere yardımcı
olacaktır (coşkulu alkışlar). İstanbul faciasını izleyen günlerden şu ana kadar Temsil
Heyetimiz, milletler arasındaki birlik ve dayanışmayı korudu. Osmanlı kanunlarının
yürürlüğünü sağladı. Çalışmalarından alıkonulan devlet gücünün yokluğunu hissettirmemeye
çalıştı. Bundan dolayı genel güvenliği korumuş ve savunmuş olmakla görevini gereği gibi
yaptığından emindir. Bu dakikadan itibaren, yedi yüz yıl boyunca onurlu ve yüce bir yaşam
sürdükten sonra yok olma uçurumunun kenarında ancak ayakta durabilen Osmanlı milletinin
geleceğinin sorumluluğu, saygıdeğer heyetinizin çalışma gücünü artıracaktır.
Davamızın yasalara uygunluğu ve bütün millet ve milletlerin, insanlık hak ve
hukukundan paylarını almış olduğuna inandığımız yüreklerinin, bizimle birlik ve bize daima
yardımcı ve destek olduğuna güvenimiz tamdır. Başarı ümitlerimizin kalplerimizde bir an bile
karamsarlığa düşmemesini sağlayacak olan, sonsuz gücümüzdür, özellikle yüce Allah, her
zaman bizimledir. (Amin, amin sesleri)
Vermek istediğim bilgiler ve ayrıntılar bu kadardır.
50
Hükûmet Teşkilâtı Hakkında
24 Nisan 1920

Şimdi izin verirseniz bu dakikadan itibaren izlenmesi gereken bazı görüşleri arz
edeceğim ve zabta geçilmiş olan bu görüşleri, izin verilirse aynen okuyacağım:
“Bugünkü zor durum içinde vatanı dağılma tehlikesi ve yok olmaktan kurtarmak için
alınması gereken önlemler elbetteki saygıdeğer heyetiniz’e ait olacaktır. Ancak bu konuda da
kendi araştırma ve bilgilerinize dayanarak görüşlerinizi Yüce Meclis’inize sunmayı yararlı
saymaktayız. Gerek Anayasa kurallarına, gerek tarihteki birçok benzerlerine ve gerek
zamanımızda aynı kötü şartlar içinde yıkılmaya yüz tutmuş olan milletlerin teşkil ettiği ibret
verici olaylara göre memleketi dağılma ve yok olmaktan kurtarmak için hemen genel millî
kuvvetleri esaslı teşkilât ile birleştirmekten başka çare yoktur. Bunun şekli nasıl olmalıdır?
İşte sorun buradadır.
Kanunsuz ve sorumsuz kuvvetlerin zorbalığıyla devlet kuvvetlerini birleştirmeye imkân
bulunsa bile bunun sürmesinin mümkün olamadığını bilirsiniz. Esasen Yüce Meclis’inizin
varlığı da, her şeyden önce, yasallık ve sorumluluk esaslarının milletçe korunması gerekli
görüldüğüne en büyük delildir. Bundan dolayı Yüce Meclis’inizde yoğunlaşan yüksek millî
irâdeye dayanmak suretiyle yasallık ve kanunluluk ve yine saygıdeğer Heyetinizde oluşan
millet vicdanının yargılamasına bağlı bulunmak yönüyle de sorumluluğunu takdir ve tespit
edecek bir kuvvetin işleri görmesi zorunludur, bu kuvvetin doğal şekli ise bir hükûmettir.
Hükûmet teşkilâtının gerçek şekli, sorumsuz bir hükûmet başkanında tespit edilen
hususlara dayanarak kanun yapma kuvveti göreviyle yükümlü bir denetleme heyeti ile
görevde devamı, bu heyetin güvenini artırmaya bağlı bir icra kuvvetinden ve bu icra kuvvetini
millî görevlere göre ayırma ve düzenlemeden ibarettir. Bu şekilde icra kuvvetleri, hükûmet
başkanı tarafından seçilmiş ve kanun yapma kuvvetinin güven ve uygunluğuna dayanan bir
kuvvettir ki, hilâfet ve saltanat makamının kurtarılması başarıldıktan sonra, padişahımız ve
Müslümanların hâlifesi efendimiz her türlü zorlamadan azâde ve tamamiyle hür ve bağımsız
olarak kendini milletin sadık kucağında gördüğü an, Yüce Meclis’inizin düzenleyeceği kanun
esasları dairesinde, saygıdeğer ve yüce bir konum alır.
Yüce Meclis’iniz denetleyici ve inceleyici nitelikte bir Meclis-i Mebusan değildir. Bundan
dolayı yalnız kanun yapma ve kanun koyma ile görevli olarak sorumlu bir makam, millî
geleceği denetim altında bulunduracak değil, gerçekten onunla uğraşacaktır. Nitekim
olağanüstü durumlar içinde bütün milletler bu prensipleri terkederek ya kanun yapma
kuvvetini tatil edip icra heyetlerine fazla yetkiler verirler veyahut bütün milletin genel oylarına
başvurarak kararlar alırlar. Biz halkın birliğine her kuvvetten fazla yetki veren İslâmiyet
esaslarını dikkate alarak Yüce Meclis’inizi bütün işlerine milletin doğrudan doğruya el koymuş
olduğu bir meclis olarak tanımak taraftarıyız.
Bu ana ilke kabul edildikten sonra daima Yüce Meclis’inizin genel heyeti işlerin
ayrıntısına kadar fiilen araştırma ve oylama imkânını bulamayacağından, saygıdeğer
Heyetinizden seçilecek ve vekil edilecek üyelerin buradaki hükûmet teşkilâtına göre gereken
iş bölümü esasına göre memur edilmesi ve her birinin ayrı ayrı ve hepsinin ortaklaşa genel
heyet karşısında sorumlu olması, amacımızı gerçekleştirmeye yeterlidir. Bu halde Yüce
Meclis’inize başkanlık edecek kişinin Yüce Meclis’inizi temsil etmesi bakımından işlerin
bırakıldığı saygıdeğer üyelerden oluşan heyete de başkanlık etmesi ve Yüce Meclis’iniz
adına imza atmaya ve kararları onaylamaya yetkili olması ve icraya ait konularda diğer
saygıdeğer üyeler gibi genel heyet yanında tamamen sorumlu olması mecburidir. Bu şekilde
icra heyeti Yüce Meclis’in uygun görmesiyle vekil edilecek ve genel heyete karşı sorumlu
olacak saygıdeğer üyelerden ibaret olacak ve hatta isimleri de (Vekil) olacaktır. Başkan
olacak kişi gerçekten ağır bir sorumluluk altında bulunacaktır. Çünkü icra heyeti ve vekiller ile
saygıdeğer heyetiniz arasında bütün sorumluluk her şeyden önce kendisine olacaktır ve bu
51
sorumluluk hem Yüce Meclis’inizdeki, hem Bakanlar Kurulu’ndaki başkanlık makamının
ikisine birden geçmiştir.
Milletin seçtiği kanun yapma heyeti ile dengesini hükûmet başkanlığı makamının teşkil
ettiği birlik noktasında bulur. Hükûmet teşkilâtının bu ana kayıtlarına göre içinde
bulunduğumuz buhrana ve memleketimizin özel durumlarına göre bizim için uygulanabilir
olup olmadığını düşünmek zorundayız.
Bizim bu zemindeki araştırmalar sonucunda ortaya çıkardığımız görüşe göre yönetimin
bu şeklini sakıncalarından dolayı uygun görmemekteyiz. Çünkü Osmanlı Devleti diğer
herhangi bir devlet gibi hükümdarının siyasal gücü etrafında kurulmuş değildir. Saltanat
makamı, aynı zamanda hilâfet makamı olduğundan padişahımız İslâm halkının da
başkanıdır. Mücadelelerimizin birinci amacı ise saltanat ve hilâfet makamlarının ayrılmasını
amaç edinen düşmanlarımıza millî irâdenin buna uygun olmadığını göstermek ve bu kutsal
makamları yabancı esaretinden kurtararak hükümdarın yetkisini düşmanın tehdit ve
zorlamasından hür kılmaktır. Bu esasa göre Anadolu’da geçici şartıyla bile olsa bir hükûmet
başkanı tanımak veya bir padişah kaymakamı ortaya çıkarmak hiçbir şekilde uygun değildir.
Şu halde başkansız bir hükûmet meydana getirmek zorunluluğu içindeyiz. Halbuki bir
birlik noktasında denk olmayan devlet kuvvetlerinin çalışma düzenini sürdürmeye bile imkân
yoktur. Diğer taraftan herhangi bir makama devlet kuvvetlerini ve milleti birleştirme ve
denkleştirme yetkisi vererek o makamı sorumsuz tanımak felâket nedenidir. Hâlifenin bile
sorumluluğunu esas olarak kabul etmiş olan İslâmiyetin böyle hal çarelerine uygun
olamayacağı bellidir.
Bu zor ve birbiriyle uzlaştırılması imkânsız esaslar içinde uzun uzadıya araştırmalar
yaparak sonunda İslâmiyetin ana şartlarına başvurarak Yüce Meclis’inizde toplanmış olan ve
bütün İslâm halkının da yardımına ve iznine sahip bulunan millî irâdeyi gerçekten vatanın
geleceğine el koymuş tanıma ana ilkesini kabul ediyoruz. Saygıdeğer üyelerin, bu görüşleri
kısaca genelge olarak, seçimine işaret olunması ve olağanüstü yetkisi kaydiyle seçilmiş
bulunmaları ve seçmenlerin de çoğaltılmış ve genişletilmiş olunması, esas itibariyle bu ilkenin
milletçe de tamamen kabul edilmiş olduğuna delildir. Bundan dolayı Yüce Meclis’iniz sahip
olduğu olağanüstü yetkiye dayanarak karşısına çıkacak bir icra kuvvetini yalnız denetlemek
ve milletin hayatî konuları üzerinde böyle bir heyetle mücadeleye mecbur kalmak gibi şu anki
durumun dayanılır olamayacağı, sınırlı bir kanun yapma görevi ile değil, milletin genel
yönetimini fiilen yüklenmek, memleket ve hilâfetin kurtuluşunu sağlamak ve savunma görev
ve yetkisiyle kurulmuştur ve artık Yüce Meclis’inizin üstünde bir kuvvet yoktur.
İşte memleketimizin şimdiye kadar geçirdiği buhrandan, felâketlerden, kâh Avrupa’yı
taklit etmek, kâh devletin işlerinin yönetimini şahsi görüşlere göre düzenlemeye ve
düzeltmeye çalışmak, kâh Anayasa’yı bile şahsi tutkulara oyuncak yapmak gibi çok acı
sonuçlarını gördüğü basiretsizliklerden oluşan genel uyanışa tercüman olduğumuz inancıyla
şu zor ve buhranlı tarih devrinin mücadelelerini bu yolda düzeltmek taraftarıyız. Doğal olarak
hüküm saygıdeğer Heyetinizindir. Yalnız karşı karşıya kaldığımız dağılma tehlikesine ve
devlet ve millet işlerinin uzun zamandan beri karar makamından yoksun kaldığına tekrar
dikkatleri çekerek gereksiz görüşler arasında devam edecek tartışmaların en kötü
yönetimlerden daha fazla kötü etkiler doğuracağını söylemeyi de millî görev gereği
görüyorum. Cenab-ı Hak başarı ihsan etsin, âmin.” (Üç dakika süren şiddetli alkışlar)
Meclis Başkanı Seçildikten Sonra
24 Nisan 1920

Saygıdeğer Efendiler! Milletin bütün geleceğine fiilen ve tamamen el koymaya, hilâfet ve
saltanat makamını düşmüş olduğu esaretten kurtarmaya ve memleketin bütünlük ve
kurtuluşu uğrunda her fedakârlığı büyük bir kararlılıkla göze almaya karar vermiş olan Yüce
52
Meclisiniz’in Başkanlığı’na seçilmek suretiyle hakkımda esirgemediğiniz güven ve sevgiye
teşekkür borçluyum (estağfurullah sesleri).
Hayatımın bütün dönemlerinde olduğu gibi, son zamanların sıkıntıları ve felâketleri
arasında da bir dakika geçmemiştir ki her türlü huzur ve istirahatimi, her türlü kişisel
duygularımı milletin kurtuluşuna ve mutluluğu adına feda etmekten zevk alan olmayayım.
(yaşa sesleri ve alkışlar) Gerek askerî hayatımın ve gerek siyasal hayatımın bütün devirlerini
işgal eden mücadelelerimde daima hareket tarzım, millî irâdeye dayanarak milletin ve
vatanın muhtaç olduğu amaçlara yürümek olmuştur. Bugün saygıdeğer Heyetiniz’in genel
oylarında oluşmuş olan millî güveni değerimin çok üstünde görmekle beraber şahsım için bir
amaç olarak değil, hep beraber giriştiğimiz kutsal mücadelenin yönelmiş olduğu amaçları ele
geçirmek için milletin verdiği bir dayanak yeri olarak kabul ediyorum.
Bu millî birliğin bana yüklediği sorumluluğu biliyorum ve hepiniz de bilirsiniz ki, çok
ağırdır. İçinde yaşadığımız benzeri az dakikaların güçlüğüne rağmen bu ağır millî
sorumluluğun altında ancak saygıdeğer Heyetiniz’in yardım ve desteğinin daima ve daima
hak yolundaki mücadelelerin yanı sıra, Allah’ın yardımından ümitli olarak çalışacağım.
Padişah efendimiz hazretlerinin sağlıklı ve her türlü yabancı etkilerinden hür olarak
tahtlarında daim kalmasını Allah’tan dilerim. (şiddetli alkışlar)
Genelkurmay Başkanı’nın da Bakanlar Kurulunda Bulunması Hakkında
1 Mayıs 1920
Genelkurmay Başkanlığı makamıyla Millî Savunma Bakanlığı hakkında birkaç söz
söyleyeceğim efendim: Burada Millî Savunma, doğrudan doğruya Harbiye Nezareti karşılığı
kullanılmış bir deyimdir. Bilirsiniz Harbiye Nezareti’nin uğraştığı görevler, ordunun besleme,
giyim, donatımı gibi konulardır. Görevlerinde komuta emri dahil değildir. Bizim
memleketimizde öteden beri Savunma Bakanları, savunma harekâtını ve komutayı da
sorumluluklarında bulundurmaktan zevk alırlardı. Onun için memleketimizde bağımsız Erkânı
Harbiye Umumi Reisi yoktur. Doğrudan doğruya Savunma Bakanı’nın isteği çerçevesinde
hareket eden bir Erkân-ı Harbiye Umumi Reisi vardı. Doğal olarak Millî Savunma
Bakanlığı’na, Savunma Bakanına bağlı olan bir Genelkurmay Başkanlığı’nın sorumluluğunda
Savunma Bakanı olan kişiye aittir. Bazen bu iki makam bir şahısta birleşmiştir. Enver Paşada
olduğu gibi. Fakat kural olarak hiçbir vakit savunma işleriyle Genelkurmay Başkanlığı’nı
birleştirmek uygun değildir ve Batı memleketlerinde ve her yerde daima Genelkurmay
Başkanlığı bağımsız bırakılmıştır. Çünkü Genelkurmay Başkanlığı’nın görevi ordunun
kuruluşunu ve düzenlenmesini teknik olarak düşünmek ve memleketin savunma araçlarını
dikkate almak ve bunlarla uğraşmaktır. Savunma Bakanlığı ile kendi görevleri arasında
büyük bir fark vardır. Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı’nın uygun gördüğü, yahut
onun plânına göre kurulan ve düzenlenen bir orduyu besler, giydirir vesaire. Fakat
Genelkurmay Başkanı, nasıl savaşılacağını, vatanın nasıl savunulacağını ve nasıl
hazırlanmak gerektiğini düşünür ve onunla uğraşır ve böyle bir Genelkurmay Başkanı,
doğrudan doğruya hükümdara, padişaha bağlı olur. Bizim ise bugün memleket yönetimi için
koyduğumuz ve hepinizce kabul edilmiş esaslarda bu gibi şeyler yoktur. Yalnız Büyük Millet
Meclisi vardır. Bu itibarla Genelkurmay Başkanlığı bağımsızdır ve bütün çalışma ve
hareketlerinden Millet Meclisi’ne karşı sorumludur. Zaten sorumlu bir Kurmay Başkanı, yüce
heyetiniz tarafından seçilmiş idi. Yalnız bir nokta hatıra gelir ki: Daha biraz önce kanun
maddeleri okunurken düşüncelerini bildiren sayın kardeşimizin düşüncesi vardır.
Genelkurmay Başkanı, sadece askerî konular ile uğraşır ve böyle bir kişinin siyaset
konularında korunmuş olması kendisinin, kabine ile beraber gerektiğinde düşmesini
gerektirir. Onun için Genelkurmay Başkanı, daima tarafsız kalmalı, sadece düzenlemelerde,
askerî teşkilât ile ve memleketin savunma araçları ile meşgul bulunmalıdır. Bu gayet kuvvetli
bir düşüncedir. Fakat her halde askerî teşkilât; vatanımızın savunma araçları ve çeşitli
cephelerde yürütülecek askerî harekât ve iç ve dış siyaset ile yakından ilgili bulunuyor ve bu
53
konularda Genelkurmay Başkanı’nın düşüncesi bulunmak ve diğer sorumluluk sahibi olan
kişilerin görüşlerinden yakından haberdar olmak için onlarla bir arada çalışmak ve bir sorun
hakkında Genelkurmay Başkanı’nın oy ve düşüncesi de bulunmak üzere, diğer sorumluluk
sahibi olan kişiler gibi, İcra Vekilleri (Bakanlar Kurulu) yanında hizmet yapması önerilmişti. Bu
düşüncelerimle şunu düzeltmek istiyorum ki, Millî Müdafaa’yı üstlenecek kişiler komuta
emrini yüklenmeyeceği içindir ki, Genelkurmay Başkanı’nın diğerleri yanında bulunarak bu
şekilde emir ve komutanın yine yüce heyetiniz üzerinde kalması daha uygundur. Yani şu
Büyük Millet Meclisi’nin elinde durması daha uygundur. İşte emir ve komuta Büyük Millet
Meclisi’nin elinde bulununca, buna ait olan görevleri yapmak için emir ve komutayı
üstlenmesi gerekir. Komuta emri, Büyük Millet Meclisi’nin elinde bulunmak şeklinde görev
yapar. Bundan dolayı, ikisini bir kişinin üzerinde toplamak doğru değildir. Görevleri başka
başkadır ve bu kişi de bağımsızdır ve Yüce Heyetiniz’e karşı sorumludur. Büyük Millet
Meclisi’ne karşı sorumlu bir Genelkurmay Başkanı görev yapar ve siyaseten düşmesi sorunu
da önemli değildir. Çünkü diğer vekillerin ayrı ayrı yüce heyetiniz tarafından seçilmesi teklif
edilmiştir. Diğer İcra Vekilleri’nin görevleri ile görevinin yakından ilgili olmasına ve diğer
vekiller gibi Genel Kurul tarafından tâyin edilmiş bulunmasına dayanarak diğerlerinin
düşmeleri için dikkate alınacak nedenlerin bunun üzerinde bulunmasında bile hiçbir mahsur
yoktur. Tersine daha kuvvetli olur.
Türk Milletini Oluşturan Müslüman Unsurlar (Ögeler) Hakkında
1 Mayıs 1920

Efendiler, meselenin bir daha tekrarlanmaması ricasiyle bir iki noktayı arz etmek isterim:
Burada istenilen ve Yüce Meclis’imizi oluşturan kişiler, yalnız Türk değildir, yalnız Çerkez
değildir, yalnız Kürt değildir, yalnız Lâz değildir. Fakat hepsinden oluşmuş İslâm ögeleridir.
Samimî bir topluluktur. Bundan dolayı, bu yüce heyetin temsil ettiği, hukukunu, hayatını,
şeref ve şanını kurtarmak için karar verdiğimiz emeller, yalnız bir İslâm unsuruna ait değildir.
İslâmi unsurlardan oluşmuş bir kütleye aittir.
Bunun böyle olduğunu hepimiz biliriz. Hep kabul ettiğimiz esaslardan birisi ve belki
birincisi olan, sınır meselesi tâyin ve tespit edilirken, millî sınırımız İskenderun’un güneyinden
geçer, doğuya doğru uzanarak Musul’u, Süleymaniye’yi, Kerkük’ü içine alır. İşte millî
sınırımız budur dedik! Halbuki Kerkük’ün kuzeyinde Türk olduğu gibi Kürt de vardır. Biz onları
ayırmadık. Bundan dolayı korunması ve savunmasıyla uğraştığınız millet doğal olarak bir
ögeden ibaret değildir.
Çeşitli İslâmî ögelerden oluşmuştur. Bu toplumu oluşturan her bir İslâm ögesi, bizim
kardeşimiz ve çıkarları tamamiyle ortak olan vatandaşımızdır ve yine kabul ettiğimiz
esasların ilk satırlarında bu çeşitli İslâmî unsurlar ki; vatandaştırlar, birbirine karşı, karşılıklı
saygı ile uyumludurlar ve birbirlerinin her türlü hukukuna, ırkî, sosyal, coğrafî hukukuna
daima uyumlu olduğunu tekrar ettik ve doğruladık ve hepimiz bugün içtenlikle kabul ettik.
Bundan dolayı çıkarlarımız ortaktır. Kurtarılmasına karar verdiğimiz birlik, yalnız Türk,
yalnız Çerkez değil hepsinden oluşmuş bir İslâm ögesidir. Bunun böyle kabul edilmesini ve
yanlış anlamaya meydan verilmemesini rica ediyorum. (Alkışlar)
54
Milletseverler ve Dış Yardım
10 Mayıs 1920
Chicago Tribun muhabirine demeç:
Hâkimiyet-i Millîye
“Bizim hâlen İngiltere ve müttefiklerinin barış şartlarının gülünç ve uygulanmasının
imkânsız olduğunu anlayacaklarına güvenimiz vardır. Fakat bu beklentimizi kaybedersek,
dışarıdan herhangi bir yardımı isteyerek kabule hazırız.”
Tutucu olmakla tanınmış diğer Türk yurtseverlerle yaptığım görüşmelerimde onların bile
Türk millîyetçiliğine tamamen hak verdiklerini ve müttefiklerin plânlarını bozarak herhangi bir
yardımı milliyetçilerin kabul etmek mecburiyetinde olduğunu içtenlikle söylediler.
Bütün Anadolu’ya hâkim olan milliyetçiler, Türkiye’nin bir yok etme politikasıyla yüz yüze
olduğunu biliyorlar. Türk sınırlarının doğuya doğru nasıl gerilediğini ve (Sanremo)
anlaşmasının Küçük Asya’ya nasıl saldırdığını haritaları üzerinde gösteriyorlar.
“İngiltere ve müttefiklerin bir millet olarak yaşayabilmek için gerekli olan şartları ve sınırları
bize verdiklerinde millîyetçilerin yabancı güce dayanmayacağını anlarlar, sanıyorduk. İşte bu
yüzden biz durumu koruduk. Aksi durumda Bolşeviklerden yardım almak bizim için çok
kolaydı.”
Avrupa’nın işgaline karşı koymaya kararlı güçlü adam, doğduğu yer olan Selânik
üzerinden kurşun kalemi doğuya doğru çekerek Ankara üzerine getirdi. Yine, harita üzerinde,
Bolşeviklerin Kafkasya üzerinde ilerlemesini gösteren kırmızı bayraklar vardı. Kafkasya’da
Bolşevik olmuş olmamış birçok Müslüman kabileden kendisine delege gelmişti. Getirdikleri
haberler memnun ediciydi.
Türkiye’de Amerikan yardımı hakkında ne düşündüğünü Paşaya sorduğum zaman dedi
ki:
“Biz buna önceden taraftardık. Zaman ve şartlar ilerledikçe doğal olarak bu imkân
kalmıyor. Millîyetçilerin görüşü şu idi: Türkiye, Türkler içindir ve Türkiye bağımsız olmalıdır.
Ateşkes anlaşması imzalandığı zamanki sınır temel alınıyor ve anlaşma şartlarının bu görüşe
uymayan kısımlarına karşı mücadele edilecektir. Bu bir halk hareketidir ve İslâm dünyasının
yardımına da güveniyoruz. Türklerin son bağımsız Müslüman milleti oldukları gibi bağımsız
da kalacaktır. Diğer yerlerdeki Müslümanlar da düşmanlarımıza karşı mücadele edeceklerdir.
Bunlar çoğunlukla İngiliz yönetimi altındadır. Biz bu haçlı harekâtının en son hamlesine
uğramış bulunuyoruz. Fakat İslâm dünyası öldürücü bir biçimde uyanmıştır.”
Mustafa Kemal Paşa, İngilizlerin, millîyetçilerin harekâtına önceden yardım ettiğini
yalanladı.
Adapazarı, Düzce ve Bolu Taraflarındaki Olaylar Hakkında
24 Mayıs 1920

Bu önerge içeriğindeki1 konulara ait bilgiler verilmek üzere bir gizli oturum kurulması
öneriliyor, uygun görürseniz bundan sonraki toplantıda yeterli açıklama yapılabilir. Bunu,
Bakanlar kurulu’na havale ediyorsunuz değil mi? Bu önergenin bazı noktalarına cevap olmak
üzere bir telgrafı okuyacağım. Fuat Paşadan alıyoruz. Dün geceki tarihle.
Geyve istasyonu,
Dakika geciktiren bundan sorumludur 23/24 Mayıs 1920
Genelkurmay Başkanlığı’na;
55
Bugün öğlende Adapazarı ve Sapanca yönlerine başlayan taarruzumuz, Allah’ın
yardımıyla kısa bir zamanda başarı ile sonuçlanmış, büyük kısmı Kuva-yı İnzibâtiye’ye
(Kuva-yı millîyeye karşı kurulan emniyet kuvvetleri) mensup bireylerin oluşturduğu toplu
isyancılar tamamen dağılmış, üç subay ve bir miktar esir alınmış, dört topla dört makineli
tüfek, çok sayıda malzeme ganimet alınmış,
Adapazarı ve Sapanca işgal ve mülkîye memurları görevlerini yapmaya başlanmıştır.
Bununla beraber yazılar Kuva-yı Te’dibiye Komutanlığı’ndan telefonla Adapazarı’ndan henüz
verildiği için, gerçek miktarlarını ve isyancılar grubunun nerelerde bulunduğunu ancak yarın
tespit ve arz etmek mümkün olacaktır. Bundan başka Sakarya tarafında ve Sapanca
yönünde ileri hareketimize silâhla engel olmak isteyen köyler yakılmış, silâhları alınmıştır. Bu
önlemlere yarın da devam edilecektir. Adapazarı doğusundaki Sakarya köprüleri kontrolümüz
altındadır. Adapazarı ile haberleşmemiz vardır. Sapanca ile haberleşmemiz açılmamıştır.
Etem Bey, kuva-yı te’dibiyesiyle Sapanca’yı işgal eden ve boğaz kuzeyinde yedek
olarak bulundurulan kara ordusu bölükleri yarın bulundukları yerlerde dinlenecek ve
güvenlikle meşgul olacaklardır. Etem Bey, kuvvetlerinin 26 Mayıs sabahı tekrar harekete
hazır bulunduğunu bildirmiştir.
K. 20 K.
Fuat
Efendim bilirsiniz geçen gün yapmış olduğum açıklamada isyancıların Geyve boğazının
doğusundaki taarruzlarının püskürtüldüğünden söz edilmiş idi. Fakat burada bildirdiklerimden
sonra, Fuat Paşa’dan tekrar aldığım yeni bilgide isyancılar Geyve’nin batısında da taarruza
geçmiştir. Hatta oradan bir çevirme yaparak Geyve istasyonuna kadar yaklaşmışlardır.
Geyve’ye ayrılmış olunan kuvvetlerimizin yetişmesinden önce orada bulunan kuvvetlerimiz
isyancıları püskürtmüşlerdir. Oraya ayrılmış olunan kuvvetler geldi ve ertesi gün taarruza
geçti. Bu telgraf 23’te akşama kadar ele geçirilmiş başarıların sonucunu göstermektedir.
Ayrıntılar bu gece alınabilecek. Aynı zamanda biliyorsunuz ki, Düzce yönünde harekâtımız
vardı. Ona ait bazı bilgiler vardır. Birçok telgrafın özetini gösterebilir iki telgraf vardır.
Bildiğiniz gibi, milletvekili arkadaşlarımız vardı. Hüsrev Bey ve Osman Bey, onları esir
etmişlerdi. Bu grupta başarılar görülmüş olacak ki, bunları bize elçi olarak gönderiyorlar ve
Hüsrev Beyin böyle bir telgrafı vardır. Mudurnu’dan gelmiştir:
Mudurnu 23 Mayıs 1920
Büyük Millet Meclisi Başkanlığı’na;
Adapazarı, Düzce ve Bolu karşı harekâtını yöneten Çerkezlerin başkanları Osmanlı
Müslümanlığının esaret ve felâketini bugünkü barış karşısında ikinci derecede bazı kişilerin
yanlış hareketleri ve diğer nedenlerden ortaya çıkan olayın üzücü sonucunu, devletin ve
milletin kurtuluşuna tamamen zararlı görüyorlar, Millî tarihimizde görmediğimiz bu üzücü
zamanda İslâm arası çekişmeleri ve çarpışmaları terk ile sevgili vatanımız için tek vücut bir
halde dış tehlike ve taarruzlara göğüs germeye hazırlanmayı her Müslüman için Allah’ın emri
kabul ediyorlar. Böyle çok kutsal ve yüce bir aracılık için benimle arkadaşım Lâsiztan
Milletvekili Osman Beyi tâyin ettikleri söylenilmiştir.
Trabzon Milletvekili
Hüsrev
Efendim, bu başvuru öyle bir zamanda gerçekleşiyor ki, Mudurnu’ya Düzce ve Bolu
çevresinden toplanabilen bütün isyancılar toplanmış ve taarruz etmiş ve bu taarruz
püskürtüldükten sonra, orada çoğalmayı tamamlayan kuvvetlerimiz, kuzeyde taarruz
harekâtına geçmişlerdir ve bu hareketlerinde (Ayaz) silsilesini alıp son hızla ilerliyorlardı.
Öyle bir zamanda, tam Adapazarı’na, Sapanca’ya, Geyve kuvvetlerimizin başarıyla
taarruzlarının ilerlediği bir zamanda gerçekleşiyor. Bununla beraber bu başvuru yine iyi
karşılanmıştır efendim. Mudurnu’da genel komutayı yöneten Miralay Refet Beyefendi, bizzat
ileri giderek orada Safer Bey ve diğer başkanları yanına çekti. Onlar da geldiler. Onlara ilk
56
verdiği, emir derhal isyancılar dağılacaktır. Elbette kuvvetlerimiz asayişi sağlamak için plân
dairesinde harekâta devam edecekti ve onlar da her şeyi kabul edeceklerini söylediler. Bu
harekât devam ediyor ve doğal olarak Hüsrev Bey, Osman Bey ve şimdiye kadar aldatarak
tutukladıkları subaylar ve bazı fertlerimiz gelmektedirler.
Bazı ufak müfrezelerimizden aldıkları mitralyöz ve diğer silâhları da iade ediyorlar. Yani
tam anlamıyla aman diliyorlar. Adapazarı’nda yenilen isyancıları doğrudan doğruya Anzavur
yönetiyormuş. Demek ki, bu Safer Bey daha akıllı hareket etmiştir.
Bu harekât hakkında alacağımız ayrıntılı bilgiyi de ayrıca yine daha bazı düşünceler ile
bundan sonraki oturumda arz edeceğim efendim.
İç ve Dış Siyaset Hakkında
7 Haziran 1920

Efendim, birkaç gün bayram dolayısıyla görüşemeyeceğiz. Bu nedenle genel durum
hakkındaki bilgiyi gayet kısa olarak arz etmeyi uygun gördüm. Bilirsiniz, bir Düzce, Hendek
ve çevresi olayı vardı efendim, birçok aşamalar geçirdi. Şimdi arz edeceğim son aşamasıdır.
Hendek, Adapazarı, Düzce, Bolu, Gerede ve bunu sınırlayan bütün sahil ve sahile kadar
olan bölgede bilginiz olan bozguncu harekât tamamen bastırılmış ve yok edilmiştir. Ve
düşmanlarımızın emirlerini uygulama aleti olan bütün eşkıya liderler, bütün cani başkanlar
kanun hükümleri dairesinde cezalandırılmışlardır. Cezalandırma şekli hakkında bütün
belgeler ile Yüce Meclisiniz, zamanında aydınlatılacaktır. Orada bulunan kuvvetlerimiz,
takipler ve düzenlemeler ile uğraşan kuvvetlerimiz, bugün hemen tamamen serbest bir
haldedirler.
Artık onları istediğimiz gibi düşmanlara karşı kullanabilecek bir haldeyiz. Diğer taraftan
Sivas’ın kuzeyinde Yenihan’da ve Tokat çevresinde de bazı üzücü durumlar ortaya çıkmış
idi. Bu durumlar, bu olayların bile bugünkü şekli, efendim, Tokat çevresinde aldatılmış olan
mâsum halk, derhal gerçeği anlamış ve orada önlemler almaya çalışan devlet memurları
başkanlarına sığınmak istemişlerdir ve af dilemişlerdir. İcra kurulu da yüce heyetiniz adına bu
suçsuz insanları, aldatılmış olanları affetmiştir efendim. Bunlar affedildikten sonra herkes
işiyle gücüyle uğraşmaya başlamıştır. Akdağ ve Zile arasındaki parçada, o üçlü içinde de
ufak tefek eşkıyalık yapmaya cüret gösterenler oldu efendim. Fakat bu saydığım yine üç
noktadan bu bölgeye karşı alınan önlemler sonucunda isyancılar tamamen dağılmış ve
sığınmacı durumuna gelmiştir. Bütün bu harekâtın içinde yalnız iki kişi ortada kalmıştır. Birisi
haydut Mustafa olarak bilinen diğeri de Nâzım adındaki iki haydutu henüz affetmedik ve
affetmek için de niyetimiz yoktur (gülmeler). Kilikya durumu efendim, yani Adana çevresi ve
Antep çevresinin durumu mutluluk vericidir. Pozantı’nın tarafımızdan kontrol edildiğini ve
orada beş yüz elli asker ve dokuz kadar subay Fransız olmak üzere esir edildiğini işitmiştiniz.
Efendim, bundan sonra (Sis) Fransızlar tarafından doğrudan doğruya boşaltılmıştır. Bu
bölgede tamamen boşaltma devam etmektedir. Antep şehri de Fransız bölükleri tarafından
boşaltılmıştır ve oraya gelmiş olan önemli bir Fransız kuvveti Kilis’e gitmiştir. Yalnız orada
kolejde ufak bir müfreze, yirmi, otuz kişi kadar bir kuvvetleri vardır. Fakat onların da diğer
bütün Fransız kuvvetleriyle beraber bütün Kilikya’dan ve bütün millî sınırımızdan çekilmesi
hazırlığına başlanılmıştır.
Trakya’da, efendim, bilirsiniz Fransızlar Trakya’yı ve İtilâf Devletleri bizim Trakyamızı ve
Batı Trakya’yı Yunanlılara vermişlerdir. Yunan bölükleri kısmen orada bulunuyordu. Oradaki
bölüklerini desteklemeye başladı. Bunun üzerine Batı Trakya’da bağımsız olarak oluşmuş
İslâm hükûmeti, derhal şehirleri terkederek Yunan bölüklerine karşı düşman bir durum
almıştır ve İslâm halkı, kuvvetleriyle beraber Bulgarlar da bu bölge ile olağanüstü ilgili
oldukları için Yunanlılara karşı birlikte çarpışmalara, düşmanlığa başlamışlardır (Allah
muvaffak etsin sesleri). Bundan dolayı Doğu Trakya’yı yani Edirne çevresini işgale girişmiş
57
bulunan Yunan bölükleri henüz sınırımız içine girmemiştir. Orada bulunan askerî
bölüklerimizin hepsi bütün anlamıyla seferberliğini yapmış ve gelecek olan düşmanı silâhla
karşılamaya hazır bulunmuştur.
Efendim, İzmir cephesinin genel heyetinde olağanüstü bir değişme yoktur. Yalnız ufak
tefek keşif kuvvetleri çarpışmaları vardır. Ancak haber olarak Akhisar’a Yunanlıların bir
taarruz girişiminde olduklarını bazı kaynaklardan işitiyoruz. Böyle bir taarruz için öteden beri
çalıştıklarını söyleyenler var. Biz bunu ihtimal dahilinde görüyoruz ve buna karşı da yeterli
önlemler alınmıştır. Efendim, böyle bir düşman taarruzuna karşı kullanacak kuvvetlerimiz
vardır ve arttırılmıştır.
Efendiler, millî sınırlarımız içinde bulunan ve fakat ateşkes hükümlerine uygun olarak
askerî kuvvetlerimizin boşaltmış bulunduğu Elviye-i Selâsenin (Doğuda bulunan üç il: Kars,
Ardahan, Batum) gerektiğinde tekrar işgali için yüce heyetiniz Bakanlar Kurulu yetki vermişti.
Fakat bu yetkinin kullanma zamanını bırakmayı emretmiştiniz. Belki yüksek bilgileriniz
olmaktadır efendim.
Ermeniler eski sınırın ilerisinde bulunan İslâm halkına olağanüstü zulüm ve baskı
yapmakta ve katliam yapmaktadır ve pek çok Müslüman, çok sefil ve perişan, acınacak bir
halde bize sığınmakta, göçmektedirler. Bundan dolayı Bakanlar Kurulu vermiş olduğunuz
yetkinin uygulanması zorunluluğu doğacağını sanmaktayız. Yüce Heyetiniz’e şimdiden bilgi
vermek için arz ediyorum.
Genel iç durumumuzda söylemeye değer başka bir şey yoktur. Her tarafta tam bir
sakinlik ve asayişle halk, kendi işleriyle uğraşmaktadır. Dış durumumuz çok iyi bir şekildedir
efendim. Mutluluk verici bir durumdadır. İnşallah yakında maddî sonuçlar elde ederiz
efendim. (Alkışlar)
Bakanlara ve Resmî Makamlara Gönderilecek Yazıların Sansürden Geçirilmesi
Hakkındaki Önerge Nedeniyle
4 Temmuz 1920
Efendiler, ben çözümünü kolaylaştırmak için meseleyi ikiye ayırmak istiyorum. Öncelikle
sansür koymak gerekli midir? Değil midir? Devam ettirilmesi gerekli midir? Değil midir;
ikincisi, bu gereğe genel bir görüş oluşursa şerefli milletvekillerinin bundan ayrı tutulması
uygun olur mu? Olmaz mı? Bir kez sansür, yalnız bozguncu kişileri kastederek, bozgunu
yasaklamak için konulmuş bir şey değildir.
Memleketimizin iç durumlarını göz önüne alacak olursanız, tamamen iyi niyetle bazı
yerlerdeki bilgiyi, haberi diğer yerlere nakletmek bile zararlı olabilir. Örneğin Düzce’de isyan
varken Yozgat çevresinde de gizli olarak birtakım bozguncu kişiler çalışmakta idi. Bu
bozguncular Düzce’deki olaydan hızlı bir şekilde haberli olabilselerdi, Düzce isyanının
oluşumu sırasında Yozgat isyanı da gerçekleşmiş olurdu. Bundan dolayı bazen bir tarafın
bilgisini diğer tarafa ulaştırmada da gecikmeleri gerekecek kesin nedenler olabilir. Bundan
dolayı içeriden sansür koymaya Bakanlar Kurulu gerek görmüş ve bunu koymuştur. Bu
gereğe inandıktan sonra şerefli üyelerin bundan ayrı tutulması konusu da göz önüne
alınmıştır. Doğal olarak hiçbirbirimizden şüphe etmiş değiliz. Böyle bir şüphe ve duraksama
bizden uzak olsun. Yalnız şerefli milletvekillerinin bu genel kuraldan ayrı tutulmamasının bir
nedeni var. O da sansürü koyan Bakanlar Kurulu idi, bilirsiniz Bakanlar Kurulu, genel
heyetimiz adına görev yapmaktadır. Bundan dolayı sansürü koyan yüce heyetiniz, kendisini
bu kuraldan ayrı tutmak isterse ve bunu izzetinefis meselesi ve güven meselesi olarak kabul
ederse o zaman bütün ülke memurları, başkanları, valileri, mutasarrıfları, kaymakamları
hepsi güvenmeye değer insanlardır ve bütün memurlar ve bütün komutanlar ve subaylar
güvenmeye değer insanlardır. Bunlara diyeceğiz ki, biz güvenmeye değeriz, fakat bizden
başka herkes şüphe edilecek insanlardır. Tabiî böyle bir şey diyemeyeceğiz. Bundan dolayı
bu gibi şeyleri söyletmemek için, hiçbir kimsenin böyle itirazına yer bırakmamak için,
kendimizi de bu ayrıcalık dışında tutmayı uygun bulmadık. Eğer şerefli milletvekilleri,
memurların başkanları ve diğerleri güvenmeye değer bulup ondan başkalarına sansürü
58
uygulamak isterlerse ondan başka ne kalır? Millet bireyleri milletin ana kütlesi, demek ki
kendilerine vekâlet ettiğimiz millet güvenmeye değer değildir.
Böyle bir şey olamaz. Sorunu şeref meselesi yapmak doğru değildir. Sansürü devam
ettirmek gereğine inanmışsanız kendimizi dışında tutmamalıyız. Yalnız sansürün
konulmasından dolayı bazı sıkıntıları giderecek önlemler alınmalıdır. Arkadaşımız dedi ki;
Konya’da şu kadar bin mektubun postahanede toplandığını görüyoruz. İşte takip edeceğimiz
nokta budur. Sansür memuru, görevini iyi yapmamış, neden o kadar mektubu yığdırmış ve
yerine ulaştırmamıştır? Bu noktayı araştırabiliriz. Diğer bir nokta da söz konusu olabilir;
şerefli milletvekillerinin mektuplarını sansür etmek mutlaka falan ve filân efendiye bırakılmış
bir görev olması şart değildir.
İçinizden de birkaç kişi seçilir. Onlar aracılığı ile bu iş daha hızlı bir şekilde yapılabilir.
Bunlar ayrıntıdan ibarettir (doğru, doğru sesleri). Sansürün korunması, henüz gereklidir
görüşündeyim. Bu kabul edildikten sonra Genel Kurulumuz’a eşit olarak uygulanmalıdır.
Sonra işlerin hızlandırılması için önlemler düşünelim (Alkışlar, yeterli yeterli sesleri).
Bir milletvekili- “Yerel memurları konu alan şikâyet mektuplarını kim sansür edecek?
Bunu söz konusu ediniz, onu da düşünün. Memleketimizde memurların görevlerini kötüye
kullanmalarından nasıl haberimiz olacaktır?”
Mustafa Kemal Paşa- Hakkında şikâyet edilmesi gereken memurların, şikâyetine sansür
engel oluyorsa buna da ayrıca bir önlem düşünelim
Genelkurmay Başkanı İsmet Beyin Genel Durum Hakkındaki Demeci Nedeniyle
8 Temmuz 1920
Sırrı Bey, izlenen hedefdeki başarıya dair sağlamlık ve imanımızı ifade için bir deyim
kullandılar. Buyurdular ki bugün memleketimizin işgal altında olan kısımları, geneline nispetle
ellide biri kadar değildir. Bundan dolayı bu kısmın düşman elinde bulunmuş olması Genel
Kurul’un amacından vazgeçmiş olmasını hiçbir zaman gerektiremez. Ben Sırrı Beyin
ifadesinden bu anlamı çıkardım.
Şimdi bildiri ve düşüncelerde bulunan bir arkadaşımız da, memleket işgal olunduktan,
yakılıp yıkıldıktan sonra artık yapılacak başka bir şey kalır mı gibi gayet zayıf bir düşüncede
bulundular ve kendilerinin izniyle buna ‘zayıf’ diyorum. Bir kez bu görüş konunun gerçeğini
ifade eder bir görüş değildir. Efendiler, bizim bir amacımız var. Bu amacımız öteden beri
çeşitli nedenlerle ifade edilmiştir.
Ben şimdi de onu tekrar ediyorum: Milletin, devletin bağımsızlığını korumak. Namus ve
şerefimiz tamamen bunun içinde olacaktır.
Bağımsız olarak milletimizin belirli sınırlar içindeki bütünlüğünü korumaktır. Bunun için
savaşıyoruz. Efendiler, memleketimizin ellide biri değil, tamamı yakılıp yıkılsa, tamamı
ateşler içinde bırakılsa, biz bu toprakların üstünde bir tepeye çıkacağız ve oradan savunma
ile meşgul olacağız (gayet şiddetli alkışlar). Bundan dolayı iki karış yer işgal edilmiş, üç beş
köy yakılıp yıkılmış diye burada feryada gerek yoktur (Alkışlar). Ben size açık söyleyeyim
Efendiler, bazı yerler işgal edilmiştir ve bunun üç misli daha işgal edilebilir. Fakat bu işgal,
hiçbir zaman bizim imanımızı sarsmayacaktır (Alkışlar).
Efendiler, amacımız savunma için yapılan askerî harekâttır ve Genelkurmay Başkanı’nın
burada size verdiği bilgi askerî harekâtın taktik bir şekilde sevk ve idaresinden ibarettir. Asker
olanlar pekâla bilirler ki kuvvet, ana amacı oluşturur. Savunma ile görevlendirilen kuvvet, ana
amaç ile uğraşır. Mevkiler hiçbir vakit söz konusu değildir. Bu bakışlar belki eski askerlerin
kafasında yaşar.
59
Bir mevkii korumaya çalışan bir ordu, bir kuvvet mahkûmdur. Neticeye ulaşamama
mahkûmu, esirlik mahkûmu olan, yenilgi mahkûmu olan sonuç olarak o mevkii de koruma ve
savunma yapamaz. Halbuki, bizce söz konusu olan, sonuç olarak amaca ulaşmadır. Bundan
dolayı sürekli kuvvetlerimizden en büyük derecede yararlanabilmek için bugün ve belki yarın
için elimizde bulunan kuvvetleri dikkatli kullanmak zorunda kalacağız. Kuvvetlerimizi üstün
düşman kuvveti, üstün düşman imkânları karşısında yok olmaya uğratmaktan ise daima
elimizde onu düşmana üstün bir hale getirecek güne kadar iyi korumak zorundayız. Bundan
dolayı bu durumun hiçbir zaman bizde ümitsizlik doğurmayacağı görüşündeyim (Alkışlar).
Efendiler, bugün ilerleyen veya bir dereceye kadar ilerlemiş olan düşmana karşı alınan
önlemleri, gizli oturumlarda diğer arkadaşlarımla beraber açıklamıştım. Burada ona dair bir
şey söylemeyeceğim. Fakat düşmanla karşı karşıya gelen Bursa söz konusu oldu ve bir
arkadaşımız demiş idi ki, Bursa düşse de önemi yoktur. Fakat bu düşme ne demektir? Bir yer
düşer. Ne vakit?
Eğer bir kale gibi savunulursa, eğer bir yerin etrafında var olan kuvvet savaş araçlarıyla
sonuna kadar karşılık verir de düşman o savunma kuvvetlerini alt üst eder ve o yere gelirse o
yer düşer. Fakat bugün Bursa’nın böyle bir durumda olduğunu sanmıyorum. Yani orada var
olan bizim kuvvetlerimiz, doğrudan doğruya Bursa şehrini bir kale gibi savunmakta değildir.
Belki Bursa’dan uzak ve dışarıda arazi savaşı yapmaktadırlar. Bundan dolayı o kuvvetler
Bursa şehrine bağlı değildir. Karşısında bulunan düşman kuvvetleriyle ancak hesap görmek
zorundadır. Bundan dolayı uygun olabilir ki, bu temasta ve bu savaşta Bursa’yı
görmemezlikten gelebilir. Tarihte bunun birçok örnekleri görülmüştür. Bursa’mız gibi tarihî ve
bizim için son derece kutsal olan bir şehri görmemezlikten gelmek ağır gelir. Fakat askerlik
sanatında son derece açık bir şekilde görmemezlikten gelinebilir bir durumdur ve biz hepimiz
bir asker gibi böyle acı durumlara karar vermek alışkanlığını kazanmaya çalışmalıyız.
Sırrı Bey (İzmit)- O kararı verdik Sayın Paşam.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Örneğin efendiler, belki başka bir nedenle de arz
etmiştim. Vaktiyle Medine’de bulunan askerî kuvvetlerimizi oradan alıp Suriye’yi savunmaya
ayırmaktan çekinilmişti. Çünkü bütün kamuoyu düşüncesinde Medine nasıl terk olunur diye
düşünülmüştü. Halbuki dolayısıyla Suriye’yi tehlikeye koymakla Medine’nin tehdit edilmiş
olduğunu hiç kimse göz önüne almak istemiyordu. O zaman bazı arkadaşlarımız tam bir
cesaretle karar vermişler ve demişlerdi ki, Medine boşaltılmalıdır. Bu boşaltma üzerine
kuvvetler, Suriye’de başarı sağlar ve belki bu başarının sonucunda Medine bizim elimizde
kalırdı. Anî duygulara ve birtakım ilkelere, kesin kuralların etkisi altında birtakım
değerlendirmelere saparak amaçtan uzaklaşmak kesinlikle uygun değildir. Bundan dolayı
Bursa’nın düşmesi söz konusu olamaz. Belki Bursa civarında bulunan askerî kuvvetler ileri,
geri, kuzeye, güneye gidebilir. Böyle bir haber ve bir söylentiye kendimizi alıştırmalıyız ve
böyle bir olay ve söylenti karşısında hiçbir zaman telâşlanmaya gerek yoktur. Efendiler,
Azerbaycan’dan buraya bazı kuvvetlerin geleceğinden söz edilince, ne gereği var, biz yeterli
kuvvetlere sahibiz şeklinde bazı sözler söylendiğini işittim. Yüce heyetinizce bilinir ki, bizim
hepimizin ve Bakanlar Kurulu’nun takip ettiği amaç, kendi gayemizi, hayatımızı, şerefimizi
kendi kuvvet ve varlığımızla kurtarmak ve sağlamaktır. Fakat varlığımıza sataşan bütün Batı
âlemi, Amerika da dahil olduğu halde, tabiatiyle büyük bir kuvvet teşkil ediyor. Biz de
şüphesiz temelde yalnız kendi kuvvetimize dayanmakla beraber, bizim hayatımızla ilgili olan
bütün kuvvetlerden en fazla derecede yararlanmada kusur etmeyeceğiz ve böyle bir kuvveti
reddetmek doğal olarak doğru bir şey değildir. Gelmekte olduğundan söz edilen kuvvet ise
bizim kuvvetimizi pek çok arttırmaz. Fakat yalnız doğu ve İslâm âleminin geleceğimizle ne
kadar yakından ilgili olduğunu göstereceği için bizce önemlidir. Özellikle bu bakış açısından
gelecek olan kuvvetin – ki belki daha çok kuvvetlerin öncülüğünü oluşturur- özel bir değeri
vardır.
Efendiler, bir de Bolşeviklik âleminden söz edildi. Yine diğer zamanlarda da söz
edilmiştir ki, biz, Bolşevikleri aramış ve bulmuşuzdur ve en son temasımız az çok maddî ve
kesin bir şekle girmiştir. Resmen Sovyet Cumhuriyeti’yle haberleşilmiştir. Pekâla cereyan
60
eden haberleşme içeriğini biliyorsunuz. Sovyet Cumhuriyeti bizim muhtaç olabileceğimiz
maddî desteğin hepsini vaadetmiştir. Silâh, top, para vaadetmiştir (bravo sesleri, alkışlar).
Eğer şimdiye kadar maddî olan bu desteklerden yararlanamamış isek o kabahat ne bizde ve
ne de Sovyet Cumhuriyeti’ndedir. Belki son günlerde Kafkasya’da gerçekleşen yanlış
anlamalar sonucudur. Bu yanlış anlamaların tamamiyle önüne geçilmek üzeredir efendim.
Efendiler, Yunanlılar vatanımızı çiğnemeye çalıştıkları halde yine Batı hükûmetlerinden
bize yoldaşlık edenler vardır. Bunun gibi Fransızlar bütün bu harekâta rağmen özellikle son
günlerde adam göndermişlerdir ve derhal Paris’te doğrudan doğruya siyasal ilişkilere
girişmemizi bize önermişlerdir. Doğal olarak bu temas ve ilişkinin gereği yapılmaktadır ve
yine bir arkadaşımız, milletin ruhsal durumlarından söz etti ve Belçika ile bizim milletimizi
karşılaştırmaya kalkıştı. Belçika nerede? Bizim memleket ve milletimiz nerede? Efendiler,
ben de bazı arkadaşlarım gibi Batı milletlerini, bütün dünyanın milletlerini tanırım. Fransızları
tanırım, Almanları, Rusları ve bütün dünyanın milletlerini şahsen tanırım ve onları tanımam
harp sahalarında olmuştur, ateş altında olmuştur. Ölüm karşısında olmuştur. Yemin ederek
size açıklarım ki, bizim milletimizin manevî kuvveti, bütün milletlerin manevî kuvvetinin
üstündedir (şiddetli alkışlar). Efendiler, her görüntü insanın kendi ruhunun ve hissiyatının
kışkırtmalarıyla görünür. Korkak insanlar bu gibi manzarayı korkaklıkla karşılarlar, onun
gerçek içeriğini görmezler. Bizim milletimizin manevî kuvvetinin eksikliği nerededir? Ben
bunu iddia ediyorum, manevî kuvvetin düşkün olduğunu iddia edenler, batı cephesinde, İzmir
cephesinde Yunanlıların gerçekleşen saldırıları karşısında filân veya filân cephede bulunan
millî kuvvet dağılmıştır, şu şekilde veya bu şekilde dağınıktır diyorlar. Evet Efendiler,
dağılmıştır. Fakat bu, cahil halkın ifadesidir.
Efendiler, onlar dağılmamış, çekilmiştir. Şu yöne veya bu yöne çekilmişlerdir ve
yürümüşlerdir Efendiler. Dünyanın bütün askerleri, şimdi beğenmediğimiz insanlardan daha
iyi hareket etmez. Yalnız şeklen değişebilir. Akhisar cephesine taarruz eden üç Yunan
tümeni olduğu halde bunun karşısında bin beş yüz kadar millî kuvvetimiz vardır. Biz de
onların içerisine katılsak ne yaparız? Efendiler, elbette çekiliriz. İşte millî kuvvetlerimiz on kat
üstün bir kuvvet karşısında çekildiler. Çekilmek gerekir. Eğer ölmek gerekirse o da yapılır.
Ölmek ancak öldürmek amacıyla olur. Fakat öldükten sonra hiçbir amaç sağlayamayacaksa
neye yarar? Amacı koruyabilmek için on katı kadar bir kuvvet karşısında, bu bin beş yüz
kişinin çekilmesi gerekir. Özellikle, ancak bunlardan bin kişinin cephede bulunduğu ve geri
kalanın da oradaki köy halkından ibaret bulunduğu göz önüne alınmalıdır. Esasen böyle
gece, gündüz talim ve terbiye ile meşgul olmayan insanlardan oluşmuş bir kütle çekilmek için
nasıl çekilir? Doğal olarak geriye döner ve yürür. Onun görüntüsü belki hoşa gitmeyebilir.
Fakat bu çekilmedir ve çekilmekten ibarettir ve bunu daha fazla büyütmeye gerek yoktur ve
bu manzara, manevî kuvvetin olmadığına veya eksik bulunduğuna işaret etmez. Manevî
kuvvetin eksiği orada değildir.
Bizim kendi kalbimizde olabilir. O da yoktur ve belki bazılarında görülmüş ise yalnız
onların şahıslarına bağlamak gerekir. Yoksa, milletimizin manevî kuvveti son derece
dayanıklıdır ve buna bağlı olarak bütün düşmanlarımızı galip durumundan mağlûp durumuna
koyacağımıza genel güvenin sağlanmasını rica ederim (Alkışlar).
Millî Mücadele’de Bir An Önce Başarılı Olmak İçin Subaylardan Kıtalar Oluşturmak,
Milletvekillerinden Gönüllü Kuvvetler Oluşturmaları ve Subayların Yanlarındaki Hizmet
Erlerinin Alınması Hakkındaki Önerge Nedeniyle
12 Temmuz 1920
Öncelikle önerge içeriği hakkında açıklamalar yapan Refik Bey arkadaşımızın hakkımda
gösterdiği içten duygulara ve güvene ben de bütün varlığımla teşekkürlerimi sunarım. Bu
içten duyguların ve güvenin kötü kullanılmayacağına dair tarafımdan güvence veririm. Şimdi
arz edeceğim bildirilerim, doğrudan doğruya bu önergede açıklanan maddelerin cevabı
61
olacaktır. Ayrı ayrı Bakanlıklara ait olan konular doğal olarak kendilerine ait olduğundan
savunmasını kendilerine bırakacağım. Efendiler, Yunan taarruziyle meydana gelen bugünkü
durum sonuç değildir. Bu duruma bakarak hüküm vermek doğru olamaz. Ancak bugünkü
duruma karşı bütün düşünceleri birleştirecek olursak, bunun doğal olarak nedenlerini aramak
gerekir. Bu konuda önceki oturumlarda vermiş olduğum açıklamadan başka bir konunun
açıklanmasını ben gerçekten gerekli görmüyorum.
Fakat verilmiş olan genel açıklamanın ayrıntıları ve nedenlerine girmek, bütün içeriğine,
bütün ayrıntılarına girmek isterseniz bir şeyi önermek istiyorum. Komisyonlardan veya
başkanlarından seçilmiş birer arkadaşımız ayrılsın, bir olağanüstü meclis olsun, Harbiye
Nazırı ile Genelkurmay Başkanı oraya gitsinler, her şeyi bütün ayrıntılarıyla, gerçekte olduğu
gibi söylesinler. Ben sanıyorum ki, o zaman, genel durum hakkında orada bilgiler aldıktan
sonra söyleyeceğiniz düşünceler değişecektir. Çünkü bilirsiniz ki insanların hatırına birçok
şeyler gelebilir. Şöyle yapmalı, böyle yapmalı denir ve pek güzel şeyler hatıra gelir.
Dünyada insanların aklına gelen her mantıklı şeyin yapılmasına maddî imkân olsa idi,
gerçekten bütün dünyanın genel görüntüsü başka türlü olurdu. Fakat Efendiler, insanlar için
her şeyi yapmakta maddî imkân bulunamaz. Nelerin yapılmasının mümkün olabileceğini
takdir, ancak genel durumun bütün aşamalarını, bütün ayrıntılarını daima göz önünde
tutmaya bağlıdır.
Şimdi önerge içeriğine cevap vermek istiyorum: Birinci maddede ordunun donatımı söz
konusu idi. Doğal olarak ben anladığım gibi ifade ediyorum. Millî Savunma demek, ordu
teşkilâtı demektir. Önerge sahibi olan kişiler, ordu teşkilâtında bir eksiklik görerek onun
tamamlanmasını istiyorlar. Efendiler kesinlikle söylerim ki, ordumuzun teşkilâtı çok
mükemmeldir ve dünyada bizim ordumuzun teşkilâtından daha düzenli bir ordu teşkilâtı
yoktur. Diyebilirim ki bu, en son teşkilâttır. Bundan dolayı bugünkü manzara ordu teşkilâtının
eksiğinden doğmuş değildir. Ordunun teşkilâtı, teşkilât olmak bakımından en mükemmel
derecededir. Bundan dolayı bunun tamamlanmasına hiç gerek olmadığından bunun için
düşüncelerimizin bunlarla meşgul edilmemesini öneririm. Şu anki durumun nedenlerini,
ordunun teşkilâtındaki eksikte değil, başka noktalarda aramak gerekir. Aynı zamanda küçük
kütlelerin başına çok subay geçirmek ve Bulgaristan’da, Almanya’da ve başkalarında da
olduğu gibi yalnız subaylardan oluşmuş kıtalar oluşturmak söz konusu olmuştur.
Efendiler, böyle küçük küçük müfrezelerin başında subay bulundurmakla oluşturulan
teşkilât, küçük harp teşkilâtıdır. Gerilla denilen küçük harp teşkilâtıdır. Hepinizin hatırındadır
ki, Bakanlar Kurulu’nun savaş konusundaki görüşünü burada açıklarken demiştim ki: Uzun
zaman savaşmak ve bütün milletin savaşçı ruhunu daima zinde tutabilmek için küçük harp
yapacağız. Bunu söylediğim zaman kuvvetimizin ufak ufak kütlelerden oluşmuş olacağını
hepiniz anladınız. Bu ufak kuvvetlerin başında subaylar çalışma durumunda bulunacaktır.
Bu, esasen hükûmetin, Bakanlar Kurulu’nun vermiş olduğu karar ve kabul etmiş olduğu bir
yöntem, bir görüştür ve uygulamalarına başlanılmış olduğunu müjdelerim. Bunu önemli
görüyorum ve doğrusu da budur.
Bakanlar Kurulu da zaten bu görüşe katılmıştır ve faaliyetine başlanmıştır efendim. Hem
bu yöntem Almanlardan, Bulgarlardan alınmamıştır. Gerçekte Bulgarlar çete teşkilâtı
yapmışlardır. Balkan savaşları başlangıcından sonucuna kadar bütün çete teşkilâtıyla
doludur. Bunu demek istiyoruz. Bulgarlar vatanı kurtarmak için böyle bir teşkilât yapmışlardı.
Fakat biz, vatanımızı kurtarmak için güçlü olan düşmanı devamlı ümitsiz kalacak bir şekilde
ve kendi ümitlerimizin sarsılmaz olduğunu göstermek için böyle bir teşkilât yapmışız. Bundan
dolayı biz, bu hareketi ne Almanların ve ne de Bulgarların harekâtından almışızdır. Efendiler,
onların teşkilâtını bize önermeye gerek yoktur.
Üçüncü bir nokta: Subaylardan kıta oluşturmak, alay ve tabur oluşturmak. Efendiler
sözlerime güveniniz, dünyanın hiçbir milleti, bin türlü zorluklar ile, paralar ve seneler, sıkıntılı,
acılı günler harcayarak meydana getirdikleri subaylarını, hiçbir zaman kütleler hâlinde
bulundurarak ateş altına atmaz. Bu, hiçbir zaman da doğru olmayan bir şeydir. Bir subay
62
kolay kolay yetişemez. Bunu hiçbir millet yapmamıştır. Yalnız Bolşevikler yapmıştır. Çünkü
Erler (askerler) kendilerine karşıttı. Erler (askerler) hepsini öldürüyordu.
Bundan dolayı o zaman subaylar bir araya gelmiş ve kendi hayatlarını kurtarmak için
böyle teşkilât yapmışlardı. Yalnız onlar bu amaç için bunu yaptılar. Yoksa gerek ve kesin
mecburiyet olmadıkça subayları israf etmek doğru değildir. Kütle hâlinde düşmanla karşı
karşıya gelinince çok subay ölür. Almanlar subayları geride bulundurup ölmelerini önlemek
isterler. Onun için subaylarımızın değer ve önemini kabul edelim. Subaylar da milletin ve
milletvekillerinin kendileri için çok şefkatli ve içten büyük babaları olduğunu hissetsinler,
babaları olduğunu anlasınlar da zaten vatan için adamış oldukları vücutlarını daha çok seve
seve düşman karşısında kullansınlar. Bununla beraber bugün almış olduğumuz önlemler
alındığı gibi, mücadelemizde devam etmek için de, arz ettiğim gibi, küçük harp teşkilâtı
yapmaya fiilen girişilmiştir. Bundan başka yine birçok subaylarımız vardır ki eline bir kıta
geçirememiş veya elindeki kıta elinden çıkmış, bunlar, subaylar bölüğü adı altında, askerler
gibi savaşa atılmaya hazırlanmışlardır. Bunu kendi gözümle gördüm (Alkışlar). Fakat bunun
devam etmesini arzu etmemeliyiz. Çünkü iki yüz elli subaydan oluşmuş bir subaylar bölüğü
büyük bir kuvvet oluşturmaz. Halbuki iki yüz elli subayın her biri beş on kişinin başına
geçerse ne kadar büyük bir kuvvet oluşturur.
Bundan dolayı birinci madde hakkındaki cevabı tekrar ediyorum. Bugünkü durumun
nedenlerini ve varlığını başka bir noktada aramak gerekir. Bugünkü açıklamalardan başka bir
açıklamaya gerek görmüyorum. Ayrıntılar hakkında daha çok bilgili olmak istiyorsanız, çeşitli
komisyonlardan bir komisyon oluşturursunuz, ilgili olanlar orada her şeyi söyler ve tatmin
olursunuz. Bu konuya dair önceden verdiğim bilgilerde, küçük harp teşkilâtına fiilen
başlanmıştır ve çok değerli arkadaşlarım büyük yetki ile buna memur edilmiştir demiştim.
Subaylarımızı israf etmek taraftarı değiliz. Subay bölükleri de vardır. Bunları bu halde
bırakmaya şahsen taraftar değilim. Tersine, kendilerinden daha değerli şekilde yararlanmayı
arzu ederim.
Efendim, ikinci maddeye geçeceğim; saygıdeğer arkadaşlardan bir kısmı, gönüllü
bölükler oluşturmak, millî kuvvetler vücuda getirmek, düşman karşısına hareket etmek üzere
bu şekilde görevlendirilmişlerdir ve yine içinizde bulunan arkadaşlardan herhangi birisi –kaç
kişi olursa olsun- ben falan yerde kuvvet oluşturabilirim derse, derhal arzu ettiği görevi veririz.
Biz zaten böyle arkadaşları arıyoruz ve bizim hatırlayamadığımız arkadaşlarımız lütfen
derhal gelsinler, konuşalım ve zaman kaybetmeden böyle vatanî göreve sarılsınlar. Yalnız bu
noktada bir şey söylemek zorundayım. Böyle bir görev isteyen arkadaşımız birtakım noktaları
dikkate almalıdır.
O da şudur: Falan bölgede ben kuvvet oluşturabilirim dediği zaman, o kuvveti gerçekten
oluşturabilme gücüne sahip olmalıdır. Yani hükûmetten silâh isterse, cephane isterse ve
hükûmetten asker toplamak ve güç kurmak için jandarma isterse, o arkadaş bu kuvveti toplar
ama bu kuvvetin mahiyeti istenilen ve konu olan kuvvet olmaz. Bundan dolayı hiç
tereddüdümüz yoktur. Rica ederiz ve çok istirham ederiz. Hangi arkadaşımız bu şartlar
dairesinde bir kuvvet yapabilecekse ve nerede ise derhal yapmalıdır ve yapmak arzusunu
gösterenler de zaten işe başlamışlardır.
Üçüncü maddeye geçiyorum. Bu üçüncü madde, bütünü bakımından Genel Kurulumuza
ait olan bir maddedir. İmza sahibi olan arkadaşlarımız hepimize öneriyor ve diyorlar ki: Vatan
savunması emrindeki işleri seçerek göz önüne alalım ve bütün zamanımızı o yöne yöneltelim
ve pek çok kanunî şeylerle uğraşmayalım. Bu öneriye ben özellikle teşekkürlerimi sunarım.
Yalnız bu sözlerimiz uygulamada da görünmüş olmalıdır. Fakat üzüntüyle görüyorum ki bu
durum fiilen görünmüş değil; öyle ki, Refik Bey kardeşimizin izinlerine sığınarak arz etmek
istiyorum, bu önergenin başında elinde iç tüzüğün maddesi olduğu halde kanunun
uygulanmasına karşı çıkmışlardır. Demek oluyor ki, bazı konularda kanun hükümlerinin
dışına çıkamayacağız.
Hizmetçi sorununa gelince; en son madde, subayların yanında hizmetçi bulunmasın ve
gerekirse onlara para verelim, uşak bulundursunlar. Doğal olarak benim bildiğim ve Millî
63
Savunmaca izlenen konu, genellikle subayların harp cephelerinden uzak bırakılan aileleri
yanında bulunan askerler bir kez silâhsız askerlerdir. İkincisi, seyyar hizmetlerde kullanılması
gereken sakat askerler olacaktır. Hizmetçi askerlerinin bu gibi askerlerden olması gerekir. Bu
kadarını ben daha gerekli görüyorum. Çünkü çoluğunu, çocuğunu bir yerde bırakarak savaş
cephesine giden bir subay, mutlaka ailesinin hizmetlerine ve onun korunmasına birisini
ayırmak ister. Para ile bir uşak tutsa belki ona bir asker kadar güven duyamaz. Ailesini
kimsesiz bırakıp giden bir subay kalben ve vicdanen rahat olmaz. Bundan dolayı bu ihtiyacı
para ile sağlamak çok zordur. Bu nedenle subay ailelerinin yanında bulundurulacak askerleri
çok görmek taraftarı değilim. Yalnız ellerindeki silâhı çok görürüm. Silâh mutlaka savaş
cephesinde bulunmalıdır.
Efendim, bir de Refik Bey kardeşimizin dışarıdan bir kuvvet sağlanması hakkında bir
girişimin daha önce niçin gerçekleşmediğini söylediler. Bu girişim çok önce olmuştur.
Çoğunluğun hatırında olan bu girişim bir aydan, iki aydan, üç aydan beri değil, daha eskiden
beri maddî olarak gerçekleşmiştir ve ancak bu kadar eski başvurularımızın kazançlarını
bugün toplayabiliriz. Eğer biz, dün ve önceki gün işe başlamış olsaydık belki hiçbir kazanç
almanın imkânı olmazdı. Bundan dolayı güvenmenizi rica ederim, kendinizi tatmin
buyurunuz, çok eskiden beri bu girişimlerde bulunulmuştur.
Bu konuda Azerbaycan’dan da söz edildi. Yakınımızda bulunan Azerbaycan’a bir
seneden beri propagandacılar gönderilmesi vesaire... Sanıyorum ki benden önce söz
söyleyen arkadaşımız Azerbaycan’la yakından ilgilidir. Elbette kendileri çok iyi bilirler ki,
orada yakın zamana kadar büsbütün başka mahiyette bir hükûmet vardı. Halbuki son
zamanlarda Azerbaycan içinde birtakım inkılâplar oldu. Bu inkılâpların gerçek nedenlerini
araştırmanızı rica ederim. Bundan dolayı Türkiye, Azerbaycan kardeşine kendi görüşlerini,
kardeşlik duygularını ve geleceğe dair bütün düşüncelerini ulaştırmıştır. Türkiye,
Azerbaycan’a komutan göndermiş, subay göndermiş, her şey göndermiştir. Azerbaycan
askerî varlığını kendisine lâyık bir tarzda şekillendirmiştir. Fakat biz arzu ederdik ki
Azerbaycan bizimle bizden daha çok ilgili olsun. Bundan dolayı soruyorum, Azerbaycanlılar
niçin kuvvet göndermediler? Fakat biz gönderdik Efendiler. Biz gönderdik ve kazançlı da
olduk.
Efendiler, sözlerime son vermek için bir görüş arz etmek istiyorum; İç işlerinden söz
edildi, iç işleri memurlarından söz edildi. Ben de sizinle beraber kabul ederim ki, içeriyi
yönetmekte arzu edildiği kadar başarı yoktur. Fakat başarısızlığın başta en büyük sebebi,
sanıyorum ki, arzu edildiği gibi becerikli memur bulamamaktadır. Bu güçsüzlüğü ben de
gayet doğal buluyorum. Kendi kendime, elli livamız (kazadan büyük ilden küçük şehir) var ve
her livadaki kaymakamları da düşünecek olursak, şu kadar kaymakamımız var. Bir vekil veya
vekile bağlı üç kişi beş kişi –isterse on beş kişi olsun- bu kişi, falan yere mutasarrıf (vilâyetten
küçük sancağın en büyük yönetim amiri), falan yere kaymakam olarak gidecekleri düşünecek
ve bütün düşüncelerinde isabet edecek, bu gayet zor bir görevdir ve bunun zorluklarını bütün
arkadaşlarımız kendi şahıslarında tecrübe edebilirler. Birçok arkadaşımız bizimle fikir
alışverişinde bulunduğu ve falan mı olsun, filân mı olsun dediği sırada, her ikimiz karşı
karşıya çaresiz kaldık. Bundan dolayı bu zorluklara yüksek dikkatinizi çekerim. İç işleri
yönetimimiz konusunda zorlukları yok edebilmek, iyi memur tayin etmek, yahut memur
azletmek yöntemini yok etmek zorundayız. Biz bu yöntemi iki ilkeyle çözebileceğiz. Bundan
dolayı hangi prensibi koyabileceğimizi düşünmekle meşgul olalım. Sanırım bugünkü
varlığımızın ana mahiyeti milletin genel eğilimlerini ispat etmiştir, o da halkçılıktır ve halk
hükûmetidir. Hükûmetlerin halkın eline geçmesidir (Alkışlar). Efendiler biz memur sınıfı
yaratmak için çalışmayalım ve mutlaka bir memur kadrosu içerisinde bulunanları bir yere
koymakla aklımızı yormayalım. Yönetimi halka teslim etmek için çalışalım (Alkışlar). O zaman
bütün zorlukların yok olacağına ben inanıyorum. Ben bununla kendim uğraşmaktayım. Yakın
zamanda bu görüşümü ifade eden düşüncelerimi yüce Heyetiniz’e arz edeceğim.1
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Efendiler, Refik Bey ve arkadaşlarının vermiş olduğu
dört maddelik önerge hakkında açıklama yapmıştım. Verdiğim bilgilerle, önerge içeriği
inancıma göre, Bakanlar Kurulu ile Yüce Heyetiniz arasında söz konusu olan noktalarda
64
hiçbir ayrılık olmadığını gösteriyor. Hatırlarsınız, ordu teşkilâtı, küçük harp teşkilâtı,
arkadaşlarımızdan en fazla yararlanma, subay aileleri yanındaki hizmetçi meselesi gibi
konulardır ki, bunlar geleceğe dair konulardandır. Bundan dolayı şimdi arzettiğim cevap ve
açıklamalar bu maddelere karşılık geliyorsa ve yetersiz görünüyorsa, bir kez bunu
çözümlemek ve ondan sonra buna son vermek gerekir. Ondan sonra Refik Bey kardeşimizin
bu maddeler dışında olmak üzere söz konusu ettiği ve geçmişe dair olan birtakım konular
vardır ki bunlar doğrudan doğruya belirli birtakım bakanlıkların işleriyle ilgili oluyor. Bu
meseleler hakkında görüşmelere devam edilebilir ve sonucunu istediğiniz ve arzu ettiğiniz
gibi bulursunuz. Fakat önergenin mahiyetiyle önerge dışında söz konusu olan bu konuları
birbirinden ayırmanızı öneririm efendim (Uygun sesleri).
Yunanlıların Bursa’dan Yürüdüklerine Dair Gelen Haber Hakkında
14 Temmuz 1920

Başkan Bey, lütfen Beyefendiye sorar mısınız efendim, bu bilgiyi nereden almışlar?
Bununla beraber, bir iki saat önce, Meclis’e gelmeden önce böyle bir şey işittim ve
Bozöyük’te komutanla telgrafla görüşmüştüm.
Biraz önce böyle bir söylenti kulağıma geldi. Tekrar Erkân-ı Harbiye Umumi Reisi’ndan
telefonla sordum. Benim bilgim dışında yeni bir haber geldi mi? Hayır gelmedi, diye cevap
verdi. Belki özel bir servis gelmiştir diye özellikle telgrafhaneye de soruldu. Buna dair yeni bir
bilgi alınmadı. Bundan dolayı bu dakikada belgeli olan bilgi Beyefendi’nin söylediğini
doğrulamıyor efendim. İmkânsız değildir efendim. Bir daha tekrar buyursunlar.
İkinci Başkan Bey- Yunanlıların taarruzlarını söylediklerini ve Bursa’dan Eskişehir
üzerine taarruza başladıklarını...
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Bundan dolayı Beyefendi’nin ve Yüce Heyetiniz’in
yüksek görüşlerini bir noktaya çekmek isterim. Söylenilen şey bu dakikada olmamıştır. Eğer
amaçları, kamu oyumuzu burada heyecanlandırmak ise, bundan da bir amaç göz önüne
getirmek gerekir ve usuldendir, sanırım ki bu iyi bir etki yapmaz. Olmuş olsa bile insanları
heyecanlandırmak değil, yatıştırmak gerekir.
Bundan dolayı böyle söylentiler üzerine Yüce Heyete bildirimlerde bulunmamak uygun
olsa gerek (Alkışlar).
Erzurum Milletvekili Durak ve Arkadaşlarının Doğu Cephesi Kuvvetlerinin Tecavüzlere
Karşılık Vermemeleri Nedenlerinin Bildirilmesi Hakkındaki Soru Önergesi Üzerine
14 Ağustos 1920

Efendim, seyahat sebebiyle bulunmadığımız sırada saygıdeğer arkadaşlarımızdan
bazılarının verdiği önergede Doğu Cephesi hakkında bilgi istenmektedir. Belki bu önerge
yüksek huzurunuzda okunmuştur.
Fakat arkadaşlarımızın aydınlatılmak istedikleri noktaları bir daha hatırlatmak
maksadiyle aynen okuyacağım:
Büyük Millet Meclisi Yüce Başkanlığı’na,
Şu günlerde Doğu Cephesinde, özellikle Erzurum sınırlarında Ermenilerle Gürcülerin
fazla faaliyeti görülmüş olduğu, hatta Gürcülerin Erzurum’un kuzey sınırlarına ve Ermenilerin
de doğu sınırlarına şiddetle taarruz ettikleri ve bu doğrultuda özellikle Oltu’nun da işgal
edildiği haber veriliyor.
65
Diğer taraftan İslâm Bolşevik ordusunun öncülerinin de Erzurum’a geldiği söyleniyor.
Doğu cephesindeki kuvvetlerimizin, Ermeni ve Gürcülerin taarruzunu püskürtmeye değil,
hatta taarruz ederek bütün memleketlerini istilâya gücü bulunduğuna inanmışız. Acaba orada
bulunan kuvvetlerimizin karşılık vermemesi siyasal nedenlerden mi ileri gelir? Bu anlaşılmaz
mesele hakkında her halde hükûmetin bizi acele olarak açıklamalar yaparak aydınlatmasını
isteriz.
2 Ağustos 1920
Erzurum Erzurum Erzurum Oltu
Durak Süleyman Necati Hüseyin Avni Yasin
Efendiler, bu soruyu soran arkadaşlarımızın hakkı vardır. Gerçekten birkaç aydan beri
Kafkasya’da ve Doğu cephesinde cereyan eden durumlar, herkesin gözü önünde, anlaşılmaz
çeşit ve görünüşte birbirine zıt aşamalar göstermiştir. Bu nedenle sorulan soruları esas kabul
ederek Yüce Heyetiniz’e bilgiler vermeyi Bakanlar Kurulumuz da çok uygun görmüştür.
30 Mayıs ve 4 Haziran tarihlerinde Doğu Cephesi Komutanı tarafından Bakanlar
Kurulu’na bir öneri yapılmıştır. Öneri şu idi: Öncelikle, Erzurum’da bulunan üyeler heyetimizin
Kars-Bakû üzerinden trenle hızlı olarak Moskova’ya gidebilmesini sağlamak, ikinci olarak,
Ermenistan içerisinde Müslüman halka yapılmakta olan katliamı durdurmak ve üçüncü
olarak, Ermenilerin ilk fırsatta Erzurum’u bile ellerine geçirmek için faaliyet ve girişimlerde
bulunacaklarından, Ermeni ordusuna karşı hâkim ve uygun bir durum almak için zaten
Brestlitovsk ve Batum antlaşmaları ile bizim olan Elviye-i Selâse (Üç Vilayet; Kars, Ardahan,
Batum) içindeki Sarıkamış, Soğanlı dağlarını ve Soğanlı dağlarının geçitlerini işgal etmenin
faydalı olacağı bildiriliyordu. Bu üç nedenden özellikle sonuncusu Bakanlar Kurulu’nca da
incelendi ve uygun görüldü. Zaten Yüce Meclisiniz Elviye-i Selâse’nin zamanında, uygun
zamanda işgal yetkisini Bakanlar Kurulu’na vermiş olduğundan, buna dayanarak komutanın
önerisinini kabul etti. Bundan dolayı, 6 Haziran tarihinde doğu ordumuzun askerî harekât
yapması için hazırlanmasını emrettik. Ordu, hazırlığıyla uğraşmakta bulunduğu bir sırada
yaklaşık on gün sonra, 16 Haziran’da, öncelikle tarafımızdan Moskova’ya gönderilmiş olan
delegelerimizden birisi memleketimize geri döndü. Bu kişi, hepimizce bilinen Sovyet
Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Çiçerin’in mektubunu getirdi. Diğer birtakım kişilerin de özel,
resmî rapor ve mektuplarını getirdi. Diğer raporlar ve mektupların kapsamlarından vazgeçen
Rusya Sovyet Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı’nın, hükûmetleri adına Yüce Meclisiniz’e, Yüce
Meclisiniz’in Başkanlığı’na hitaben yazmış olduğu mektup burada okunmuştu. Hatırlanırsa
denilmişti ki, Ermenistan, İran ve Türkiye sınırlarının belirlenmesinde Rus Sovyet
Hükûmetinin aracılığıyla meselenin siyaseten çözümü mümkündür. Diğer tasarı ve
mektuplarda bu nokta daha fazla açıklanmaktaydı.
Ve bu açıklamalara göre herhalde bizim Ermenilere daha fazla taarruz etmemizi Rus
Hükûmeti Cumhuriyeti arzu etmiyordu, uygun görmüyordu. Fakat biz, Elviye-i Selâse içinde
bulunan herhangi bir noktayı işgal etmek demek, Ermenistan’a taarruz demek
olamayacağından, zaten karar vermiş olduğumuz askerî harekât hakkında bir muhalefet
görmedik ve bunun üzerine Doğu Ordusu Komutanı’na askerî harekâta devam etmesini ve
acele etmesini emrettik. Fakat bundan birkaç gün sonra idi ki yeni gelen resmî bir haberde
Rusya Hükûmetinin bir elçilik heyeti yanımıza gelmek üzere Kars üzerinden trenle hareket
hâlinde bulunduğu anlaşılıyordu. Bunun üzerine bu gelecek olan elçilik heyetiyle zaten
Erzurum’da bulunmakta olan delege heyetimizin görüşmesinin ardından harekete geçmek
üzere, hareketin durdurulmasını emrettik ki bu 20 Haziran’da idi efendim, bu nedenlerden
dolayı 20 Haziran’da Doğu Ordumuzun taarruz harekâtını durdurmuş olduk. Bu arz ettiğim
mesele, doğu genel durumu içinde ve Türkiye’nin, Bolşevik Hükûmetiyle olan genel
ilişkilerinde ufak bir parça, bir aşamadır. Bunu daha iyi kavramak için ve esasen durumu da
doğrulamak için baştan başlayarak durumu daha geniş bir daire içinde açıklayacağım:
66
Arkadaşlar, hepinizin bilgisindedir ki, Genel Harb’in son senelerinde Rusya içinde patlak
veren inkılâp, insanların genel çoğunluğunu oluşturan fakir halk içinde, özellikle bu halkın en
çok zahmet, sıkıntı ve acı yaşamış olan işçi sınıfı içinde, eskiden beri var olan sosyalistlik
hakikî isteklerini ve amaçlarını ilân etti. Daha açık, daha belirgin ve daha şiddetli olarak ilan
etti. Ve bütün insanlığın, emperyalist ve kapitalist yönetimlerin zulüm ve zorbalıklarından
kurtarılmasını bir amaç olarak kabul etti. Doğal olarak bu amaca ulaşabilmek için mücadeleyi
esas kabul etti ve işinin son noktası da bu amaca, bütün insanlığı ortak etmek için
girişimlerde bulunması idi. Ruslar, Çar’ın baskıcı yönetimi altında takip eden harp senelerinin
doğurduğu sefalet sonucunda bu duyguları daha fazla arttırmışlardı. Memleketlerinin gayet
geniş olmasına ve birçok doğal nedenlere ve şartlara sahip bulunmasına dayanarak bütün
dünyanın emperyalistlerine karşı düşmanlık ve savaş ilân etmekten çekinmediler. Batı
emperyalistleri de bütün kuvvetlerini, bütün kudretlerini, bütün araçlarını kendi aleyhlerinde
kullandıkları halde yaptıkları inkılâp hareketlerini, bugüne kadar tam bir başarıyla
yaşatabildiler. Bolşeviklerin, özellikle son günlerde Polanya içinde devam eden başarıları ve
zaferleri, cidden inkılâplarının çok mesut, çok parlak ve çok önemli bir sonucudur. İslâmiyetin
en yüksek kural ve kanunlarını içeren Bolşevizmin, bizim de varlığımıza kasdetmiş olan ortak
düşman aleyhinde, bugün kazanmış bulunduğu zafer, bizim için de teşekküre değer bir
sonuçtur.
Efendiler, doğu âleminin kayıtsız şartsız sahibi ve yöneticisi emelini gururlu kafalarına
sokmuş olan İtilâf Devletleri, kendi hayat ve varlıklarının devamının, bunda olduğunu pek
güzel kabul etmişlerdir. Bundan dolayı bu koruma ve kullanmayı sağlamak için başta
İngilizler olmak üzere, bütün İtilâf Devletleri, bir taraftan kullanabildikleri tüm vasıta ve
kuvvetlerle bizi mahvetmek, bizi ezmek için çalıştıkları bir sırada, diğer taraftan da bütün
zulüm görmüş insanlığı kurtarmak için çalışan Bolşeviklerin, zulüm görmüş milletimize el
uzatmaması için de yine servetlerini, kuvvet ve kudretlerini harcayarak uğraşmışlardır.
Fakat Bolşevik Cumhuriyeti, hem kendi hayat ve varlığının önemini arttırmak, hem de
İtilâf Devletleri’nin zulüm pençesinden kurtulduklarında, dünyayı sarmış olan inkılâbın
amaçlarına ulaşmak için kendilerine en kuvvetli, en kudretli bir yardımcı ve koruyucu olacak
milletimizin barış ve birlik elini tutmak için fiilî girişimlerde bulunmuştur. Yaptığı girişim
Efendiler, onuncu ve onbirinci ordularını doğrudan doğruya Kafkasya’ya, Doğu Cephesine
ayırmak oldu. Bu ordular, bizim işaretlerimiz, etkimiz ve hizmetimiz sayesinde kolaylıkla
Kuzey Kafkasya’yı geçtiler ve Azerbaycan’a girdiler ve Azerbaycanlılar da gelen orduları tam
bir sessizlikle kabul ettiler. Bu ordular bir taraftan Ermenistan ve Gürcistan sınırlarında
gereken önlemleri ve askerî durumu aldılar. Diğer taraftan da maddeten bizimle bağlantı
kurmaya yöneldiler –ki bu Mayıs aylarında idi. Tam bu sırada idi ki, Lehistan’da cereyan
eden durumlar ve olaylar, gittikçe Bolşeviklerin aleyhine olarak önem kazanmıştı ve Bolşevik
Hükûmeti mümkün olduğu kadar çok kuvveti, Lehistan cephesine sevketmek zorundaydı. Bu
bakımdan Kafkasya’ya sevketmiş olduğu, ayırdığı ordulardan onuncu orduyu tamamen
kuzeye sevketti. Onbirinci ordunun da bir kısmını sevketti. Bundan dolayı Kafkasya’da
Ermeniler’e, Gürcüler’e ve herkese karşı maddî kuvvetleri azaldı ve zayıf bulundu. İşte tam
bu sırada İngilizler’in devam eden çabaları ve kışkırtmalarının eseri olarak, İngilizler’e kölelik
etmekten zevk alan Azerbaycan’ın müsâvât (eşitlik) hükûmeti ve bu hükûmetin
destekçilerinin kışkırtmalarıyla, şüphe yok ki Gürcüler’in ve Ermeniler’in de katılımıyla,
ordunun Bolşevik ordusunun tamamen gerilerine düşen Gence çevresinde Azerbaycan’ın
karşıt kuvvetleri tarafından bir direniş ortaya konuldu. Bu olay üzerine Onbirinci Kolordu
Komutanı, Ermeni ve Gürcü sınırlarında bulunan kuvvetlerin tamamını çekti ve bunlarla
savaşı durdurdu. Topladığı kuvvetlerle 22 Mayıs’ta Gence’de isyan eden karşıt kuvvetler
aleyhine hareket etti ve haderini tamamen haddini bildirip onları uzaklaştırdı. Nuri Paşa
hepinizce bilinen bir kişidir. Bu kişinin komutası altında iki üç bin kişiden oluşan bir Azerî
kuvvet vardı. Bu zatı, İngilizler her nasılsa aldatmışlar, kendisiyle beraber kuvvetini de kendi
lehlerine kullanmışlardı. Yani Nuri Paşa ve kuvvetleri de bu Kızıl Ordu aleyhine diğer
direnenlerle beraber hareket etmişti. Onun için Onbirinci Ordu, Gence’deki isyancıların
hadlerini bildirdikten sonra Akdam yönünde yürüdü. Akdam, Gence’nin güneydoğusundadır.
Orada 9 Haziran tarihinde Nuri Paşa kuvvetlerini de mağlûp ve perişan etti. Yenilen bu
67
kuvvetler Akdam’dan sonra güneye, İran içlerine doğru çekildi. Sonra bunun sonucunu da
arzedeceğim. Akdam olayından sonra Kızılordu Şuşa üzerinden Gerus’a geldi. Olaysız
Gerus’u işgal etti. Gerus’a gelen otuz ikinci Rus Kızıl Tümeni’dir ki –bu, 4 Temmuz’dadır
efendim- bu kuvvetin hareketini burada bırakalım ve bizim hududumuzu aynı tarihlerde
gözden geçirelim.
Ermeniler, kızıl kuvvetlerin büyük kısmının bu bölgeden uzaklaşmasından, Azerîlerin
kızıl kuvvetlere isyan etmesinden ve bizim hareketimizin siyasal nedenlere dayanarak
durdurulmasından yararlanarak, derhal 19 Haziran tarihinde, bir iki kolla Oltu Şûrası
aleyhine, diğer bir kısım kuvvetleriyle de Zengisar Şûrası aleyhine taarruz harekâtına
başladılar. Gerçekten gerek Zengisar Şûrası ve gerek Oltu Şûrası, bizim eski hududumuzun
ilerisinde ve doğrudan doğruya Ermeni Cumhuriyeti’ni yakından tehdit eden durumlardır.
Bundan dolayı bu tehdit edici durumdan, kendilerini kurtarabilmek için şu şekilde
yararlanmaya kalkıştılar: Ermenilerin bu hareketi üzerine henüz o civarda bulunan Dışişleri
Bakanımız tarafından Ermenistan Dışişleri Bakanlığı’na ve keza Doğu Ordumuz Komutanı
tarafından, Ermenistan Ordusu Komutanı’na gereken siyasal girişimler yapılmakla beraber
Erzurum ve çevresinde zaten toplanan ve her an harekete hazır bulunan ordumuz, bazı
önlemler almak mecburiyeti hissetti. Ermeniler, Oltu Şûrası içinde, Tuzla civarına kadar olan
yerleri işgalde başarılı olabilmişlerdir. Doğal olarak Oltu Şûrasının millî kuvvetleri bu Ermeni
saldırısına karşı koyacak kadar kuvvetli değildir. Onun için ordu, sol kanadını ileriye ve
hududun öteki tarafına sürerek Bardiz ve Tuzla hattını tuttu. Diğer taraftan (Beyazıt
istikametinden) gerektiği kadar kuvveti Zengisarşurası dahiline geçirdi. Aras’ın güneyine
çekilmiş olan millî kuvvetlerle gönderilen bu kuvvet birleşti ve sonuç olarak gerek Zengisar’a
ve gerekse Oltu’ya karşı hareket eden Ermeni kuvvetleri durduruldu. Bugün durmuş haldedir.
Bundan dolayı önergenin bir noktasına cevap vermiş oluyorum. Taarruz eden Ermeni
kuvvetlerine karşı büyük ve kahredici hareket yapmadık ve henüz yapmıyoruz. Fakat
gerçekleşen Ermeni taarruzları durdurulmuştur ve durdurmak için de gereken önlemler
alınmıştır. Bundan sonra Ağustos’un 10’nunda Ermeniler zırhlı trenlerden yararlanarak
Erivan ve Çulfa demiryolları boyunca kuzeyden güneye doğru ilerlemeye başladılar. Bu
ilerleyen Ermeni kuvvetleri karşısında bizim hududu geçmiş ufak bir müfreze hâlinde düzenli
kuvvetlerimiz vardı. Bu müfrezeyi üstün düşman karşısında ezdirmemek için Aras’ın
güneyine ve batısına geçmek üzere emir verildi ve bu kuvvet de aldığı emir ve talimat
çerçevesinde Ermenilerle ciddî bir savaşı kabul etmeksizin Aras’ın güneyine gelmiştir ve
bunun sonucu olarak, hududun yine öteki tarafında olan Şahtahtı 24 Temmuz’da Ermeniler
tarafından işgal edildi. Demin arz etmiştim ki, Temmuz’da kızıl kuvvetler Gerus’a gelmişlerdir.
Temmuz’un hemen sonuna kadar bu kuvvetler burada kaldılar ve kendilerine karşı olan
kuvvetlerin elinden silâhlarını toplamakla vakit geçirdiler. Fakat Ermenilerin böyle Şahtahtı
yönünde ilerlemesi üzerine derhal bu kuvvet Nahcivan üzerine hareket etti ve 28 Temmuz’da
yani Ermenilerin Şahtahtı’nı işgal ettiklerinden dört gün sonra öncüleriyle – ki bir süvari
livasından (birlik) ibarettir- Nahcivan’a ulaştı. Bu kırmızı kuvvetin Nahcivan’a gelmesi üzerine
Ermeniler, bu kuvvetle gerisinde kalan büyük kısmının arasına girerek geri dönüş yolunu
kesmek için Ankelât yönünde hareket ettiler. Kızıl kuvvetler buna karşı da Şoşa’dan yeterli
sayıda kuvveti 31 Temmuz’da Ankelât yönünde hareket ettirerek Ermeniler’in amaçlarını
uygulatmadılar. 1 Ağustos tarihinde Rus Bolşevik Hükûmeti’nin Kızıl Ordusuyla Büyük Millet
Meclisi’nin Ordusu Nahcivan’da birbiriyle maddeten birleşmiş oldu.(Alkışlar) Oraya giden
kuvvetlerimiz, Kızıl kuvvetler tarafından özel törenle ve olağanüstü saygılar ile kabul
edilmişlerdir. Burada birleşen iki hükûmet kuvvetleri, diğer kuvvetler gelinceye kadar yerinde
ortaklaşa önlemler almakla şimdi, bugün de meşguldür. Kızılordu süvarisinden Şahtahtı
yönüne çıkan bazı seyyar kuvvetler, Nahcivan’ın otuz kilometre kadar kuzeyinde Ermeni
keşif kollarını bulmuş ve onları uzaklaştırmıştır. Demin bahsettiğim Nuri Paşa kuvveti
Akdam’dan sonra Hüdaâferin’e gelmiştir. İran’a doğru hareket ediyorlardı. Bu kuvvetler, Nuri
Paşa tarafından, doğrudan doğruya İngilizlerin emrine girmek için talimat almıştı. Fakat
vaktinde ve zamanında haberdar olduk. Doğu Ordumuz Komutanı, hızlı önlemler aldı. Ve
sonuç olarak bu kuvvetler aydınlatıldı, uyarıldı ve doğrudan doğruya komutamız altına alındı
(teşekkür ederiz sesleri). Ve Hüdâferin’den sonra Nahcivan’a getirildi. Fakat tam bu kuvvetler
68
Nahcivan’a geldiği sırada idi ki Ermeniler Nahcivan yönünde demin açıkladığım Şahtahtı’na
taarruz ediyorlardı. Bu taarruz, az çok sarsılmış bulunan bu Nuri Paşa kuvvetleri üzerinde iyi
bir etki bırakmadı. Başlarında bulunan Azerî komutanlar da kuvvetlerini elde tutamayacak
yetenekte görüldü. Bununla beraber bu kuvvetin elde tutulabilen kısmı 17 Temmuz’dan
itibaren 23 Temmuz’a kadar Beyazıt’a getirildi. Beyazıt’tan sonra Karakilise üzerinden
Hasankale’ye ve Erzurum’a sevkolunuyor. İlk kademesi 31 Temmuz’da Hasankale’ye
ulaşmıştı. Bütün bu açıklamalarım, Ermeniler’e komşu bulunan arazideki hareketleri ve
olayları içine alır. Fakat aynı zamanda, aynı tarihlerde Batum çevresinde de birtakım olaylar
cereyan etmekteydi. 1 Temmuz’da yani Kızılordu Gerus’a yaklaşmakta iken çeşitli sınıflardan
oluşmuş bir İngiliz müfrezesi, Çürüksu istasyonunu işgal etti ve ardından zırhlı trenlerle iki
tabur Gürcü askerî Çürüksu’ya getirildi. Orada bulunan İslâm toplumu milislerinin karşılık ve
ateşine rağmen İngilizler’in yardımı ve desteği ve zırhlı trenlerin himayesi sonucunda
Çürüksu, bu Gürcü kuvvetleri tarafından işgal edildi. Ondan sonra aynı tarzda ve düzende bu
Gürcü kuvetleri, Çürüksu’dan Batum’a kadar olan istasyonları birer birer işgal ve nihayet iki
alay piyade, bir miktar süvari ve sekiz toptan ibaret olan bir müfreze ile Batum’a geldiler ve
oradan İngilizler’den, İtilâf Devletleri’nden Batum’u özel törenle teslim aldılar. İtilâf Devletleri
de tamamen Batum’u terkettiler. Yalnız limanda bazı gemiler kaldı. Gürcü kuvvetleri
başlangıçta istilâ bölgesini Çoruh nehrine kadar ulaştırdılar ve Çoruh nehrini geçmediler.
İslâm toplumu milisleri Çoruh nehrinin güneyine geçtiler ve Borçka mevkiinde merkezlerini
kurdular. Efendiler, görüyoruz ki; burada bulunan İslâm toplumu milislerinin kuvvetleri doğal
olarak zayıftır ve biz bu kuvvetlere maddeten doğrudan doğruya yardım bile etmedik ve
bugün de edilmemektedir. Bunun nedeni gayet basittir. Haritayı açıp kuvvetlerimizin,
ordumuzun, ne merkezde ve ne amaçla nerede, nasıl toplandığını düşünürseniz çok iyi
görürsünüz ki, buraya asker göndermek belki oradaki durum üzerinde bir an için iyi etki
yapar. Fakat asıl gerekirse ve ihtiyaç kaçınılmaz görülürse hazırladığımız şiddetli ve kesin
darbeyi zayıflatabilir. Böylece askerî düşünceler bizi oraya kuvvet göndermekten alıkoyar.
İkincisi, siyasal nedenler de vardır. Siyasal nedenlerin başında ve bizi en çok ilgilendiren
nokta şudur: Biliyorsunuz yine Rus Bolşevik Cumhuriyeti, Batum ve çevresinin geleceği,
Batum ve çevresi insanlarının oyuna, isteğine bağlıdır, bu geleceği onlar tâyin ve takdir
edecek demiştir. Bundan dolayı bugün Batum, Gürcülerin eline geçse bile bunun geçici
olduğu hepinizce bilinir ve muhakkaktır. Bundan dolayı esaslı ve her türlü ihtimal karşısında
bizi kuvvetli bulunduracak olan askerî plânımızı değiştirmeye gerek görmedik. İşte bu gibi
nedenlerden dolayı tarafımızdan yardım görmeyen Batum ve çevresindeki İslâm toplumu
milisleri, Çoruh nehrinin güneyine geçtikten sonra, Batum’u işgal etmiş bulunan Gürcüler yine
hareketlerine devam ederek 25 Temmuz’da küçük bir müfreze ile Artvin’i işgal ettiler ve
orada bizim küçük bir müfrezemize karşı iki yüz kişilik bir müfreze ile hudut karakolları
kurdular. Bundan dolayı burada, önergenin diğer bir noktasına cevap vermek istiyorum.
Gürcüler Erzurum’un kuzeyine gelmişler ve tecavüz etmişler falan gibi bir nokta vardır.
Gürcülerin en son geldikleri nokta Artvin’dir ve orada da yaptıkları iş, hududumuza karşı basit
hudut karakolları kurmaktan ibaret kalmıştır.
Efendiler, bütün bu ayrıntıları tekrar özetlemek gerekirse şu noktalara işaret koymak
istiyorum: Anlaşılıyor ki Bolşevik Hükûmeti bizimle bağlantı ve ilişki kurmak için fiilen
girişimlerde bulunmuştur. Ordu göndermiştir. İkincisi, vaziyetin bir iki aydan beri doğuda,
ilgisiz kalmış olması Lehistan durumundan ileri gelmiş oluyor. Lehistan’a kuvvet gitmiş
olmasıyla Ermeniler’in, Gürcüler’in, Azerîler’in yerel ve karşı hareketleri buna neden olmuş
olur. Üçüncüsü, bütün bunlara rağmen, burada kalan Kızıl kuvvetlerin güçsüzlüğüne ve
Azerîler’in, Gürcüler’in, Ermeniler’in direniş ve taarruzlarına rağmen yine Kızılordu yol, araç
buluyor ve imkân buluyor, Nahcivan’a kadar gelip bizimle ilişki kurmak için fırsat arıyor ve
buluyor. Bu üç nokta, ortak düşmanları sonuçta yenmek için kararlı olan iki milletin, iki
hükûmetin gelecek ilişkilerinin de arzu edildiği şekilde olacağına dair bir güven verebilir.
Diğer bir nokta da, Ermeniler’in bütün saldırgan hareketleri durdurularak onlara daima hâkim
bulunduğumuz görülüyor.
Bu da öyle Gürcüler’in harekâtı, bizim durumumuzu, kuvvetimizi, plânımızı sarsacak bir
şekilde değildir. Yalnız ufak bir kalbî ve vicdanî etkisi vardır ki o da Batum’da bulunan
69
dindaşlarımızın biraz zulüm ve baskı altında kalmış olmalarıdır. En önemli nokta bu olabilir.
Efendiler Bolşevikler, siyasal ve hatta sosyal bakış açısından – çünkü biliyorsunuz ki Batı ve
Amerika işçilerine Ermeniler mazlûm tanıttırılmışlardır- Ermeniler’e önem bağlamışlardır.
Koruyucu bir siyaset takibeder görünmüşlerdir. Fakat bugün bu Ermeniler onlara bile
nankörlük etmiştir. Onların kuvvetine bile fiilen tecavüz etmiştir (kahrolsun sesleri). Fazlasıyla
umulur ve beklenilir ki, bu kez Bolşevik Cumhuriyeti artık bu küstah milletin haddini bildirmek
için sert ve kesin kararını verecektir ve yine fazlasıyla beklenilir ki, Lehistan başarılarının
ardından Bolşevikler bizim ile maddeten meydana getirdikleri bağı kuvvetlendireceklerdir.
Yine hepimizce bilinir ki, yaklaşık yirmi günden beri Moskova’da bulunan delegeler
heyetimizin siyasal girişimleri, bütün bu olaylardan alınan sonuçlara göre iyi duruma
sokulacaktır.
Bu nedenle Efendiler, yine doğuya dair olan bir noktadan söz edeceğim. Haber alınmış
olacaktır ki, son günlerde Bakû’de miletlerarası bir kongre yapılmaktadır. Resmî ve gayri
resmî gerçekleşmekte olan başvurularda bizden de oraya delegeler davet ediyorlar. Bu
davetler doğrudan doğruya halkımıza yapılıyor. Trabzonlular’a, Erzurumlular’a, her tarafa
birtakım davetnameler geliyor, gönderiliyor. Aldığımız bilgiye göre bazı yerlerden, özellikle
hududa yakın yerlerden bazı kişiler bu kongreye katılmıştır. Efendiler, her yeri geldiğinde arz
etmiştim ve bu nedenle de bir kez daha tekrar etmek ve vurgulamak isterim ki, biz memleket
ve milletimizin varlığını ve istiklâlini kurtarmak için karar verdiğimiz zaman kendi
görüşlerimize bağlı bulunuyorduk ve kendi kuvvetimize dayanıyorduk. Hiçbir kimseden ders
almadık, hiç kimsenin aldatıcı sözlerine aldanarak işe girişmedik. Bizim görüşlerimiz, bizim
prensiplerimiz herkesçe bilinir ki, Bolşevik prensipleri değildir ve Bolşevik prensiplerini
milletimize kabul ettirmek için de şimdiye kadar hiç düşünmedik ve girişimde bulunmadık.
Bizim inancımıza göre, milletimizin hayatının sağlanması ve yükselmesi kendi kararlılık
yeteneğiyle uygun olan görüşlerle olacaktır. Fakat esas itibariyle incelenirse bizim
görüşlerimiz –ki halkçılıktır- kuvvetin, kudretin, hâkimiyetin, yönetimin doğrudan doğruya
halka verilmesidir, halkın elinde bulundurulmasıdır. Yine şüphe yok ki, bu dünyanın en
kuvvetli bir esası, bir prensibidir. Elbette böyle bir prensip Bolşevik prensipleriyle zıt olmaz.
Gerçekte bize millîyetsever derler. Fakat biz öyle millîyetseverleriz ki, bizimle işbirliği yapan
bütün milletlere hürmet ve riayet ederiz. Onların bütün millîyetlerinin gereklerini tanırız. Bizim
millîyetseverliğimiz herhalde bencil ve kibirli bir millîyetseverlik değildir ve özellikle biz İslâm
olduğumuz için, İslâmiyet bakış açısından bizim ümmetçiliğimiz vardır ki, millîyetseverliğin
çizmiş olduğu sınırlı daireyi sonsuz bir sahaya taşır ve bu bakış açısından bizim yönümüzde
Bolşevik yönü görülebilir. Özellikle Bolşevizm millet içinde ezilen, zarar görmüş olan bir sınıf
halkı dikkate alır. Bizim milletimiz ise bütünüyle zarar görmüş ve zulme uğramıştır. Bu açıdan
bile bizim milletimiz insanlığı kurtarmaya girişen kuvvetler tarafından korunmaya uygundur.
Bunları söylemekten amacım, bu noktayı içten ve kesin olarak anlatıyorum. Memleket ve
milletimizi kurtarabilmek için, memleketin iç uyumunu, düzenini korumak gerekir. Her tarafta
fikirlerin, düşüncelerin, insanların girişimi ile memleketin içinde çeşitli akımlar, çeşitli durumlar
doğabilir. Halbuki, Efendiler, biz her taraftan, dışarıdan ve dışarının etkisiyle içten, sonsuz
taarruzlara, hücumlara açık bulunmaktayız. Bu durum içinde bizim için esas olan, sessizce
birliği korumaktır. Bu birliği, böyle ayrı girişimlerle bozulmaya düşürdüğümüz gün, o ayrı
girişimlerin başarılarının sonucu en parlak olsa bile, herkesi kurtarmak yeteneğinden
mahsundur. Bundan dolayı, falan yerde falan ve filân ve filân yerlerde yapılan kongrelere
filân, filân, filân ayrı olarak davet olunurlar ve bunlar oraya gider ve orada söz konusu olan
gerçekleri kabul eder, memleket içinde uygulamaya başlarsa bu, doğru bir yol olamaz. Biz
kongrelere de gideriz. Her tarafa gideriz, her şeye katılırız. Yalnız biz gideriz. Millet gider,
yani yalnız milletin temsilcilerinden oluşan Meclis gider ve yapılması gereken şeyi o yapar.
Ancak Yüce Meclisiniz’in yetkisini taşıyan memurların herhangi bir kongrede, herhangi bir
yerde, herhangi bir cemiyette, herhangi bir hükûmette yapacağı temas, söyleyeceği söz,
vereceği imza mantıklı ve güvenilir olması gerekir. Herhalde biz bugün için kendi
görüşlerimize milletimizden, halkımızdan aldığımız gerçek görüşlere bağlı olarak hareket
etmekteyiz.
Hulûsi Bey (Karahisar)- Sayın Paşam, Bakû’deki kongre resmî mi, gayri resmî, midir?
70
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Gayri resmîdir efendim. O resmî olsa, elbette Millet
Meclisi’ni davet ederdi. Doğunun durumu hakkında resmî rapor ve bilgiye dayanarak Yüce
Heyetiniz’i aydınlatmak için yaptığım açıklamalarım kısaca bundan ibarettir.
Bununla beraber bazı noktaların aydınlanmasına daha gerek ve ihtiyaç görüyorsanız
bilgim içinde açıklamalar yaparım.
Trakya ve Düzce Olayları Hakkında
14 Ağustos 1920

Bugünkü durum hakkında yeni bir şey yoktur ve önem taşıyan yeni bir bilgi almadık.
Yalnız Düzce’de yeni bir olayın ortaya çıkmasından haberiniz olmuştur.
Salih Efendi (Erzurum)- Hayır Sayın Paşam, Düzce meselesini sormuyorum. Onların
hiçbir önemi yok. Edirne’yi kastediyorum.
Mustafa Kemal Paşa- Çoktan beri Edirne’den resmî bir bilgi alamadık. Ona dair
açıklama yapmayacağım. Çünkü ilişkilerimiz ve bağlantımız birkaç günden beri kesilmiş bir
halde bulunuyor. Belki söyleyebileceğim şeyler şuradan buradan öğrendiğimiz, İstanbul
veyahut Rum gazetelerinin kısa yayınlarına aittir. Bu kısa yayınlar da doğal olarak bizim
aleyhimizdedir.
Fakat elimizde bir bilgi yoktur. Yalnız bu nedenle şunu söyleyeyim: Bilirsiniz Trakya,
Bulgaristan’la üç deniz arasında bulunan küçük bir parçadır. Yani Anadolu’nun geniş
sahalarıyla karşılaştırılırsa küçük bir parçadır ve bu küçük parça içinde bulunan kuvvetlerimiz
de her taraftan düşman kuvvetleriyle kuşatılmış bir durumdadır. Fakat Trakya için en zararlı,
en etkili, zehirden daha etkili bir yön var ki, o da, İstanbul ile şimdiki temasıdır. İstanbul ile
temasta ve ilişkilerde bulunanlar zehirlenirler ve ölüme mahkûm olurlar. Eğer Trakya’nın
başına bir felâket gelmiş ise biliniz ki ve sizi temin ederim ki, zehirli olan İstanbul’un
aldatmalarına kapılmış olduğu içindir.
İsmail Suphi Bey (Burdur) -Sayın Paşam üç soru sormaya izin verir misiniz?
Mustafa Kemal Paşa- İzin veriniz daha bitirmedim Beyefendi. Bundan dolayı
Trakyalılarla İstanbul çok ilişkide bulundular. Çok siyaset yaptılar. Fransızlarla birçok
ilişkilerde bulundular ve sandılar ki, Fransızlarla İstanbul’dakiler, kendilerini korur ve kurtarır.
Gerek İstanbul’dakiler, gerek Fransızlar, Trakya’yı ve Trakyalıları kolaylıkla Yunanlılara
ezdirebilmek için gereken önlemleri almak ile meşgul idiler. Bundan dolayı, bu felâketin sonu
belli olmuş ise; bunu görüp takdir edemeyenlerin hatalarının eseridir. Bununla beraber her ne
olursa olsun, Trakya’yı bugün Yunanlılar, İngilizler işgal edebilirler. Kim isterse işgal edebilir.
Madem ki, bu milletin akıbeti bu Meclis’te kararlaştırılacaktır ve bu Meclis de koca
Anadolu’ya ve büyük millete dayanıyor, sonuç olarak İstanbul’u olduğu gibi, Trakya’yı da yine
burası (Meclis) kurtaracaktır (Alkışlar).
(İsmail Suphi Bey’e hitaben) Buyurun efendim sorularınızı şimdi sorabilirsiniz.
İsmail Suphi Bey (Burdur)- Sayın Paşam birinci sorum, bizim kuvvetler Rus kuvvetleriyle
ittifak edeli epey zaman olmuştur. O zamandan beri o kuvvetlerin buraya çekilmesi
düşünülmüş müdür, böyle bir girişime gerek var mıdır?
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Neden dolayı böyle bir girişimde bulunalım? Böyle
girişim var mıdır? Ne sebep vardır efendim? Kızılorduları bizim memleketimize davet etmek
girişiminin bizce düşünüldüğünden zatıâliniz haberli midir?
İsmail Suphi Bey (Burdur)- Soruyorum efendim.
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Yaptınız mı, yapmadınız mı? diye soruyorsunuz rica
ederim. Böyle bir soru sorabilmek için durumu gayet iyi düşününüz. Tahlil ediniz, ondan
71
sonra herkesin karşısında soru sorunuz. Biz böyle bir şey düşünmedik ve düşünmek de
istemiyoruz.
İsmail Suphi Bey (Burdur)- Bu halde fiilî yardım ne şekilde olabilir? Bizim delege
heyetimiz Moskova’da Sovyetlerle görüşme ve konuşmalara girişmiş midir?
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Görüşme ve konuşmalara girişilip girişilmediğine dair
henüz bir bilgi almadık. Yalnız onların oraya ulaşmalarının ardından telsiz telgrafla, Türkçe
yazılı iki telgraf aldık, onu izleyen hiçbir bilgi vermediler. Biz de bunu merak ettik ve biz de iki
defadır, hızlı bir şekilde kendilerine sorduk, niçin bize bilgi ve açıklama vermiyorsunuz diye,
yalnız gideli on beş gün oldu. Biliyorsunuz ki (Enternasyonal) kongreleri toplanıyor. Belki
bizim delegelerimiz bu kongreye katıldı. Belki de bizim üyelerimiz orada konuşma ve
tartışmalara girişmişler, görüşmelerin sonuçları hakkında bizi bilgilendirmeye zaman
bulamamış olabilirler. Üçüncüsü nedir efendim?
İsmail Suphi Bey (Burdur)- Lehistan’da Bolşevik ordularının ilerlemesine bakarak
sonradan İngiliz, Fransızlar tarafından Lehlilere yardım için kuvvet gönderileceğine dair
haber gelmesine bakarak gerçekten Bolşevik ordularını başarısız bırakacak bir şey
yapabilirler mi?
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Beyefendi böyle bir şeyi halletmek için öncelikle; Rus
Bolşevik ordusunun askerî durumu ve uygulama sahnesine koymuş olduğu kuvvetin gerçek
derecesi nedir? İkincisi; kendisiyle doğrudan doğruya savaşta bulunan ve yenilen Leh
kuvvetleri nedir? Üçüncüsü; oraya Fransız ve diğer İtilâf Devletleri’nin gönderebilecekleri
azâmî kuvvet nedir? Ve bu kuvvetler hangi yolla ve ne zaman gönderilebilir? İşte bu bilgiyi
toplamış olmak gerekir. Böyle bir bilgi bu Bolşevik Cumhuriyet Hükûmeti’nin Genelkurmay
Başkanı’nın masasında bile yoktur (gülmeler).
Hüsrev Bey (Trabzon)- Yüksek bildirileriniz sırasında Düzce’de yeni yolsuzluk ve
uygunsuzluk olduğundan söz ettiniz. Arkadaşlar bunu işitmişler, fakat kesin olarak
anlayamamışlar. Açıklarsanız daha iyi anlarız.
Nuri Bey (Bolu)- Düzce’ye ait durumu dinlemek istiyoruz.
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Yalnız ben size bu sorunun esasına dair kısa bir bilgi
vereyim. Belki İçişleri Bakanlığı’ndan, askerî yöne ait olan kısmı da Genelkurmay
Başkanlığı’ndan sorulmak istenirse daha çok bilgi edinirsiniz efendim.
Olayın gerçeği şundan ibarettir: Vaktiyle isyan eden ve fakat bastırılmaları sırasında bize
sığınan birtakım insanlar vardı. Bu sığınanlar affolundu ve şurada burada yerleştirilmek bile
istenildi. Bunlar son zamanda kaçtılar ve tekrar o bölgeye girdiler. Anlaşılan, o yerlerde
gizlenip kalmış olan diğer birtakım bozguncular daha vardır. Bunlar belki kendileri için uygun
zannettikleri bir durumun ortaya çıktığını düşünerek isyan ettiler ve Düzce’yi, gelip eskiden
yaptıkları gibi, işgal ettiler. Batıya doğru gidip Hendek’i işgal ettiler. Doğuya doğru gittiler,
Bolu’nun içine girdiler. Bildiğiniz gibi orada bulundurduğumuz kuvvetlerimizin neredeyse
tamamına yakın bölümünü Yunan taarruzuna karşı göndermiş bulunuyorduk. Orada ufak
ufak bazı müfrezeler bırakılmıştı. İşte bu müfrezelerin zayıf olmasından, Yunanlıların ve
İngilizlerin ortaklaşa olarak Adapazarı çevresinde hareket etmesinden ve İstanbul’un da
abartılı birtakım kışkırtmalarda bulunmasından, arz ettiğim insanlar bu cesarette bulundular.
Fakat bu kez görülüyor ki halk bunlara katılmadı. Ortada yalnız kaldılar. Biz doğal olarak
haberdar olduğumuz gün hemen ve hızlı bir şekilde o yöne kuvvet göndermeye başladık ve
bu kuvvetlerimiz hemen iki gün içinde Gerede ve Mudurnu’ya ulaştılar. Diğer taraftan da
72
Fakat bu kez tekrar cezalandırılacaklarından korkarak af diliyorlar. Bununla beraber gerek
Düzce, gerek Bolu, gerek Hendek’te hükûmet görev başında olup, inzibat ve asayiş
sağlanmıştır. Hükûmetle, yani burasıyla haberleşme düzenlidir. Yalnız Düzce’de bazı
subayları ve memurları göz altına almışlardır. Bu haberleşme sonucunda Batı Ordusu
Komutanı kendilerine yirmi dört saat süre verdi. Bu zaman süresinde dağılacaklar. Ancak
istedikleri affı ne Batı Ordusu Komutanı ve ne de biz vermeye yetkili değiliz. Ancak bu (af)
Yüce Meclis’in takdir ve kararı ile verilebilir. Bizim onlara karşı yaptığımız bir şey var ise, o da
dediğimiz noktaları yaparlarsa, dağılırlarsa, itaat ettiklerini ve boyun eğdiklerini bildirirlerse
biz de kendilerini Yüce Meclisiniz’e affettirmeye aracılık edeceğimizi, istekte bulunacağımızı
vaadettiğimizdir. Düzce’nin durumu bundan ibarettir.
Hakkı Bey (Van)- Sayıları çok mudur efendim ?
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Hayır, birkaç yüz kişiden ibarettir.
Haşim Bey (Çorum)- Zannedersem Düzce ve çevresinde ki isyan, Bursa ve çevresinin
düşmesine neden olanlar hakkında Hıyanet-i Vataniyye Kanununu (Vatana ihanet) hakkıyla
uygulamadığımızdan ileri geliyor. Biz bu durumlara izin verirsek bugün bunları aramızda bile
görebiliriz.
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Yüce Meclis’inize sunduğum cevap şimdilik yeterli
görülüyorsa konuşmalarıma son vermek için izninizi rica edeceğim (yeterli yeterli sesleri ve
alkışlar).
Bekir Sami, Hacı Mühittin ve Âşir Beyler Hakkındaki Önerge Nedeniyle
14 Ağustos 1920

Saygıdeğer Efendiler!
Memleketimizin herhangi bir şekilde zarara uğramasından dolayı Yüce Heyetiniz’in bu
derece üzüntü ile ilgi göstermesi, memleketin ve milletin geleceği açısından teşekküre,
övgüye değerdir (Alkışlar). Ben de Başkanınız olarak bundan büyük bir mutluluk ve
memnuniyet duymaktayım. Gerçekten Millet Meclisi, millete ait olan konularda, milletin
hayatına, milletin istiklâline ait olan işlerle yakından ve etkili bir şekilde ilgili olmalıdır. Yüce
Meclis’inizin Batı Cephesi’nde ortaya çıkan olaylardan duyarlı olması çok doğaldır. Bunu
şimdiye kadar birçok oturumlarda, birçok konuşmalarda çeşitli şekilde göstermiş olmasını da
doğal buluyorum. Yalnız bir noktaya dikkatinizi çekmek istiyorum. Söz konusu olan mesele,
bir ordunun harp hareketleridir, bir ordunun sevk ve idaresidir.
Bundan dolayı geri çekilme ve yenilme nedenlerinin ortaya çıkarılabilmesi için ilk
başvuracağınız yer, yine bu mesleğin ihtisas sahipleri olması gerekir. Halbuki şimdiye kadar
ve bugün de bu kürsüden bu sorun hakkında güzel söz eden arkadaşların hiçbirisi sorunun
gerçeğine, savaşın nedenlerine değinmemişlerdir. Bunları, her konuşmacının söylediği
sözlerle buradan yine size ispat edeceğim. Örneğin, Ali Şükrü Bey arkadaşımız, durumu
mantıklı bir şekilde anlatıp açıkladıktan sonra buyurdular ki, Batı Cephesi’ndeki askerî
hareketlerin sevk ve idaresinde hata yoktur denilemez, hata vardır. Bu hatayı meydana
çıkarmak gerekir.
Efendiler, herhangi bir askerî hareketin, herhangi bir açıdan araştırma ve incelenmesi,
onu baştan sona kadar hatalı gösterebilir. Yine aynı askerî hareketin başka bakış açısından
düşünülmesi, onu baştan sona kadar dürüst gösterebilir. Bunu, bugünkü ve tarihî olaylar ile
karşılaştırmak ve düşünmek gerekir. Burada zaman ve şartlar özellikle de içinde bulunulan
şartlar tek neden olur. Bir askerî harekete uzaktan bakılması ve bakanın kendisinin içinde
bulunduğu şartlar ile onu düşünmesi, onu hiçbir zaman doğru sonuçlara ulaştırmaz.
İnsanları, harekâtı düşünürken; harekâtı uygulayan komutanların, subayların içinde
bulunduğu bölgeyi ve sahip olduğu araçları, karşısında bulunduğu baskıyı, karşısında
73
uğradığı zorluğu o anda incelemek gerekir. Yoksa Yüce Meclis’te ve aradan bu kadar zaman
geçtikten sonra rahatlıkla düşünüp yapılacak araştırmalar, orada düşünülmüş araştırmalarla
uygun olmayabilir. Genel şekilde yapılmış olan bu hareketin uğursuz sonucu, sanıyorduk ve
şu anda sanmak istiyoruz ki vicdanlı kişilerce bilinmiştir. İcra Heyeti, Genelkurmay
Başkanlığı, Millî Savunma Bakanlığı hiçbir zamanda dememiştir ki: “hareket kusursuzdur.
Mutlaka böyle olmak gerekirdi. Bundan dolayı ortada sorumlu yoktur.” Böyle dememiştir. Millî
Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, Yüce Meclis’inizin Başkanı, genel işlerde
yükümlü ve sorumlu olmak itibariyle, doğal olarak ilgilendi, soruşturmalar ve kovuşturma
yaptı. Almış olduğu sonuç, sizin bir aydan beri, her gün birçok defalar talep ve ısrar ettiğiniz
uygulamanın icra edilmesini isteseydi bunda bir an bile tereddüt etmezdi. Doğal olarak
durumu anlamak, nedenlerini ve sorumlularını araştırmak için bir yöntem vardır, bir kural
vardır. Biz bugün, Batı Cephesi’nin bütün harekâtından sorumlu olmak üzere oraya bir
komutan atamıştık. Şimdiye kadar ortaya konulan genel düşüncelerde, Yüce Heyetiniz’in
hepsi, bu komutana karşı emniyet ve güven gösterdi ve göstermektedir. Bunun aleyhinde, bu
kişiye karşı güvensizliğe işaret edecek hiçbir araştırma işitilmemiştir. Bundan dolayı işte bu
kişi diyor ki, ortaya çıkan haberleriniz, emirleriniz ve tebligatınız üzerine bu komutanların
hareketlerini araştırdım ve takip ettim ve sonuç olarak deliller ve belgeleriyle arz ediyorum ki
bunları suçlayacak neden yoktur. Bu, Yüce Heyetiniz’e bildirildiği halde yine ısrar edilmek
isteniliyor. Şu halde Bekir Sami Beyi, Âşir Beyi vesaireyi araştırma ve soruşturmaya gerek
yoktur Efendiler! Eğer Batı Cephesi Komutanı’na emniyet ve güveniniz varsa onun söylediği
sözün göz önüne alınması gerekir. Bununla beraber yine iddianıza katılarak ben de devam
etmek istiyorum. Fakat devam edebilmek için yüksek izinlerinizle Heyetiniz’den bir şey
sormak istiyorum. Bekir Sami Beyi ne için suçlamalı? Ve bu iddiada ısrar eden kişinin sebep
olarak gösterdiği şeyler nedir? Davacı olan, lütfen rica ederim, benden sorsun, ben cevap
vereyim.
Hamdullah Suphi Bey (Antalya)- Bursa’dan alınan bütün bilgi, Bursa’dan gelen
milletvekilleri bizi temin etmişti. Düşman civara gelmeden, şehirden çıkmıştır.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Çok aldanıyorsunuz Beyefendi.
Hamdullah Suphi Bey (Antalya)- Soran sizsiniz, cevap veriyorum. Rica ederim, eğer
milletvekilliği makamını tanıyorsanız, kaba söylemeye hakkınız yoktur. Biraz önce de İsmail
Suphi Beye bu şekilde davrandınız.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- İzin verin, cevap veriyorum. Bu kişinin söylediği
genellikle yalandır ve yanlıştır.
Hamdullah Suphi Bey (Antalya)- İzin verin, yalan değildir, yanlış değildir. Asla efendim...
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Ben söz aldım, konuşma hakkı benimdir.
Efendiler, Bekir Sami Bey Bursa’yı terketmemiştir ve ben kendi imzam altında Bursa
işgal edilmeden önce emir verdim. Askerî harekât gereği Bursa’yı terketmek doğru hareket
idi.
Nafiz Bey (Canik)- Şu halde siz de sorumlusunuz!
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Komutanlara Bursa’yı terkediniz dedim ve ben bu emri
verdiğim zaman Yüce Heyetiniz’e sırası gelince açıklama yapmıştım. Askerî harekâtta söz
konusu olması gereken şey, eldeki kuvvetlerin sonuna kadar herhangi bir yeri koruması
değildir, harp harekâtında, bu, esas değildir. Bundan dolayı Bekir Sami Beyin Bursa’yı
terketmiş olması gibi bir konu yoktur. Filân ve falan yeri korumak, askerî harekâtta esas
değildir. İtiraz edilecek nokta, gerçekten Bursa’yı Bekir Sami Bey ne için daha önce
terketmemiştir? Efendiler, araştırılacak şey budur.. Yoksa Bursa’yı terketmiş olması değildir.
Haşim Bey (Çorum)- Şu halde yine yüksek emriniz tutulmamıştır.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Gerçekten benim emrettiğim zamanda boşaltılmış
olsaydı bugün ordumuza bir tümen daha eklenmiş olacaktı. Bundan dolayı sözlerimi tekrar
ediyorum. Konuyu, düşünme ve görüşme tarzında bir hata vardır ve bu hata herkesin kalp ve
74
vicdanına doğuyor. Böyle bir emir ve tebliğin uygulanmamış olmasının elbette nedenleri,
sorumluları vardır. Bursa gibi başkentimiz olmuş, pek çok kutsal şeylerimizi toplayan bir yüce
yerin kolaylıkla düşman eline geçmiş olmasından, evet bundan dolayı son derece
üzüntülüsünüz ve bunun bütün dünyada etkileri olmuştur. Hamdullah Suphi Beyin ısrar ettiği
gibi, elbette İstanbullular üzerinde de çok etkisi olmuştur. Fakat bu üzüntüler doğrudan
doğruya duygusal birtakım üzüntülerdir. Benim arz etmek istediğim, Bakanlar Kurulu’nun göz
önünde bulundurması gereken nokta, yüce heyetinizce daima takip edilecek nokta, böyle
şunun bunun duygularından dolayı filân ve falanı eleştirmemektir. Hamdullah Suphi Bey,
benim anladığım kadarıyla, bu konuda iki noktaya değiniyor. Birisi, şimdiye kadar harp
harekâtı gereği gibi yönetilememiş veyahut şimdiye kadar, bugün olduğu gibi, askerî harekât
ile ilgilenilmemiş, bugünkü gibi etkin bulunulamamış! Rica ederim, hangi günden söz
ediyoruz? Efendiler! Hamdullah Suphi Beyden sormak istiyorum, hangi geçmişten ve hangi
günden söz ediyorlar? Biz bu harekât ile uğraşırken Hamdullah Suphi Beyefendi İstanbul’da
oturuyordu. Ne için buraya gelip de bugünkü gibi davranmak istemiyordu?
Hamdullah Suphi Bey (Antalya)- İstanbul’da görevim vardı.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- İstanbul’da görevi var, falan yerde görevi vardı. Bütün
görevlerin üstünde bizim de bir vicdanî görevimiz vardı. O da, herkesin sudan birtakım
görevler yaptığı sırada hayatımızı, varlığımızı bu milletin bağrına sokarak, onlarla beraber
düşman karşısında uğraşmak olmuştur (Alkışlar). Bundan dolayı iki buçuk aydan beri bu
milletin içine gelmiş insanlar, gerçeğin derinliklerine henüz girmek için zaman bile
kazanamamış olan insanlar, geçmiş ve bugünün harekât, namus ve vicdanına sahip
olamazlar, kolaylıkla eleştiri yetkisine sahip değildirler.
Hulûsi Bey (Karahisarı Sahip)- Belgeleri görerek sahip olabilirler Sayın Paşam.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Yüce şahsınızın göreceği belgeler vardır.
Hulûsi Bey (Karahisarı Sahip)- Görürüz Sayın Paşam, biz de askerîz (gürültüler).
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Hamdullah Suphi Beyefendi dediler ki, silâhsızlıktan
(silâh eksikliğinden) söz edildi. Hayır silâhsızlıktan söz eden yoktur ve olmamıştır. Millî
Savunma Bakanımız, hiçbir zaman silâhsızlıktan, silâh ihtiyacından, silâh bulamamaktan söz
etmemiştir. Yüce heyetiniz, tersine, silâhımız olduğundan ve silâh bulunabileceğinden söz
etmiştir. Bunun ardından buyurdular ki: Çok silâhımız vardır, bunları Yunanlılar alıyor. Yunan
bölgesinde, Yunan işgali altında kalmış olan mâsum insanların elinden cellatlıkla silâh
alınıyorsa, burada Millî Savunma Bakanı’nın ne kusurları vardır, buradaki Bakanlar
Kurulu’nun ne kusuru vardır? Bunu, burada davayı doğrulamak için bahsetmekteki amacı
anlayamadım. Sonra Efendiler, bazı arkadaşlarımız diğer komutanları da eleştiriyorlar. Fakat
izinleriyle arz etmek isterim ki, eleştirilerde takip ettikleri yolda hata vardır. Örneğin, Şefik Bey
hakkında düşünce bildirilirken kabahat ve kusur olmak üzere denildi ki: Birtakım kişiler demiş
ki, buyurun komutan olun, falan sırtları tutalım, komutan da o sırtları tutmak istememiştir. Bir
kez herhangi bir heyetin, herhangi bir komutana sırt gösterip tutturması doğru değildir. Esas
itibariyle ben de onun yerinde olmuş olsaydım herhangi bir heyet, bu sırtı tut, demiş olsaydı
ben de yapmazdım. Bu, doğru bir şey değildir. Bundan dolayı hiçbir şahsı hatalı kabul
edemeyiz. Şefik Bey çekilmek gerektiği zaman filân yöne, İtalyan nüfuz bölgesi kabul
edilecek bir yöne çekildi. Bu da bir askerî anlayış ve görüştür, askerî düzen ve stratejiye dair
bir harekettir. Şuraya buraya çekilmiş olmasıyla bir komutanı hatalı kabul edemeyiz Efendiler.
Sonra düşman kuvvetleri hakkında elde edilmiş istihbaratı doğru kabul etmemiş, düşman
gelmez demiş, çekinmeyin, kuvveti yoktur, gelemez demiş. Belki bu komutan düşmanın
gerçek kuvvetini biliyordu. Fakat yanında bulunanlara düşman çoktur, geliyor, şöyle yapacak
demesi, belki, manevî kuvveti sarsardı ve bundan dolayı söylenmemesi gerekirdi. Yani bunu
da bir insanı suçlamak için söylememeliyiz. Sonra, örneğin, bu konuda ve buna benzer
konularda kişisel sözlerde o kadar ileri gidiliyor ki bu da doğru değildir. Kutsal olan Yüce
Meclis’iniz üyesinden birinin, yine Yüce Meclis’te bu kadar kişisel konuşmaya girişmesi doğru
bir şey değildir. Örneğin, deniliyor ki, izinsiz Antalya’ya gitmiştir, orada kendisine çiftlik çubuk
elde etmekle uğraşmaktadır. Bunlar nasıl söylenebilir. Bir kez bu adam, bağlı olduğu
75
komutandan resmen izin alarak gitmiştir ve kanuna uygun çeşitli özürlerinden dolayı izin
almıştır, izinsiz gitmemiştir. Demek ki yanlış anlaşılabilir. Buradan buna hükmetmek doğru
değildir. Nitekim doğru olmadığını arz ediyorum. Çünkü izinli olarak gitmiştir. Sonra diğer bir
noktaya dikkatlerinizi çekerim. Savaşta bu kişi, orada bir tümen komutanı ismini taşıyordu.
Özellikle üye olan arkadaşlarımızca bilinir ki orada etkili olan, hâkim olan başka kişiler, başka
kuvvetler de vardır. Sonra, örneğin, birtakım heyetler kendisini konuşmaya davet etmiş.
Kabul etmemiş. Onu bugün suçlamaya bir neden oluşturamaz. Pek haklı ve insaflı olarak bir
şey buyurdular ki, o da komutana kaçınılmaz ihtiyaç duyduk, her birimiz bir tarafa koştuk.
İstanbul’a gittik, Ankara’ya gittik, aman gelin bize komutanlık edin, dedik de gelmediler,
buyurdular. Ne sebepten dolayı gelmediler? Ben biliyorum. Hangi nedenden dolayı
gelmediler Efendiler?
Diğerleri oraya gelmekten çekindikleri bir sırada orada oturan bu adamlara teşekkür,
küçük bir borcumuzdur. Diğerleri öyle bir hayata katılmak için aylık bu kadar maaş, bankaya
bu kadar para yatırılmasını istemelerine rağmen bunlar, burada, bu çevrede her şeyi hor
gören insanların yanında bulunuyorlardı. Sonra emir vermişler de, ben İstanbul’a bağlıyım,
size baş eğemem demiş. Sanırım böyle bir şey geçmemiştir efendim. Bütün bu
açıklamalarımla görülüyor ki; gerçekleşmemiş, gerçek olmamış yalan ve yanlış şeyler
üzerine dayanılıyor. Bu gibi esaslara dayanarak bir insanın hayatına, geleceğine, haysiyetine
saldırılmaz Efendiler. Denizli olayından söz edildi. Burada neden ve sorumlu olarak Şefik
Beyi gösterdiler. Bunda da doğruluk yoktur efendim. Bu defaki seyahatimizde bu işle
uğraştık, her halde Denizli’de uyarıyı gerektirecek hareket olmuştur. Ancak bu haddini
bildirme uygulaması bizim ve hepinizin takdir etmeyeceği ve uygun bulmayacağı bir şekilde
olmuştur. Bununla beraber Bakanlar Kurulu, bu konu ile yakından ilgilenmiştir ve bugün için
mümkün olan, gerekli olan önlemleri almada da kusur etmemiştir. Efendiler, burada Şefik
Bey neden olmadığı gibi, dahi değildir. Söz konusu olan kişiler hakkında bir cümle daha
söylemek isterim. Filân, filân kişilerin bozulmaya neden olmadığı, yapılan soruşturmalar ve
araştırmalar ile belli olmuştur. Sonuca, resmen ve usulen inanılarak ulaşılmıştır. Ancak söz
konusu olan komutanlar hakkında araştırma ve teftişten önce birçok söz söylenmiş olduğu
için, en çok Yüce Meclis’inizde kendilerine itham edildiği için bu adamlar sarsılmıştır. İşte
böyle sarsılmış olan kimselerin komuta başında bulundurulması, düşmanlarımız için faydalı
olacağı düşünülerek Bakanlar Kurulu sadece Yüce Meclis’inizin hareketinden ve
uygulamasından dolayı bunlara işten el çektirmişler ve bununla yetinmenin mantıklı olacağı
inancında bulunuyor. Çünkü bunları Divan-ı Harb’e vermek için elde hiçbir belge yoktur.
Efendiler, Hamdullah Suphi Beyin “Ne için düşman gelmeden kaçtı?” sorusuna cevaben
diyorum ki: Daha önce boşaltılması için ben emir vermiştim.
Hamdullah Suphi Bey (Antalya)- Bunu vaktiyle söylemeliydiniz. Sayın Paşam.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Bu bir neden ve mesele oluşturmaz. Bence hata onun
bir an önce hareket etmemiş olmasındadır. Askerlik bakış açısından eleştirmeye değerdir.
Halbuki siz, ne için orada durmadı, diye eleştiriyorsunuz. Demek ki dayandığınız neden
aslında doğru değildir. Diğer arkadaşlarımız da söylediler ki: Birtakım subaylar eşyalarını
geriye göndermişler. Gerçekten gönderilmiştir. Fakat geriye giden nedir efendim? Bilirsiniz ki
orada vaktiyle Ondördüncü Kolordu Karargâhı vardı. Bu Ondördüncü Kolordu Karargâhı
daha önce Eskişehir’e hareket emrini almış bulunuyordu. İşte bu karargâh sepetiyle,
arabasıyla giderken bu olay olmuştur. Ha! Bekir Sami Bey subayların eşyalarını kaçırıyor.
Giden ve kaçan, gönderilen, Bekir Sami Beyin eşyası değildir ve o hareketin sonucu göz
önüne alınarak yapılmış bir taşıma değildir. Daha önce yapılan bir karargâh naklinden
ibarettir. Sonra Efendiler, bilirsiniz ki, askerlikte birtakım kademeler vardır ve her kademenin
kendisine ait özel yetkisi vardır, durumu vardır. Bekir Sami Bey, bir kolordu komutanıdır.
Doğal olarak saygıdeğer üyelerce bir kolordu komutanının ne demek olduğu pek iyi anlaşılır.
Kolordu Komutanı demek Efendiler, dünyanın her yerinde, her millette, en büyük komutan
demektir. Kolordu komutanından sonra başka büyük komutan yoktur. Ancak çeşitli
kolorduların harekâtını sevk ve yönetmesi için üzerine ordu ve grup komutanı geçer. Daima
askerî teşkîlâtta en büyük komutan kolordu komutanıdır ve kolordu komutanının görevini
76
yerine getirmesi demek, savaşların içinde ve subayların içinde bulunması demek değildir ve
böyle bir hareket geçerli değildir. Kolordu Komutanı beraberindeki bölük komutanlarına emir
verir ve onu yaptırır, görevini bu şekilde yapar. Bundan dolayı Bekir Sami Beyi azarlamadan
ve eleştirmeden önce yapılacak gayet basit bir şey vardı ve ben bunu yapmışımdır. Bundan
önceki seyahatimde kalktım, buradan doğru Bilecik’e gittim. Bekir Sami Beye, ordu komutanı,
vali ve milletvekili arkadaşlarım karşısında gereken sorumu sordum. Ne emir verdiniz,
verdiğiniz emri bana açıklayınız dedim. Bu kişi, bunların karşısında bana, gerçekte verilmesi
gereken emri vermiş olduğunu söyledi. Ordu komutanı da bunu onayladı. Bundan dolayı
askerlik açısından ben bunu nasıl eleştiririm? Suçlamak gerekince bir kez bu emrin yanlış
olması ve zamanında verilmemiş olması söz konusu olabilir. Halbuki bizce böyle bir şey
yoktur. Hareketin fiilîyatı ile ilgili eleştiriler yapmak gerekiyorsa bu emri almış olan bölük
komutanlarını eleştirmek gerekir. Halbuki yine Bekir Sami Beyin aleyhinde söz söyleyen yüce
şahsınız, bir bölük komutanının gayet cesur, gayet tedbirli, gayet değerli ve son dakikaya
kadar, son askeriyle beraber hareket ettiğini söylüyorlar. Kimi eleştirmek istiyorsunuz?
Harekâtın fiilî sonucundan tutuklanmak ve mahkûm edilmek gereken adam işte o adamdır.
Bundan dolayı Efendiler çok söyleyebilir ve daha çok açıklayabilirim. Bütün kardeşlerimden
eminim ki sözlerimde asılsız, ispatsız, delilsiz hiçbir şey yoktur. Söylersem samimî olarak
söylerim ve inanırsınız. Bunun için çok rica ederim, bu evreyi kökünden kapatmak gerekir.
Gerekenler hakkında, emin olunuz, arzunuz gibi uygulama yapılmıştır ve yapılacaktır. Bunu
başka türlü çözümlemek için bugünkü şartlar uygun değildir Efendiler (şiddetli alkışlar). Ordu
yapmak, orduyu düzenli olarak sevketmek ve yönetmek, orduyu mükemmel donatmak...
Hamdullah Suphi Bey diyor ki, daha iyi donatabilir ve giydirebilirdik. Hayır Hamdullah Suphi
Bey, daha iyi donatamazdık, donatamazsın ve donatamayacaksın. Bunu söylüyorum
Efendiler. Fakat askerlerimizin biraz çıplak, yırtık elbise ile bulunması hiçbir vakit için bir
kusur, eksiklik değildir ve size söylüyorum ki Efendiler, dünya büyük inkılâbını, dünyayı saran
inkılâbı vücuda getirmiş olan Bolşevik orduları ki, Lehistan’da zaferden zafere gidiyor, onların
da üstleri başları bizim askerlerimizden çok daha iyi değildir. Bana Fransızlar, elbisesiz
askerlerin çete olduklarından söz ettikleri zaman, hayır onlar çete değildir, bizim fertlerimizdir
dedim. Üzerinde üniforma yoktur dediler. Üzerindeki elbisesi üniforma dedim ve bunu
Fransızlar anlamlı ve yeterli bir cevap gördüler. Bundan dolayı, elbisesiz olsun, köylü elbiseli
olsun, yeter ki onları bölgesinde yerleştirelim ve kutsal amacımıza ulaşalım. Bundan dolayı
hataları, güç ve yetki sahibi olduğumuz dakikadan itibaren takip ediyoruz. Her gün daha iyi
takip edeceğiz. Elbette her gün geçtikçe ordumuz ve işimiz daha iyi düzene girecektir. Fakat
birtakım özel ve gizli amaçlarını saklayarak, kalbinde, vicdanında tutarak, sebep diye böyle
bilir bilmez şeyleri söylemek doğru değildir.
Efendiler bu vicdanî değildir; bundan dolayı Yüce Heyetiniz’in sağlamlığı, inceliği ve
güzelliği adına ve ordumuzun bundan sonra yapacağı son derece kutsal görevlerin sonuçları
adına rica ederim bu konuyu kapatınız ve herkese gönül rahatlığı ile göreviyle uğraşmaya
izin veriniz (Alkışlar).
Batı Cephesinde Demirci ve Çevresindeki Harp Hareketleriyle Düzce ve Gaziantep
Cepheleri Hakkında
21 Ağustos 1920

Uygun görürseniz kanun maddesinin görüşülmesine geçmeden önce uygun bulduğunuz
noktalar hakkında kısaca bilgi arz edeyim. Demirci olayı hakkında açıklama yapılması uygun
bulunmuştu. Demirci bölgesindeki son olayları anlatabilmek için izin verirseniz, birkaç gün
önceki tarihten başlayarak cereyan eden olayları sırasıyla arz edeyim. Bu bildirilerimin bir
çoğu hepinizce bilinir. Yalnız ben olayları birbirine bağlamış olacağım. 12 Temmuz tarihinden
önce, işitilmiş bulunacağı şekliyle Salihli çevresinde bulunan Yunan bölüklerinde, fazla bir
faaliyet hissedilmişti. Bu faaliyeti izleyen Yunanlılar 12 Temmuz’da Burlu’yu işgal ettiler. O
bölgede olan arkadaşlarımızın tamamının bildiği üzere ki Demirci’nin güneyinde aynı günde
77
Yunanlılar iki kol ile kuzey yönünde yürüyüşe devam ettiler. Birisi Gördes yönünde, diğer
birisi de Demirci yönünde idi. Her iki yönde yürüyen kol, 12 Temmuz akşamına kadar o yön
üzerinde bulunan Bozköy’ü işgal etti. Bu durumda birkaç gün kaldılar. Etrafında bulunan
Müslüman halkın ellerindeki silâhları toplamakla uğraştılar. Düşmanın bu hareketi üzerine
Demirci’de, Simav’da bulunduğunu kabul ettiğimiz bazı Kuva-yi Millîye ve gönüllü kuvvetleri
yazık ki düşman ile karşı karşıya gelmeden dağılmışlardır. Düşman 12 Temmuzdan 21
Temmuza kadar bu durumda kaldı. Ondan sonra tekrar kuzeye doğru yürüyüşüne devam etti
ve Temmuzun 21’inci günü Demirci’nin güneyinde bulunan Hadi Değirmeni’ndeki ufak bir
müfrezemizle karşılaşarak bu müfrezeye taarruz etti. Üstün düşman kuvvetleri karşısında
kalan müfreze, geri çekilmek mecburiyetinde kaldığından Yunanlılar Demirci mevkiini işgal
ettiler. Bir iki gün sonra Yunanlılar Simav yönünde yürüyüşlerine devam etmişlerdi. 23
Temmuzda Hisarköyü çevresine kadar geldiler. Fakat burada durmadılar. Biraz geriye
çekilerek Demirci’nin biraz kuzeyinde bulunan Demirci dağlarında bir konuma yerleştiler.
25 Temmuzda idi, yani bundan iki gün sonra Kütahya ve çevresi Komutanlığı’na tâyin
edilen Ethem Bey, beraberindeki kuvvetlerle Kütahya’dan Simav tarafına hareket ettirildi. 26
Temmuzda Simavlılar; yahut Simavlıların arasında bulunan bazı zararlı ve karşıt görüşlü
kişiler, doğrudan doğruya Yunanlılar ile işbirliği ettiler (kahrolsun sesleri). Hatta düzenlemeye
çalıştıkları ufak tefek müfrezeleri doğuya doğru Kütahya genel yönüne tâ Gediz’e kadar
göndermişlerdi. Ethem Bey; kuvvetleri ile 30 Temmuzda Simav çevresine geldi. Simavlılar
yanlış bilgilendirmelerin etkisiyle muhalif durum aldılar ve kendilerine yapılan öğütleri kabul
etmediler. Bunun üzerine doğru yola döndürülerek Simav’a katıldı ve bu kuvvetler burada
kesinlikle durmaksızın Hisarköyü yönünde yürüyüşlerine devam ettiler ve aynı günde 30
Temmuz günü Demirci’nin 10 kilometre kadar kuzeyinde bulunan Yunan kuvvetleriyle
temasa geldiler ve bu kuvvetlere taarruz ettiler ve bu taarruz sonucunda düşmanın durumu
sarsıldı ve beş kilometre kadar güneye geri çekilmek zorunda kaldı. Ertesi günü 30
Temmuz’da düşman, güneyinden birtakım destek kuvvetleri almıştı ve bu kuvvetleri aldıktan
sonra Ethem Bey kuvvetlerine karşı taarruza başladı. Yedi buçuk saat kadar şiddetli ve ciddî
savaşın akışından sonra Yunan kuvvetleri yenildi ve Demirci’nin 5 kilometre kadar güneyine
çekilmeye mecbur edildi. Bunun ardından Yunanlılar, tekrar güneyde önemli takviye
kuvvetleri aldılar ve 4 Ağustos’ta Demirci’nin güneyine geçmiş bulunan Ethem Bey
kuvvetlerine karşı şiddetli ve kuvvetli taarruza geçtiler. Savaş 3 Ağustos’ta başladı, akşama
kadar devam etti. 5 Ağustosta tekrar devam etti. Bu savaş sonucunda düşmanın üstün
kuvvetleri karşısında kalındığı anlaşıldı. Durum uygun görülmediğinden burada kesin sonuca
kadar savaşın devamına bakmaksızın, Demirci’de bulunan kuvvetlerimiz, Demirci’nin
doğusuna daha uygun bir mevziye çekildi. Düşman, bu mevzie çekilmiş olan kuvvetlerimizi
takip etti ve yeniden taarruza başladı. Cepheden ve yanlardan olmak üzere, özellikle
cephenin sol yanına şiddetli taarruzlarını yöneltiyordu. Bu taarruzlar 6 Ağustos’ta bertaraf
edildi ve uzaklaştırıldı. Fakat düşman gerçekten önemli kuvvetler almıştı. Gerek savaşta esir
edilen Yunanlılardan ve gerek çevre halkından alınan bilgilerden sonra anlaşıldı ki, burada
kayıtsız faaliyette bulunan düşman kuvvetleri, numaralarıyla belli olmak üzere, bir tümene
varmış oluyordu. 31’inci, 32’inci, 33’üncü Yunan piyade alayları ve ona göre topçu ve süvari
kuvvetleri burada savaşıyorlardı. Bu kuvvetler tekrar 14 Ağustos’ta daha şiddetli bir şekilde
Ethem Bey kuvvetlerine taarruz etti. Muharebe Ağustos’un 14-15’inci günleri devam etti. 15
Ağustos günü bu taarruzu yapan düşman kuvvetleri fazla sarsılarak ve mağlûp edilerek
atılmıştı. Bu düşman kuvvetleri taarruzdan vazgeçirtilmiştir. Bundan sonra 17-18 Ağustos
gecesi Ethem Bey kuvvetleri gayet değerli kararlar verdi. Düşmana kendisini toplamaya vakit
bırakmaksızın sabaha karşı baskın tarzında bir taarruz yaptı. Bu taarruz sonucunda bütün
düşman kuvvetleri tamamen yenilerek ve bozguna uğrayarak Demirci’nin güneyine atılmıştır
(şiddetli alkışlar).
Son aldığımız raporlara göre Demirci’ye dair haberler bundan ibarettir. Yani düşman
kuvvetleri birçok çatışmalarda kısa mağlûbiyetlere uğramakla beraber sonuç olarak uzunca
bir darbe ile Demirci’nin güneyine atılmış bulunuyordu. Ve doğal olarak şu an bile karşı
karşıyalar ve belki de savaşıyorlardır.
78
Hâcim Muhittin Bey (Karesi)- Demirci’nin ne kadar güneyine atıldı Sayın Paşam.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Beş kilometre güneyine atılmıştır. Bu arzettiğim cephe,
bilirsiniz, Batı cephesinin merkez bölgesidir. Bunun kuzeyinde, Ertuğrul bölgesi ve güneyinde
Uşak bölgesi vardır. Bu iki bölgede söylemeye değer bir olay yoktur. Kuzey cephesinin
kuzeyine rastlayan İzmit bölgesinde bazı ufak tefek faaliyetler vardır. Bu faaliyetler bugün
bizim lehimizde devam etmektedir.
Cemil Bey (Kütahya)- Paşam Sındırgı hakkında bilgi verir misiniz?
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Sındırgı hakkında mı?
Cemil Bey (Kütahya)- Evet Simav çevresinde bir yer.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Efendim, bizim kuvvetlerimiz, arzettiğim gibi,
Demirci’de, Demirci’nin güneyindedir. O halde Sındırgı’da bir şey yoktur.
Müfit Efendi (Kırşehir)- Kandıra’nın geri alınması hakkındaki mesele nasıldır?
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Oraya, şimdi arzettiğim İzmit cephesine, Yunanlılarla,
İngilizler ortaklaşa girmişlerdi. Sonra karşı taarruzlar yapıldı. Şile yönüne çekilmeye mecbur
edildiklerini vaktiyle arz etmiştim.
Oradaki kuvvetlerimiz Yunanlıları takibetmek üzere faaliyete geçti. Böyle ufak tefek
birtakım çarpışma ve temaslar olmaktadır. Diğer taraftan da (Düzce, Hendek) âsilerinin ufak
tefek faaliyetleri vardır. Özellikle Adapazarı ve Geyve çevresinde faaliyetleri tamamen
düşmanla ortaklaşa cereyan ediyor. Bundan dolayı bir taraftan onlar da kontrol altına
alınmakta ve uzaklaştırılmaktadır ve olaylar genel şekilde lehimize olmaktadır.
Hamdi Namık Bey (İzmit)- Geyve, buyurduğunuz, esas Geyve midir?
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Geyve’nin kuzeydoğusunda ufak tefek, beş kişilik, on
kişilik kuvvetlerle çatışmalar ortaya çıkmaktadır. Bu böyle efendim.
Şimdi Antep hakkında da bilgi vereyim. Gerçekten Antep’ten bazı milletvekili
arkadaşlarımıza ayrıntılı telgrafnameler geldiği ve bu telgrafnamelerin mahiyetine göre
oradaki durumu biraz acıklı gösterdiklerini biliyorum. Bu nedenle Yasin Beyefendi’nin
açıklama istemiş olmalarından dolayı özellikle teşekkür ederim. Buradaki durumu
anlatabilmek için izin verirseniz daha önceki aşamalardan başlayacağım. 3 Ağustostan
bugüne kadar olan olayları arz edeceğim. 3 Ağustostan önce Fransızlar, Fırat’ın doğusunda
bulunan bütün kuvvetlerini Fırat’ın batısına geçirmek suretiyle o bölgeyi tamamen boşaltmış
bulunuyorlardı. 3 Ağustos durumu tamamen şöyle idi: Fransız kuvvetleri, Cerablus’un
güneybatısında ve demiryolu üzerinde bulunan Akçakoyunlu’da toplanmış bulunuyor ve
düşmanlarla çarpışmayı korumak suretiyle, Cerablus Köprüsü’nü geçip ilerleyen, bize bağlı
bazı ufak müfrezeler de Akçakoyunlu karşısında düşmanla karşı karşıya temas hâlinde
bulunuyorlardı. Bu tarihte Antep’te (400) kişiden ibaret olmak üzere bir Fransız kuvveti vardı
ki bu Fransız kuvveti oradaki kolejle, kolej yakınında bulunan mahallelerde kapanmış bir
halde bulunuyorlardı. Gerek şehir yakınında ve gerekse şehir kenarında bizim bazı
kuvvetlerimiz var idi. Fransızlar 3 Ağustosta Halep’ten ve Kilis’ten, her biri yaklaşık birer tabur
olmak üzere, yeniden birtakım kuvvetler çektiler ve bu kuvvetlerle 3-4 Ağustos’ta gece
yarısından itibaren doğu yönünde, karşılarında bulunan zayıf müfrezemize taarruz ettiler.
Müfrezemiz Fransızların bu taarruzu karşısında ciddî bir savaşı kabul etmeksizin, düşmanı
durdurmaya ve düşmanın harekâtını geciktirmeye çalışarak çekildi ve 4 Ağustos günü
akşamına kadar düşman Cerablus’u işgal etti ve bizim müfrezemiz de Cerablus’dan Fırat’ın
karşısına, doğu tarafına geçti. Biz düşmanın öyle doğuya doğru giden bu hareketini şöyle
yorumlamıştık: Fransızlar kabul ettikleri uzlaşma hükümlerine göre Urfa’yı ve Mardin’i işgal
etmek üzere doğuya yürüyorlar. Bunun için, Cerablus’da Birecik’de, Telahmer’de var olabilen
bütün geçiş noktalarını ve köyleri yok etmek ve tahribetmek ve Fırat’ı savunmak ve
Cerablus’dan Mardin’e kadar olan demiryolu hattını tamamen tahribetmek için Elcezire
Cephesi Ordu Komutanlığı’na, Genelkurmayca gerekli emir verildi. Hemen o gün Cerablus
Köprüsü tarafımızdan tahrip edildi ve var olan geçiş noktası yok edildi.
79
Hacı Hayali Efendi (Urfa)- Tamamen mi Paşa, yoksa kısmen mi?
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Mümkün olabildiği kadar. Bilirsiniz, Cerablus köprüsü
son derece sağlamdır. Kısmen olsa gerek, derecesi bence bilinmemektedir. Fransızlar bu
şekilde bu durum ve faaliyet karşısında doğuya yürümekten vazgeçerek, Antep çevresinde
kendi aleyhlerine yapılmakta olan ufak tefek girişimlerden de etkilendiler. Çünkü Antep’teki
millî kuvvetlerimiz, gerçekten bir taraftan Akçakoyunlu yönündeki Fransız kuvvetlerine, diğer
taraftan da Akçakoyunlu’daki Fransız kuvvetlerine karşı Halep ve Kilis arasında ulaşımlarını
kesecek şekilde müfrezeler göndermişlerdi. Bundan dolayı, bu hareket karşısında Fransızlar
Cerablus’ta bile durmaksızın hemen 5 Ağustos günü batıya yürüdüler ve Cerablus’tan 25
kilometre kadar batıda bir yerde 5/6 Ağustos gecesini geçirdiler ve 6 Ağustos’ta bile yine
yürüyüşlerine devam ettiler ve o gün akşam Akçakoyunlu’ya geldiler. Bizim Cerablus
doğusuna geçmiş bulunan müfrezelerimiz, tekrar batıya geçerek Cerablus istasyonunu ele
geçirdi. Diğer taraftan Antep yakınında bulunan millî kuvvetlerimiz de orada bulunan Fransız
kuvvetlerini sıkıştırmaya başladı. Fransızlar 7 Ağustos günü, yaklaşık 2 piyade alayı, bir
süvari alayı ve iki top bataryasından ibaret bir kuvvetle Antep genel yönünde olmak üzere
Karacaviran’a doğru bir yürüyüş yaptılar ve akşama kadar Karacaviran’ı işgal ettiler. Hatta
Karacaviran’ın kuzeybatısında bulunan Kızıldağ’a kadar ilerlediler ve burada kaldılar. 9
Ağustos günü önemli bir kuvvet olduğu tahmin edilen bir Fransız kuvveti, Antep yönüne
yürüdü ve orada Tüzülsuyu vardı, o suyu geçti ve Antep’in güneyine kadar ulaştı. Bu Fransız
hareketine karşı Antep’teki millî kuvvetlerimizin de bir kısmı Antep’in güneyine geçerek orada
uygun bir yer aldılar. Fransızlar 10 Ağustos günü bu yere taarruz ettiler. Özellikle, yerin sağ
yanına yaptıkları baskı sonucunda, oradaki kuvvetlerimiz ,Sacursuyu doğusuna geçmeye
mecbur oldular. Bunun sonucunda Fransızlar, Antep’in güney sırtlarına hâkim oldular ve
şehre girerek oradaki kuvvetleriyle birleşmiş oldular. İleri kuvvetlerini de Sacur nehrinin kuzey
doğusuna geçirdiler. 10 Ağustos’ta çekilen kuvvetlerimizin bir kısmı şehri savunmak üzere
şehrin içine girdi. Diğer bir kısmı da şehrin kenarındaki tepelere çekildi. Fransızlar 11
Ağustosta taarruzlarına devam ile Antep’in kuzeyinde Beylerbeyi yönünde yürüdüler. Orada
Dülükbaba tepesi vardır. Orada bulunan kuvvetlerimizle savaşarak orasını da işgal ettiler ki,
bu tepe haritaya göre ve işittiğimize göre Antep üzerinde hâkim olacak değerli bir mevkidir.
Şahin Efendi (Antep)- Evet çok önemli bir tepedir.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Bu olaylar meydana gelirken doğal olarak diğer taraftan
Fransız kuvvetlerine karşılık olacak kuvvetlerimizin Antep’te toplanması için gerekli önlemlere
yönelinmiştir. Biliyorsunuz ki; bizim Islahiye’de, Kilis’de, Pazarcık’da, Maraş’da, Birecik’de ve
Nizip’de kuvvetlerimiz vardı ve Fırat’ın doğusunda bile kuvvetlerimiz vardı. Bundan dolayı
Fransızlar için bu saydığım yerlerden gereği kadar kuvvetin mümkün olan hızla toplanması,
ilgililere emredilmişti. Gerçekten 12 Ağustos günü bu yerlerden hareket eden kuvvetlerimiz,
Antep’in kuzeyinde Suboğazı yakınında toplandı ve toplanmasının ardından Antep’in kuzey
cephesine yöneltmek üzere, Beylerbeyi’nin kuzey doğusundan karşı taarruza geçildi.
Fransızlara karşı 12 Ağustosta başlayan bu taarruz Ağustosun on ikinci ve on dördüncü
günleri devam etti. Ağustosun onbeşinci günü Antep’in kuzey cephesinden bazı önemli
noktalar ele geçirildi. Örneğin, Hacıbaba denilen yer, sonra Rumevlek’in sırtları gibi, ki
bunların ele geçirilmesi üzerine uzakta Dülükbaba tepesinde kalmış olan Fransızlar
kendiliklerinden orayı terke ve geri çekilmeye mecbur oldu ve bir taraftan da şehir içinde
bulunan savaşanlarla temas ortaya çıktı ve onlara cephane ve diğer şekillerde yardım
imkânına da ulaşmak mümkün oldu. 16/17 Ağustos günü kuvvetlerimiz aralıksız taarruzlarına
devam ettiler. Nihayet 18 Ağustos günü ki, bundan iki gün önce en son ve kesin taarruzlarını
yaptılar. Yalnız 12 Ağustostan 18 Ağustosa kadar geçen yaklaşık bir haftalık süre zarfında
Antep halkı büyük acılara ve takiplere uğradı. Fransız kuvvetleri komutanı halka hitaben
gönderdiği bir beyannamede, “Barış antlaşması gereğince buraları Suriye’ye ait sayarak
Fransız mandasına teslim edilmiştir. Burası da Suriye bölgesine girer. İki saat zarfında teslim
olmadığınız takdirde bütün şehri toplarımızla yakacağız ve hepinizi öldüreceğiz” dediler.
Oradaki halk bu öneri üzerine toplandılar. Sonuç olarak, “Antep yanar ve bütün Antep halkı
bu yangının içinde ölür, fakat düşmana teslim olmaz” dediler (şiddetli ve sürekli alkışlar). İşte
80
İslâmiyete ve ırkımıza yakışan bu kahramanlığı gösterdiler. Bu kahramanlığı bozmak isteyen
birkaç kişiyi de hemen yok ettiler (gülmeler). Düşmana karşı kutsal saydıklarını
savunmalarına devam ettiler. Bunun sonucu olarak; 18 Ağustos günü öğleden sonra saat
ikide, düşmanın kuşatma hattında doğu cephesinde bulunan kuvvetleri tamamen mağlûp
edildi ve bozguna uğrayarak parçalandı ve kuvvetlerimiz Antep’in içerisine girdi. Düşman
kuvvetlerinin bir kısmı da bozgun bir şekilde çekiliyorlardı. Bizim de kuvvetlerimiz, özellikle
süvari kuvvetlerimiz bu geri çekilen düşmanı takibediyordu. Bundan dolayı Antep’in en son
bildiğimiz durumu bundan ibarettir.
Yasin Bey (Antep)- Sayın Paşam, bu kadar savaşların devamı sırasında Antep halkının,
göç, kelimesini kesinlikle ağızlarına bile almadıklarının söylenmesini çok rica ederim.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Gerçekten Efendiler, Antep bölgesinde bulunan
dindaşlarımız, istiklâl mücadelesine başladığımızdan beri, Yasin Bey kardeşimizin de ifade
ettikleri gibi, hiçbir zaman, hiçbir neden ve şekilde göçten söz etmemişlerdir. Antep’teki
kahraman dindaşlarımızın daima söz ettikleri bir şey var ise o da; memleketlerini düşman
ayakları altında bırakmamak ve memleketlerine tecavüz cüretini gösteren düşmanı, kendi
kuvvetlerine dayanarak, daima yok etmek ve yenmek ve sürmektir (şiddetli alkışlar). Antep
ve yöre halkının vatan savunmasında, şeref, namus ve istiklâl savunmasında gösterdikleri
hareket tavrı gerçekten övgüye değerdir ve gerekeni yapmaya değerdir.
Hacı Hayali Efendi (Urfa)- Efendim, cepheyi yaran özellikle Birecik ve Nizip Millî
Kuvvetleridir ki bunlardan da bahsedilmesini rica ederim. Millî Kuvvetler Komutanı’nın bu
konuda bir telgrafı vardır.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Efendim, oraya, arzettiğim gibi Birecik Millî Kuvvetleri
geldi, Nizip Millî Kuvvetleri geldi ve Cerablus’taki düzenli kuvvetler de geldi. Elcezire cephesi
Komutanlığı’ndan düzenli kuvvetler de gelmişti ki, piyade ve süvariden ve topçudan ibaret idi
ve bu hareketi uygulayan, Millî Kuvvetler ile düzenli kuvvetler de beraberdir. Urfa bölgesi Millî
Kuvvetler Komutanı Pehlivanzade’den bana da bir telgraf vardır. 18 Ağustos yazıyor. Orada
“Allah’ın yardımı ile Birecik ve Nizip Millî Kuvvetlerinin şiddetli taarruzları sonucu olarak
kahraman Millî Kuvvetlerimiz kasabaya girmiştir” diyor. Bu kişi orada bulunan Millî
Kuvvetlerin komutanlarından birisidir. Bunun gibi daha birçok kahraman komutanlarımız
vardır. Orada bu Millî Kuvvetleri sevk ve idare eden Kolordu Komutanı Salâhattin Beydir.
Efendim, hazır bu ayrıntılara girişmiş iken doğudan da bir kelime ile söz edeyim. Doğuda
Yüce Heyetiniz’e söylemeye değer yeni bir haber yoktur. İnşallah yakında memnun
olabileceğiniz haberleri iletmeyi başarırız. Yalnız Doğu Cephesi Ordu Komutanlığı tarafından
Genelkurmay Başkanlığı’na çekilmiş bir telgrafname vardır ki; bunu Yüce Heyetiniz’e arz
edilmek üzere Başkanlık Makamı’na göndermişlerdir. Bunda Ermenilerden söz eden bazı
bilgi olduğu için Kâtip Beye vereceğim, okusun efendim. Başka bir isteğiniz var mı efendim?
(Hayır, hayır sesleri).
Sırrı Bey (İzmit)- Ethem Bey, bizim sıkıntılı bir zamanımızda yetişerek bize pek rahat
günler yaşattı. Onun böyle hasta olduğunu işittiğimiz zaman üzüntülü olduğumuzun Meclis
adına Ethem Bey kardeşimize bir üzüntü mektubu ile bildirilmesini öneriyorum. (uygun,
uygun sesleri).
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Efendim, Ethem Bey kardeşimizin rahatsızlığından
dolayı gerçekten ben de o üzüntüyü şahsen kendimde duydum ve Başkanlık Makamından
kendilerine zaten bildirmiştim. Bununla beraber; Genel Kurul adına da uygun bulur iseniz
tekrar kardeşi aracılığıyla yazarız (hay hay sesleri).
81
Subay Adaylarının Diploma Töreninde Bir Konuşma
1 Kasım 1920

Ankara Subay Adayları Talimgâhının (Okulunun)
ilk mezunlarının diploma töreninde söylenmiştir.
Efendiler!
Batının hiçbir zaman bağışlayamayacağımız zalimleri, memleketimiz Türkiye’yi
parçalamak, bu topraklarda yaşayan milletimizin onurunu, bağımsızlığını çiğnemek için
verdikleri yüzyıllık kararı en sonunda uygulamaya koyarken milletimiz bugün dünyaya yayılan
inkılâplar ve ihtilâller içinde varlığını koruma gereğinin bilincindedir. Bu düşünce,
memleketimizin ve milletimizin gerçekten değerli olduğunu, bütün insanlık dünyasına
hakkıyla kabul ettirmelidir. Millet, kendilerine yapılan bütün ve kötü girişimler karşısında
gerçek varlığıyla ayağa kalktı ve bunun sonucu olarak Ankara’da Büyük Millet Meclisi oluştu.
Elbette hainlerden söz etmek istemem. Fakat düşünceme göre bütün milletimizin bireyleri bu
durumun (Meclisin kuruluşu) kuvvetlenmesi ve başarısı için bütün varlıklarını ortaya
koymuşlardır.
Bunun en değerli ve en belirgin örneği, varlıklarıyla bu askerî kurumun kurulmasını
gerektiren gençlerdir. Gerçekten bu gençler burada fedakârlığın maddî bir örneğini
oluşturmuşlardır. Bundan dolayı hareketlerinin övülmesi ve kutlanması gerekir.
Efendiler!
Milletimizin ve onun yönetimini üzerine almış olan Büyük Millet Meclisi’nin, büyük
savaşta mutlaka başarılı olacağına eminim. Bu konuların sağlanması için gereken sebepler
ve araçlar vardır. Burada yalnız şunu belirtmek isterim, ordu, milletin ve milletin amaçlarının
tek dayanağıdır. Ordunun kendisine verilen bu yüce görevi hakkıyla başarabilmesi için
gereken özelliklerin birincisi, demir gibi bir sağlamlıktır.
Orduda sağlamlığın tek görünen aracı aydın, kahraman ve fedakâr subaylardır. Bu gün
ordumuzun subayları, saydığım özelliklere bütünüyle sahiptir. Fakat buna bir şey eklemek
gerekir ki, içinde bulunduğu şu olağanüstü durum ve şartların heyecanlarıyla ve amaçlarıyla
yetişecek olan genç subaylarımız bize bağımsızlık için daha güçlü ümitler vereceklerdir.
İşte bugün bu basit ve gösterişsiz törenle Büyük Millet Meclisi adına büyük bir ödüle
hazır bulunuyoruz. Ordumuz bugünün şartlarına ve özelliklerine hâkim genç subaylarına
sahip olacak ve ordu bu genç subaylarla övünecektir.
Bu subayları Büyük Millet Meclisi’ne çalışmalarıyla takdim eden Okul Müdürü ve çalışma
arkadaşlarını Büyük Millet Meclisi adına kutlarım.
Enver Aka, Ankara Subay Adayları Okulunun 50. yıldönümü sebebiyle yaptığı konuşma,
Türkiye Eski Muharipler Dergisi,Sayı: 7.8-1970, s.435.

Diyarbakır Milletvekili Hacı Şükrü’nün Kurmaylar Hakkında Kullanılan Sözlerinin
Zabıttan Çıkarılması Hakkındaki Önergesi Nedeniyle
26 Aralık 1920
Saygıdeğer arkadaşlar! Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Millî Savunma Komisyonu
Başkanı olan kişi tarafından bu kürsüde (Genelkurmay’ın esareti altında, baskısında ordu
duramaz) bu anlamda bir şey söylendiğini işittiğim zaman son derece üzüldüm. Birlik ve
düzenin, ordu, yüce aile içinde akıl vermekle sorumlu olan bu özel komisyonun, bu yüce
komisyonun başkanı olan kişinin ağzından bu kadar kötü bir söz çıkmamalıydı. Efendiler,
ordumuzda ayrı bir kurmay sınıfı yoktur. Bunlar geçmişin paslı sahifelerine karışmış şeylerdir.
82
Bugün orduda yalnız subay sınıfı vardır. Kurmaylık, subayların yaptığı görev itibariyledir. O
görevin başına kim geçerse kurmaylık görevini yapar. O görevden ayrıldığı dakikada nereye
memur olursa, diğer herhangi bir subay gibi o da bir subaydır. O da bir komutandır.
Subaylarımız arasında, orduda hiçbir fark yoktur Efendiler (bravo sesleri). Fazla bir eğitim
görmüş olmak, dünyanın hiçbir yerinde bir hata, bir kusur gibi kabul edilemez.
Komisyon Başkanı’nın, subaylar kurulumuzun bir kısmının diğer kısmına üstün olmasına
ve baskısına temas eder bir fikir ileri sürmesinin bir kötü amaçla olduğunu Yüce Heyetiniz’e
açıkça söylüyorum. Ve tekrar olarak söylüyorum (Alkışlar, bravo sesleri).
Çok rica ederim arkadaşlarımıza ki bu gibi insanlara çok dikkat edelim. Bundan dolayı
komisyon başkanı bu sözünü mutlaka geriye almalıdır. Çünkü, bütün subaylarımızın Yüce
Meclis’e olan saygı ve sevgisine bir kusur oluşturacaktır. Meclis, bu gibi değersiz şeyleri söz
konusu etmekten ve konuşmaktan çok yüksektir (Alkışlar).
Meclis, beyninde böyle değersiz amaçları olan insanların oyuncağı olmaktan çok uzaktır
(Alkışlar). Bundan dolayı temizlikle, vatan ve millete olan aşk ile millî görevimizi yapalım.
Hükûmetimizin düzen ve düzenliğini tutmak için tek kuvvet olan ordunun içine fesat
atmayalım. Emin olunuz arkadaşlar, buna girişmek ve yönelmek isteyenler hiçbir vakit
başarılı olamaz. Bu meclis ve bu millet ona kesinlikle izin vermez. Ve bu meclis ve bu millet,
o gibilerin kafasını ezmeye yeterli güçtedir. Bundan dolayı ben de Beyefendi’nin fikrine
katılıyorum.
O söz nasıl olmuş burada söylenmişse hiç olmazsa bizim zabıt tutanağında bulunmasın.
Seyahat Belgeleri Hakkında Sorulan Soru Sebebiyle
21 Aralık 1920

Şimdi elime gelen yeni bir şifreli telgrafnameyi, söz konusu olan meseleyle ve benim
şahsımla da çok yakından ilgili olduğu ve düşünceleri aydınlatmaya neden olacağı için arz
ediyorum.
Belki söylenmemesi uygun olan bir şeydir. Fakat söyleyeceğim, bunu bana yazan bir
Hükûmet Başkanı’dır. Benim yakın akrabamdan birinin kocası buraya geldi diyor. Bilginiz
olduğu üzere filân yerde filân ve filândır, gerçekten böyle. İngilizler benimle gizlice
antlaşmaya kapı açmak üzere İstanbul’da gizli aracılar aramışlar ve gizlice bir şekilde filân
beye başvurmuşlar. Kendisine tercüme sureti aşağıda arz edilen resmî mühürlü ve İngilizlerin
İstanbul’da özel memuru yüzbaşı Ponet imzalı İngilizce bir belge vermişlerdir. Bu anlamda
emir ve düşüncelerinizi bekliyoruz (belgeyi göstererek). Verilen belge de budur.
Tarihi 1 Aralık 1920 (Mustafa Kemal Paşanın akrabalarından olduğunuza emin olarak
size, Mustafa Kemal Paşa Hazretleriyle gizlice ilişki kurmanızı sağlamak için bu belgeyi
verdim). Bunu eline alan bir hükûmet başkanı olağanüstü bir siyasi meseleye değindiği
düşüncesine kapılabilirler, gerçekten bu adam böyle düşünüldüğü gibi benim yakın
akrabamın kocasıdır. Ve bu Kapiten Ponet bilinen bir kişidir. Meşhur bir kişidir ve böyle bir
girişimde bulunmuş olmasını pek doğal kabul edebilirsiniz. Halbuki işte ben söylüyorum, bu
kişi casustur. Casus olduğu bence daha önce bilinen (kimdir sesleri).
Bu akrabamın kocası olan kişi bundan dolayı bu benim akrabamdır diye ve elinde bu
belge vardır diye oradaki Hükûmet Başkanı bu belge ile buyurun Ankara’ya gidiniz deseydi
bu bana gelmeyecekti ve bunu getirmeyecekti. Ve kendisini tutmasalardı bunu belki de
meydana çıkarmayacaktı. Bundan dolayı casusluk yapacaktı. Kimbilir memlekete ne kadar
kötülük yapacaktı. Kimbilir ne kadar arabozuculuk yapacaktı. Bundan bana bilgi verdiler.
Hükûmetin bu kayıtları sayesinde ben de bilgili oldum ve kendilerini tutuklamaları için
gereken makam aracılığıyla emir verdim. Bundan dolayı kayıtlardan vazgeçmeyelim. Çünkü
düşmanlarımız pek kötü huyludur (şüphesiz sesleri).
83
İtilâf Devletleri Sovyet Rusya, Gürcistan ve Ermenistan ile Olan İlişkiler Hakkında
3 Ocak 1921

Efendiler, bu noktanın yanlış anlaşıldığını sanıyorum. Bunun için izin verirseniz Bakanlar
Kurulu adına ufak bir açıklama yapacağım. Biz, Ermenileri yendikten sonra ileri sürdüğünüz
şartlardan biri de kendilerinden belirli miktarda silâh almak idi. Bu silâhların bir miktarını aldık,
kalan miktarını da istiyoruz. Bundan dolayı bugün uygulamaya konulan konu hükûmetin var
olan şartları tamamıyla uygulamasına dairdir. Biz, Ermenilerden üç açıdan silâh istedik.
Birincisi, Ermenilerin henüz rengi, içeriği ve amaçları tamamen ortaya çıkmış değildir.
Bundan dolayı böyle iktidarsız bir milletin elinde silâh bulundukça komşu olanlara daima
zarar verir. Bundan dolayı biz zarar görebiliriz. Diğer taraftan tazminat alma isteğimiz
olduğunu karşılıklı olarak söylediğimiz Ruslar bile zarar görebilirler. Bundan dolayı tarafların
yararını sağlamak için Ermenilerin ellerinden silâhlarını almak gerekir. Bunun için silâhlarını
istedik ve istiyoruz. İkincisi, Ermeniler iddia olunduğu gibi komünist olmuşlarsa kendilerinin
silâha ihtiyacı kalmamıştır. O halde antlaşma şartlarını uygulamakta hiçbir sakınca yoktur.
Üçüncüsü, her gün ordularımızı artırmaktayız. Bundan dolayı silâha ihtiyacımız vardır.
Galibiyetimizin karşılığı olarak Ermenilerin elinde bulunan fazla silâhları istiyoruz. Bundan
dolayı hükûmet bu dakikaya kadar bu görüşünden dönmüş değildir. Yani Ermeniler silâhlarını
terketmiş veyahut terk önerisine uymuş değildir. Yalnız Rusya Bolşevik Hükûmeti, komünist
yapmak istediği Ermenilere yaranmak arzusunu gösterdiğinden ve bu da o doğrultuda
sayıldığından bize yansımış bir sorun hâline girdi. Ve komünist olmuş Ermenilerin ellerinden
almak suretiyle değil, Moskova’dan gidermek imkânından da söz ediliyor. Bir de silâhlar
komünist olmayan Ermenilerin ellerindedir. Fakat bunları komünist olmayanların elinden
almak ve komünist olanların eline vermek yönünü Ruslar tercih etmektedir. Bütün bu
durumlar düşünülecek olursa sorunun kesinlikle halli bizim korktuğumuz noktaların
düzenlenmesine ve bizim ihtiyacını duyduğumuz çıkarlarımızın sağlanmasına ait olur. Eğer
Ruslarla olan ilişkilerimizin sonuçları bütün bu korktuğumuz ve korkmadığımız noktalara
karşılık gelirse; doğal olarak mesele o zaman söz konusu olur, yoksa bugün değişmiş hiçbir
mesele yoktur. Hoş görülmüş bir konu da yoktur efendim.
Hüseyin Avni Bey (Erzurum)- İzin verilirse efendim, önemli bir nokta belirteceğim.
Beyler, ben Ermenilerin silâhlısından değil, silâhsızından korkuyorum. Yani Ermenilerin
silâhlısı olan Taşnaklardır. Onlar silâhla karşımıza çıktığı zaman daima onları silâhla ezecek
kuvvete sahibiz. Şimdi korktuğum bir aşama var, o da, Ermenilerin silâhsız olarak kızıl
bayrağa bürünüp memleketimiz içerisinde verecekleri zararları vardır, fesatları vardır, bu
kaçınılmazdır. Size bir noktayı arz etmek isterim: Gümrü’de bulunuyordum. Daha konuşma
başlamazdan önce Çiçerin Ermenilerden önce başvuruda bulundu. Bu, koruma ve sigorta
anlamındadır. Bugün onların komünist olması ve Ruslar tarafından sigorta edilmelerinden bu
duruma girmeleri, kendilerini komünist göstererek memleketimiz içerisine girmek içindir,
kesinlikle bilirsiniz ki Ermeni Taşnakları komünist değildir. Bu bir dindir. Fakat yöntemleri
gayet zehirleyici bir dindir ve kolay nüfuz ediyor. Bilirsiniz ki Rusya’ya ve Azerbaycan’a girdiği
zaman ne gibi ellerle giriyordu ve ne gibi zararlar yapıyordu? Bunlar hakkıdır. Şimdi
Ermeniler de bizim zayıf damarlı insanlarımızı arıyacaklardır. Dediğim gibi, bir din, bir kural
olarak memleketimize komünistlik girmeyecektir. Bir çapulcu, bir yağmakâr, bir cani sıfatiyle
memleketimize girecektir. Ben ondan korkuyorum. Bu kesin, sabit, belli ve şahsî bir sorundur.
Şimdi Doğu Cephesinin, önceki aşamasından daha nazik bir aşamaya girdiğini görüyorum.
Bunun için hükûmet bütün acil önlemlerini almalıdır. Böyle, hükûmeti istiyorum, istemiyorum
demişsin bence değeri yoktur. Bu bir hastalıktır, bu ordu değildir ki görünsün. Bu, sızar.
Hükûmet arzu etmez, fakat arzu etmediği halde memleketin içerisine girer, zararlar yapar ve
o güvendiğimiz çok dayanıklı orduları Allah korusun dağıtır. İşte Ermeniler böyle kurnaz bir
millettir. Karşılarında bulunan ordumuzu bu şekilde dağıtmak isterler. Hükûmetin amacı, millî
sınırları içinde bağımsız yaşamaktır. Hükûmet iktidar sahibi midir ki bu ülkü memlekete
girmesin veya bu maske memlekete girmesin? Ermenilerin getireceği ülkü, milletimizi
84
dağıtmak anlamında olacaktır ve bunda ben, doğal müttefikimiz olan Rusların içtenliğine pek
inanmış değilim. Dediğim gibi, henüz Ermenilerle anlaşmadan bize Ruslar başvurmuşlardı.
Bugün gelmiş, bizimle aramızda olan bir mukaveleyi Ermenilere reddetme cesaretini veriyor.
Mehmet Şükrü Bey (Karahisarı Sahip)- Bunları gizli oturumda söyleyelim.
Reis- Efendim söz alan birkaç arkadaşımız daha vardır. Yarın saat kaçta toplanalım?
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Beyefendi sözlerini tamamlasınlar Başkan Bey
Hüseyin Avni Bey (devamla)- Efendim, doğal olarak, gizli oturuma ait olan konuları ben
de takdir ediyorum. Yalnız bir şey var ki aldanmamak ve görüşülmüş konuları görmemek
olamaz. Doğal olarak, Ermenilerin içtenliğine kesinlikle güvenmeyiz. Kesinlikle güvenimiz
yoktur. Onların bugün memleketimizin Doğu Cephesinde zararlı bir hal almakta olduklarına
inanıyorum. Bunun çaresini hükûmetten rica ediyorum.
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Hüseyin Avni Beye kısa bir cevap vermek istiyorum. Biz
Rus Bolşevik Hükûmeti’nin bize karşı olan duygularına güvenmek isteriz. Bu güvenimiz
hayallere, zanlara ve güzel sözlere aldanmaya bağlı değildir. Tamamen maddîyata
dayanmaktadır. Fakat bunun ne olacağını açıklamayacağım. Yalnız tekrar ediyorum ki söze
değil, maddîyata dayanıyorum. Onun için içtenliğine güveniriz. Komünizmin yayılması
sorununa gelince kendileri buyurdular ki, istense de istenmese de bu bir mikroptur, girer. O
halde çaresi yok demektir. Madem ki maddî önlemlerle önüne geçmek imkânı olmayan bir
bulaşmadır. Bu mutlaka bulaşacaktır. Sanıyorum ki buna karşı önlem düşünmek meselesiyle
söz konusu olan siyasal konuları birbirinden ayırmak ve seçmek daha uygun olur. Yalnız
sadece bu noktaya temas etmek üzere arz edebilirim ki bu bulaşıcı ve kaçınılmaz sanılan
komünizme karşı çare vardır. Komünizmin prensiplerinin, kurallarının memleketimizde ve
milletimiz arasında uygulanabilirliğini kavramak veyahut kavrayanlarımız aracılığıyla bütün
memlekete ve bütün millete anlatmaktır. Eğer bu gerçekler milletimizin çoğunluğu tarafından
tamamiyle anlaşılmış olursa, ya yeteneğimiz vardır yaparız veyahut uygulama yeteneği
yoktur, anlarız, korkarız, yapmayız. Ancak bu gerçeğe karşı da uygulama yeteneği
olmadığına göre ve hatta uygulamaya kalkanlara karşı hükûmet, her türlü araçları
kullanmada kendisini tamamen haklı görür. Bu nedenle geçmiş ifadelere dair bir konuyu arz
etmek istiyorum. Memleketimizde bildiğiniz gibi Komünist Fırkası kurulmuş, diğeri Halk
İştirakiyun Fırkası adı altında yine komünist fırkasıdır. Türkiye Komünist Fırkası’nın kuruluş
şeklinden açık olarak bilgim vardır, bu fırkayı kimlerin ve ne gibi amaçla kurduklarından
haberim var. Amaçlarının tamamiyle vatanın yüksek çıkarları ile ilgili olduğuna ve şahıslarının
en değerli, en namuslu ve en vatansever arkadaşlarımızdan bulunduğuna tamamen inancım
vardır. Yalnız geçenlerde Ethem Bey meselesiyle ilgili olan sözlerim sırasında bir şey
söylemiştim ki onun, sonra yanlış yorumlara neden olmuş olduğunu işittim. O meselelerden
dolayı tutuklanan bir kişinin üzerinde Ethem Beyi isyana teşvik zemininde yazmış olduğu bir
mektupla beraber Komünist Fırkası’nın teşkilâta özel memuriyeti içeren bir belgesi
bulunduğunu söylemiştim. Bu iki belgenin bir şahıs üzerinde çıkmış olması, olayda bir ilişki
olabileceği zannını doğurmuş olmalı ki bazı yanlış anlamalar oluyor. Halbuki bunun bir
rastlantıdan ibaret olduğu gerçektir. Çünkü Hakkı Behiç Beyin de Ethem Beyin bugün
bildiğimiz uygulamaları ve hareketleriyle hiçbir ilişkisi olamayacağı...
Memduh Bey (Karahisar-ı Şarkî)- Bu konuşma gizli oturum olmuştur.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Zarar yok efendim.
Memduh Bey- Ben unutulmuş sanıyordum. Başka bir şey yoktur.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Diğer Halk İştirakiyun Fırkası sonradan kuruldu. Tabiî o
fırkanın da gayet değerli arkadaşlardan oluştuğunu söyledim.
Vehbi Bey (Karesi)- Ben sözümü diğer oturuma saklıyorum.
Hüseyin Avni Bey (Erzurum)- Biraz önce arz ettiğim konu, hükûmetimiz Ruslarla
sözleşme imzalıyor. Bildiğiniz gibi Rusların prensipleri, kendileri komünist olmak sebebiyle
ilişkide bulundukları milletleri de daima komünizmin etrafında toplamak yolundadır. Biz zaten
85
doğal müttefikleriz, onlar da bizimle beraber savaşıyorlar. Biz de aynı amaç için savaşıyoruz.
Fakat, millî amaç, duygu itibariyle ayrılırız. Çünkü Rusların güttüğü emel başkadır.
Ermenistan’ı korudu, demekten maksadım budur Paşam. Çünkü orasını Moskova’ya bağlı bir
millet olarak tanıyarak âdeta Rus korumasında göstermek istiyorlar. Halbuki Ermeniler hileci
bir millettir ve bu nedenle bizi içimizden yıkar. Yeni bir tehlike, yeni bir evre açabilir. Biz
Ruslarla müttefikiz, bu mesele yalnız savaşmakla biter, yoksa, onların amacına hizmetçi
olmak değildir.
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Efendim Avni Beyin Ermeniler hakkındaki söyledikleri
tamamen doğrudur. Ve biz Ruslarla bu sorunu söz konusu ederken onlara da bu gerçeği
göstermek için girişimlerde bulunmaktayız. Tamamen hakları vardır.
Nafiz Bey (Canik)- Komünist fırkası şüphesiz buradaki üyelerden kurulmuştur ve
arkadaşlarımızdır. Fakat hükûmet, siyasetini Meclis’teki çoğunluğa dayandırmak zorundadır.
Doğrudan doğruya komünistleri tercih ederse bugün Meclis’in çoğunluğu o tarafta değildir.
Hükûmet takip ettiği yolda gerçeğe doğru gitmiyor demektir.
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Efendim, Hükûmet dediğiniz şey yüce heyetinizce kendi
arasından çoğunlukla seçilmiş olan ve kendilerine belli görevler verilmiş bir heyettir. Yahut
belli görevleri verdiğiniz kişilerin kurduğu hükûmet sizsiniz. Hükûmetin siyaseti demek, bu
Yüce Meclis’in tek oluş amacı demektir. O da kısa bir formül ile ifade edilmektedir. Millî
sınırımız içinde biraz önce Beyefendi’nin de söylediği gibi bütün milletin bağımsızlığını
sağlamaya yöneliktir. Bundan dolayı hepimizin amacı bundan ibarettir. Bu çözümlenirse tabiî
komünizm esaslarıyla taarruz eder. Bakınız millî sınırdan söz ediyoruz. Ben sosyoloji ile çok
uğraşmadım. Fakat komünizm doğal olarak sınır tanımaz. Halbuki biz bir millî sınır kabul
ediyoruz. Sonra tam bir bağımsızlıktan söz ediyoruz. Muhtemelen komünizm kayıtsız şartsız
serbestliği gerektirir. Biz de bunu kabul edemeyiz. Bundan dolayı hükûmetin siyaseti son
derece açık ve belli bir siyasettir. Ve bu siyasette çoğunluğumuza veya Genel Kurulumuz’a
değil bütün millete dayanmakta olduğuna tam bir inancı vardır. Yoksa şu veya bu zümre veya
partiye dayanan hiç kimse yoktur. Dışişleri Bakanı’nın bildirisinde bu nokta açıkça
belirtilmiştir. Bizim Ruslarla olan ilişkilerimizde esas olarak kapitalizm aleyhine yani
komünizm esasları konu bile edilmemiştir. Görüşebilmek için “Komünist olunuz” veyahut
“olmaya mecbursunuz” diye kimse bize bir şey demediği gibi, “sizinle dost olabilmek için
komünist olmaya karar verdik” dememişizdir. Böyle bir esas yoktur. Yalnız Rus Bolşevik
Hükûmeti komünisttir. Ve gerçek amacı budur. Bütün milletlere bu fikri, bu gerçek sosyal
kuralı yaymak ister. Şunu bildirmek isterim ki, biz buna engel olacağız, veyahut bunu
yapmayacaksınız demek Rusya Bolşevik Hükûmeti’nin varlığını tanımamak ve onu
reddetmek demektir ki bunu da yapamayız. Yalnız memleketimize ve milletimize zarar
getirmeyecek şekilde kesin önlemleri almak zorundayız ve bu alınan önlemlerde onlar elbette
bize karşı olamazlar. Yalnız hükûmet başkadır. Hükûmetin resmî üyeleri başkadır. Bir de
genel olarak millet içinde bulunan cemiyetlerin girişimleri başkadır. Bilirsiniz Rus Hükûmeti
temsilcileriyle olan görüşmelerimizde başka türlü konuşulduğu halde; diğer taraftan sorumsuz
birtakım insanların tamamen Rus komünistliğini memlekete sokmak için girişimleri
bulunabilir. Bundan dolayı bu sosyal bir meseledir. Biz burada sosyal inkılâptan söz
etmiyoruz. O milletin gelişmesine ve yeteneğine bağlıdır.
Batı Cephesi Birinci Kuvva-yı Seyyare Kumandanı Çerkez Ethem ve Kardeşi Tevfik’in
Hareketleri Hakkında
8 Ocak 1921

Saygıdeğer Efendiler! Batı Cephemizi oluşturan askerî kuvvetlerimiz yanında birinci
seyyar kuvvet adını verdiğimiz kıtanın başında komutan olarak Ethem Bey ve bunun kardeşi
Tevfik Beyin bulunduğunu hepiniz bilirsiniz. Bunlar hakkında ve bunların son zamanlardaki
girişimleri hakkında, bir iki nedenle Yüce Heyetiniz’e bazı açıklamalar yapmıştım; fakat bu
86
açıklamalarım gizli oturumlarda gerçekleştiği için mesele bütün milletçe henüz
bilinmemektedir. Bundan dolayı en son evre hakkında bildirilerde bulunmadan önce şimdiye
kadar gerçekleşmiş olan olayların son derece kısa bir özetini yapmak istiyorum; fakat
gerçekleşecek bildirilerim çok kısa olacaktır ve birçok araştırmaların sonucunda elde edilen
deliller ve belgelerin verdiği kesin görüşlere dayanacaktır. Ethem ve Tevfik Beyler, yazık ki
başlangıcından son zamanlara kadar bizimle beraber ve içimizde arkadaşlık etmiş bulunan
Reşit Bey ile beraber milletin ülke çıkarlarını savunmak için emir ve komutalarında
bulundurmaya başarılı oldukları kuvvetlere dayanarak birtakım hayallere saptılar. Bizce kesin
görüşe dayanarak ortaya çıkmış olan bu görüş şu idi:
Öncelikle Kütahya ve çevresinde kendi anlatımlarınca bir hükûmet, fakat bizim gerçeği
ifade etmek üzere kullanacağımız önlemlerle bir derebeylik kurulmasına yeltendiler. Bir
taraftan bu derebeyliğini Afyonkarahisarı’na, Isparta’ya ve belki Konya’ya, Eskişehir’e kadar
yaymaya girişmekle beraber memleketin diğer bölgelerinde bile kuvvetler oluşturulması ile
daha fazla yayılmak ve şekillenmek ve sonuç olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni
düşürerek yerine Genel Kurul’a sahip bir hükûmet oluşturmak istemişlerdir.
Doğal olarak bu kadar yanlış fikirlere kapılacaklarını ve kötü yola sapacaklarını
hiçbirimiz düşünmek istemezdik. Yalnız hepimizce bilinen bir gerçek var idi ise, o da Ethem
Bey ve Tevfik Bey, kendilerine bağlayabildikleri bazı kimselerle memleket içinde daimî bir
terörün sürmesine taraftar bulunuyorlardı. Yine bu adamlar, memleket ve millet çıkarları
adına görev yaparken; her görev yaptıkları yerde milleti zarara uğratıyorlardı. Şüphe yok ki
Yüce Heyetiniz ve hepimiz bu adamların ve kuvvetlerinin millete vermekte oldukları zararları
yakından görüyorduk. Fakat öyle devirler geçirdik ki o devirlerde doğal olarak her kuvvetten
yararlanmak zorunda idik ve her kuvvetin kötülüklerini yok ederek olumlu ve faydalı bir hale
getirmek ümidini de kuvvetli olarak saklıyorduk. Ethem ve Tevfik Beyler’in kuvvetleri
hakkında ilk uygulamak istediğimiz önlemler bunları mantıkî, uygun, yasal ve yararlanılabilir
bir hale getirmek olmuştu; bununla uzun zaman mücadele edildi. Doğal olarak Hükûmetimiz
ve Hükûmetimizin memleket içinde bütün teşkilâtı, bir taraftan cephelerdeki ordularımız
günden güne düzen, mükemmeliyet ve kudret gösteriyor, ordu ve Hükûmet her tarafta
önlemlerini uyguladıkça ve bu uygulamalarda gücünü gösterdikçe Ethem ve Tevfik Beylerin
hayalhanesinde, yalnız hayalhanelerinde oluşan emel, yayılma sahası bulmaktan yoksun
kalıyordu. Son zamanlarda Batı Cephesi’nde bir komutan değişimi oldu. Bildiğiniz gibi Fuat
Paşa oradan ayrıldı. Yerine, bütün cephe ikiye ayrılarak bir kısmına Genelkurmay Başkanı
İsmet Bey, diğer kısmına da İçişleri Bakanı Rafet Bey memur edildiler. Hükûmetin bu iki
kişiye vermiş olduğu görev, bu iki cephe üzerinde kuvvetli ve düzenli birer ordu oluşturmak
ve diğer taraftan bütün o sahada ve bütün o bölgelerde Hükûmetin gerçek olarak
kurulduğunu ve bu kurulan Hükûmetin şeref ve haysiyetinin daima saklı kaldığını herkese
göstermek ve gerekirse fiilen uygulamak idi. Bu iki kişi, yüklendikleri görevleri ilk andan
itibaren olağanüstü bir şekilde uygulamaya başladılar. İşte bu uygulamalar sırasında idi ki,
Ethem ve Tevfik Beyler, kendi plânlarını bir süre sonra uygulamak yerine erteleme gereğine
inanmış oldular.
Ethem Bey, rahatsızlığını bahane ederek kâh Eskişehir’de ve kâh Ankara’da çalışıyordu.
Reşit Bey Meclis’in içinde çalışıyordu. Tevfik Bey, kardeşi Ethem Beyin Bakanı sıfatiyle
Kütahya ve o bölgedeki kuvvetlerinin başında çalışıyordu ve her üçü aynı amaca
çalışıyorlardı. Ethem Bey, hastalık bahanesiyle burada bulunduğu bir sırada cephede
bulunan Tevfik Bey, hiç anlamı olmayan birtakım nedenler ile Hükûmet ve ordunun
uygulamalarına itiraz etmeye başladı ve bu itirazlarını Büyük Millet Meclisi’nin kanunlarının
uygulanmamasına kadar ilerletti. Örnek olarak hatırıma gelen birkaç şeyi söyleyeceğim.
Örneğin: Casuslar Büyük Millet Meclisi’nin koyduğu kanun gereğince İstiklâl Mahkemelerine
bırakılır. Firar meseleleri İstiklâl Mahkemelerine bırakılır. Halbuki Seyyar Kuvvetin başında
bulunan Tevfik Bey, her iki meseleyi de doğrudan doğruya kendisi hallediyordu. Yani filân
adam casustur diye Tevfik Bey tarafından derhal idam ediliyor, yahut firara neden olmuştur
diye Tevfik Bey veyahut Ethem Bey tarafından idam ediliyordu. Halbuki mutlaka her idam
olunan, casus veyahut firari değildir. Bunlar kendi nüfuzlarını, tehditlerini yapmak ve yaymak
87
için böyle terör uyguluyorlardı. Batı Ordusu Komutanı, bütün komutanlara olduğu gibi bunlara
da göndermiş olduğu bir genelgede bunu yasaklamıştı. Onlar, buna itiraz ettiler ve bu
itirazlarında haksız olduklarını basit bir konuşma sonucunda kendileri de kabul ettiler.
Örneğin, Simav ve çevresinden düşman çekildikten sonra Hükûmet memurları
bulunmadığından halkın durumu karmakarışık bir halde bulunuyordu. Merkezi Hükûmet
gereken memurlarını, jandarma ve polis tâyin edip gönderinceye kadar orada sadece halka
bir idarî makam olmak üzere Batı Ordusu Komutanı, oraya bir bölge komutanı tâyin etti.
Simav ve Çevresi Komutanı diye bir kişiyi tâyin etti ve oraya yeterli sayıda jandarma ve
kuvvet gönderdi. Buna da itiraz ettiler. Batı Ordusunun böyle bir kararı uygulamaktan başka
bir fikir ve amacı da vardı. O da şu idi: Yunanlılar çekildikçe derhal birinci Seyyar Kuvvete
bağlı olan müfrezeler oralara gider, halkı soyar veyahut “asker yapacağız” diye gerekenleri
alır ve bir kısmını “siz Yunanlılarla beraber hareket ettiniz diye” öldürür. Böyle birtakım bitmez
saldırılarda bulunuyorlardı ve bunun sonucu olarak, hıyanet sonucu olarak, ya Yunanlılara
kendilerini yalnız bırakmamaları için rica ediyorlardı veyahut Yunanlılarla beraber kaçıyorlardı
veyahut da bu gelen düzensiz kötü huylu kuvvetlere karşı silâhı kullanarak cephe kurmaya
mecbur kalıyorlardı. İşte Batı Ordusu Komutanı, bu zavallı Müslüman halkın hayatlarını ve
mallarını korumak ve düşmanla beraber yürümekten kendilerini alıkoymak için tek bir önlem
olmak üzere Simav ve çevresine sadece halka danışman olmak üzere böyle bir heyet
göndermişti. Tevfik Bey, bunu da istemedi ve gönderilen bölge komutanlığını beraberindeki
jandarmasıyla beraber oradan geri gönderdi. Bu şekildeki muhalefetlerini bir gün o dereceye
getirdi ki “Ben Batı Ordusu tanımam” dedi. Yani düşman karşısında silâhlı kuvvet ile Türkiye
Büyük Millet Meclisi’nin Batı Ordusu Komutanı’na isyan ediyordu. Bu olay Başkanlığa
gelmişti. Ben bunun bir arabuluculukla halledilmesini çok arzu ediyordum. Bunun için
meseleyi resmen Bakanlar Kurulu’na ve Yüce Heyetiniz’e getirmeden önce bizzat
halledebileceğimi zannederek girişimde bulundum. Ve burada bulunan Ethem ve Reşid Beyi
alarak cepheye gittim. Oradaki komutanlarla görüştüm, tartışma konusu olan nedenler o
kadar basit, o kadar anlamsız idi ki, gerçekten ne Reşit Beyce, ne Ethem Beyce ve ne de
diğer bu işlerle ilişkide bulunan ve ilgili olan arkadaşlarca önemli görülmedi. Ve bir mesele
olarak kabul edilmedi.
Ve Batı Ordusu Komutanı’nın bu görüşteki tebligatının herhangi bir kişi, herhangi bir
komutan tarafından reddedilmiş olmasını akla uygun bulmadılar. Bundan dolayı böyle bir
sorun âdeta kuruntu olarak kaldı. Fakat hemen arkasından bunlar bu esasın çürük olduğunu
görünce ikinci bir esasa geçtiler. Dediler ki: Biz filân, filân, filân komutanları istemeyiz, onlar
yapamazlar. İstemedikleri komutanların bütünü göz önüne alınırsa âdeta Batı Ordusunda
hiçbir komutan kalmıyordu. Bütün Batı Ordusunu bunların emrine bağlamak gerekiyordu.
Halbuki reddettikleri komutanların her biri ayrı ayrı erdem sahibi ve değerli insanlardır. Bu
konuda bile iddialarının mantıksız olduğunu görünce ölçeği biraz değiştirdiler ve dediler ki
“yalnız filân komutanı istemeyiz”. Örneğin “Refet Beyi istemeyiz” dediler. “Niçin Refet Beyi
istemiyorsunuz” dedik. “Güvenim yok” diye cevap verdi. Biz bu güvensizliğin, Refet Beyin
yetersizliklerinden olduğunu kabul ederek bunun böyle olmadığını söyledik. Refet Beyin
gayet değerli, gayet zeki, gayet cesur ve deneyimli bir komutan olduğunu kendisine
söylediğim zaman, böyle özelliklerin herkesten fazla Refet Beyde var olduğuna ve buna
herkesten fazla inandıklarını bildirdikten sonra şahsen güvensizlik bildirerek Refet Beyin
oradan alınmasını ve Refet Bey ile beraber Karahisar’da bulunan Kolordu Komutanı
Fahrettin Beyin de alınmasını arzu ediyorlardı. Fakat böyle her an başka bir evrede, başka
bir renkte, başka bir amaçta gösterilen mesele, doğal olarak bizim dikkatimizi çekmişti. Ve
bunun için Hükûmet de bu işi bütün imkânları ile araştırmaya ve incelemeye koyuldu. Bu
sırada gördük ki bunlar örneğin Demirci Mehmet Efe, Yörük Ali Efe...vs gibi ne kadar böyle
kimseler varsa bunların hepsini gizli mektuplar, şifreli mektuplarla, özel adamlarla hükûmet
aleyhine, kendisiyle beraberliğe davet ediyordu. Hükûmet bir taraftan bunları öğüt vermek
suretiyle akıl mantık çerçevesine çekmeye çalıştığı sırada doğal olarak diğer taraftan da
bunların kötülüklerinin memlekete yayılmamasına çalışıyordu, bunun için gereken önlemleri
alıyordu. Bu adamlar, baktılar ki bu girişimlerinde de başarılı olamıyorlar, o zaman görüşlerini
değiştirdiler. Değiştirdikleri görüş, şimdi arz edeceğim gibi bir anlayışa dayanıyordu. Bu
88
anlayış doğrudan doğruya Reşit Beyin ağzından çıkmış, benim ve Yüce Meclisiniz’de
bulunan birçok kişilerin karşısında söylenilmiştir. Bu adamlar demişlerdir ki bizim için,
hayatımız, onurumuz, bizim çıkarımız bu milletin, bu vatanın hayat ve çıkarlarından yüksektir.
Biz İran’da da, Turan’da da kendimize yaşayacak bir yer buluruz.
Hüseyin Avni Bey (Erzurum)- Tarihini söyler misiniz, ne zaman söylediler?
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- O kadar hafızam kuvvetli değildir Beyefendi. İzin
verirseniz bunu işitmiş arkadaşlardan Celâl Beyin hâfızası daha kuvvetlidir. Bu on, onbeş gün
içinde, son zamanlarda gerçekleşmiştir. Ve yine bu adamlar demişlerdir ki “Biz İzmir ve
çevresinde geniş arazi ve çiftliklere ve servete sahibiz ve size katılmakla büyük işler ve
büyük fedakârlıklar yaptık, biz Yunanlılarla beraber kalabilirdik ve Venizelos’la ben, diz dize
oturabilirdim”. Bundan dolayı birinci hayale, birinci amaca ulaşamayacaklarını gördükten
sonra ikinci bir çıkar noktasının ele geçirilmesine girişmişlerdir. Yani hıyanet noktası aramaya
girişmişlerdir, bunun için giriştikleri hareket şekilleri şunlardır: Öncelikle, Bolşevikleri
aldatmak, komünist renk, şekil ve kisvesinde görünmek, Bolşevikleri aldatmak, Bolşeviklere
bu memleket içinde bir coşku, hemen bir inkılâp, bir ihtilâl yapmak imkânı olduğu düşüncesini
verdirmek istediler ve bunun için gönderdikleri özel memurlarla burada bir beyanname
yazdılar. Öncelikle, Eskişehir’de bulunan işçileri isyan ettirmek istiyorlardı, o işçilere yönelik
bir beyanname yazdılar, bastılar, oraya götürüp dağıtacaklardı. Tabiî müsveddesini yazdılar
ve makinede bastılar, ancak ondan sonrasına başarılı olamadılar. Bunların bu hareketi
önceden belli idi ise de olay hâlinde görelim dedik. Fakat diğer taraftan Bolşevikler de bu
adamların böyle mesleksiz ve mezhepsiz olduklarını anlamışlardır. Bundan dolayı kendilerine
hıyanete daha uygun olan bir yer, bir ilgi noktası aradılar ve onun için Yunanlılarla dostluk
aradılar. Böyle Bolşeviklerle, Yunanlılarla ve aynı zamanda İstanbul’la ve aynı zamanda
İngilizlerle böyle çeşitli kılıklara, renklere ve anlayışlara bürünerek çeşitli siyasetler takip
ettiler ve çeşitli siyasetler uyguladılar. Hangi siyaset kendi emellerine, yararlarına,
hiyanetlerine uygun gelirse; hemen oraya girişmek için hazır bulunuyorlardı. Bir taraftan da
milletin birliğini ve özellikle ordunun birlik ve itaatini, güvenliğini bozmak için girişimlerde
bulunuyorlardı, orduya sağlepçi kıyafetinde birtakım adamlar soktular ki bunlar askere
diyeceklerdi ki: “Derhal subaylarınızı öldürünüz, memleketlerinize gidiniz, böyle bir şeye
gerek yoktur” Diğer taraftan da bütün subayların kendileriyle beraber bulunmaları için ayrı
ayrı propaganda yapmışlardır, diğer bir yöndeki girişimleri de bütün millet önünde Büyük
Millet Meclisi’nin saygıdeğer üyelerini lekelemek, Büyük Millet Meclisi’nin kadir ve onurunu
kırmak idi, içe ve dışa karşı bütün bu girişimler sırasında hükûmet önlemlerini uygulamakla
beraber söylediğim gibi mümkün olduğu kadar bu adamları düzeltmeye çalıştı.
Ve en son olmak üzere gerek Yüce Heyetiniz’den ve gerek onlara güven verebilecek
değerli ve erdemli arkadaşlarımızdan birkaçı tâ oraya kadar gittiler. Kendilerine gereken
öğütlerde bulundular. Fakat bu da etkili olmadı. Ve belki bu arkadaşları aldatmak için birçok
yalanlar söylemişlerdir. Çünkü bu arkadaşlarla orada düşünce alış-verişinde bulundukları
sırada Hükûmetin kendi emirlerine vermiş olduğu bir piyade alayının, 159 ncu alayın
subaylarının tamamını tutuklamışlardı ve askerlerine de birer belge verdiler ve bu belgeler
üzerinde “Artık savaş bitmiştir, hepimiz padişahın emirlerine itaat edeceğiz, haydi
memleketlerinize gidiniz ve bunu yayınlayınız” diye izin vermişler ve ellerinden silâhlarını
alarak şuradan, buradan topladıkları adamlara ve ondan sonra da Yunanlılara verdiler. O
sıralarda idi ki, yani heyet, daha orada bulunduğu zaman idi ki-hatırınızdadır- doğrudan
doğruya Meclis Başkanlığı’na yönelik yazdıkları bir telgraf, daha doğrusu bir protestoname
diyelim, çünkü onlar öyle demişlerdi. Bu protestoname ile doğrudan doğruya Yüce
Meclis’inizin yasallığına, varlığına tecavüz ve saldırıda bulunmuşlardı. Bütün anlamıyla isyan
etmişlerdi.
Nusret Efendi (Erzurum)- Sayın Paşam bu telgrafa isyanname desek doğru olur.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Evet bu isyannamelerini kendileri için değerli bir belge
kabul ederek düşmanlarımız yanında kendilerini kurtarmaya yetecek bir belge kabul
ettiklerinden son elde ettiğimiz belgede bunun bir suretini de düşmanlarımıza vermiş
89
oldukları anlaşılıyor. Bu adamlar, bütün milletin ve memleketin kutsal çıkarlarını küçük
görmekten, bu adamlar Yüce Meclis’inize karşı hiçbir alçak ferdin söyleyemeyeceği
edepsizce hakaretlere cüret etmekten, bu adamlar, vatan savunması için sınırlarda,
cephelerde duran askerlerimize silâhlarını çevirmekten utanmadıkları halde; yine Yüce
Meclis’iniz bunların lehinde bulundunuz ve iyiliklerini istediniz. En son kabul etmiş olduğunuz
karar, bu adamların sığınmaları durumunda hayatlarının korunacağı ve beklemiş oldukları
alçaklıktan dolayı haklarında çıkması doğal olan yasal hükmün alçak gönüllü işaretimle
bağışlanacağı sözünün bu emrini harfiyen yaptım. Bu bildiri Batı Ordusu Komutanı İsmet Bey
tarafından aynen bunlara bildirilmiştir. Batı Ordusu Komutanı İsmet Bey, her insanın sahip
olamayacağı bir büyüklüğü de kendiliğinden göstermiştir. Bu adamların kafasını on kere
parçalamak için sonsuz fırsatlara sahip iken, çok kuvvetli bölükler elinde iken ve bütün
duruma hâkim iken vurmamıştır. Vuracağı zaman demiştir ki...(hata etmiş sesleri) o hata
etmemiştir, o daima Yüce Meclis’inizin kararlarına uygun hareket etmekle çok büyük bir
sevap işlemiştir (doğrudur sesleri). İsmet Bey, bunlara demiştir ki: “İşte Büyük Millet
Meclisi’nin size olan en büyük iyiliği güzelliği; bunu size resmen bildiriyorum. Fakat özel
olarak kendiliğimden de diyorum ki, yaptığınız hıyanet, cinayet ve alçaklıktır. Güvenecek
hiçbir şeyiniz yoktur, beraberinizdeki kuvvetleri pek abartılı olarak söylüyorsunuz, ben onu üç
katı kabul ederek önlemlerimi almışımdır. Bundan dolayı Büyük Millet Meclisi’nin emrine
uyunuz”. Bu adamlar ona da uymamışlardır. İşte ondan sonra ordu komutanı, bölükleri
bunların bulunduğu yöne yöneltmiştir. Halbuki bunlar, daha önce Yunanlılarla ittifak
etmişlerdir ve bütün aşamalar gösteriyor ki bu ittifaklarını fiilen göstermek için bahane
arıyorlardı. Ordu, Gediz yönüne yönelince bunların beraberlerinde bulunan ve büyük kısmı
zorla tutulabilen insanlar hemen durumu anladılar ve kısım kısım ayrıldılar ve bu ayrılanların
bir kısmı orduya katılmıştır ve bir kısmı da katılmak üzere bulunuyor. Ethem, Tevfik ve Reşit
Beyler, doğrudan doğruya beraberlerinde kalan bir kısım kuvvetler ki -en son durumla üç yüz
kişi kadar görülmüştür- bunlarla kayıtsız şartsız Yunanlıların emrine girmiştir (kahrolsun,
lânet olsun sesleri). Yunanlılara, şüphe yok ki bunlar birçok sırrı bildirmişlerdir. Yalnız bu
adamlar doğal olarak ne ordumuzu bilirler ve ne de ordumuzun kahramanlığını gereği gibi
değerlendirilebilirler. Onların sır olarak bildirdikleri şeyin etkili hükmü yoktur. Fakat her halde
abartılı bir şekilde vermiş oldukları bilgi ve açıklamalar Yunan ordusunu ve İngilizleri
olağanüstü heveslendirmiştir. Bunun sonucu olarak iki gün önce Yunan ordusu bütün Batı
Cephesinin her noktasında, kendi safları arasında Ethem Bey dahil olduğu halde, taarruza
geçmişlerdir (Allah kahretsin sesleri).
Nusret Efendi (Erzurum)- Paşam artık bey demeyiniz, hain deyiniz.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- İşte Ethem, Tevfik ve Reşit Beylerin bu hain
hareketlerini fiilen bile gösterdikten sonra elbette haklarında verilecek olan hüküm çok açıktır.
Doğal olarak o dakikadan itibaren bunlar bizim için hiçbir soyluluk sıfatına sahip olamazlar ve
dikkatinizi çekmek için Ethem ve Tevfik hainleri diyeceğim. Ancak henüz Büyük Millet Meclisi
üyeliği sıfatını taşımakta bulunan Reşit Bey hakkında da aynı şeyi kullanmak zorundayım.
Yüce Heyetiniz’e saygıyla bunu söyleyebilmek için Reşit Beyin üyelikten düşmesi için oy
vermenizi istiyorum (kabul, reye sesleri).
Reis- Millet ve memleketin yararları aleyhine silâh kullanarak düşmanlarla işbirliği yapan
Saruhan Milletvekili Reşit Beyin milletvekilliğinden atılmasını kabul edenler el kaldırsın...
Çoğunlukla kabul edilmiştir. (Alkışlar).
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Bundan dolayı Efendiler, artık Ethem, Tevfik ve Reşit
sorunu kalmamıştır. Beraberlerindeki namuslu kuvvetler ayrılmışlar ve orduya katılmışlardır.
Ve kendileri de ne kadar âciz ve önemsiz olduklarını anlamışlardır. Ve en son kendilerine
lâyık olan yeri de ancak Rum ordularının safları yanında bulabilmişlerdir. Şimdi karşınızda bir
Yunan meselesi vardır. Bu nedenle belki gerekirse Millî Savunma Bakanı Paşa da durum
geliştikçe doğal olarak açıklamada bulunurlar. Ben yalnız ufak bir özet yapayım.
Vehbi Bey (Karesi)- Bir şey söyleyeceğim. Bizim arkadaşlardan Saruhan Milletvekili
Reşat Bey vardı, acaba o ne oldu?
90
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Efendim Saruhan Milletvekili Reşat Bey, Saruhan
Mutasarrıfı Aziz Bey ve Demirci Kaymakamı Hilmî Bey daha önce İsmet Beyin yanına
gelmişlerdi. Ve onlar, gizlice bu adamların Yunanlılarla ilişkide bulunduklarını bildirmişlerdi ve
İsmet Bey sanırım onları beraberinde bulundurdu. Efendim önceki gün düşman Yenişehir,
İnegöl, Gediz ve Uşak’tan, yani her noktadan taarruz etmiştir. Uşak’tan doğuya ilerlemek
isteyen düşmana karşı Güney Ordusu Komutanı Refet Bey ve orada bulunan Kolordu
Komutanı Fahrettin Bey taraflarından hızlı bir şekilde alınan önlemler karşısında düşman
Uşak’ın çok yakınındaki İslâm köyünden ileri geçememiştir. Orada bekledi, dün ve bugün
hiçbir hareket ve faaliyeti görülmemiştir. Gediz’de bulunan kuvvetimize Ethem 300 kişi kadar
bir kuvvetle taarruz etmiştir. Doğal olarak püskürtülmüştür. Bunun taarruzu üzerine doğal
olarak oradaki kuvvetlerimiz karşı taarruza geçmiş, takip ediyordu. Son durumu henüz takip
ediyoruz.
Bunlar önemli şeyler değildir. Daha çok olayları halledeceğiz. Kuzeyde, efendim
bildiğiniz gibi Yenişehir ve İnegöl’de büyük kuvvetlerimiz yoktur. İleri karakol postası hâlinde
ufak birliklerimiz var, asıl mevzilerimiz daha doğudadır. Örneğin, Köprühisar’da mevziimiz
vardır. Onun güneyinde Nazifpaşa’da esaslı sağlamlaştırılmış mevzilerimiz vardır. Düşman,
Köprühisar mevzilerine önemli bir kuvvetle ilerledi, taarruz etti. Fakat bu taarruzunda başarılı
olamadı, püskürtüldü. Kuvvetini tekrar bir alayla destekledi. Dün akşamki durumda bozulup
giden kuvvetlerle onu sıkıştıran kuvvet mevziin karşısında kalmıştır. Bugün de en son bilgime
göre düşman tarafından yeni bir hareket gerçekleşmedi. Yeni bir faaliyet görülmüş değildir.
Bunun güneyinde İnegöl doğusundaki Nazifpaşa mevkiine düşman fazla bir kuvvetle fazla bir
baskı yapmıştır. Fakat son okuduğum raporda durum o baskıyı izleyen bir hareket eseri
göstermemiş olduğu merkezinde idi. Elbette meseleye, netleşmiş, henüz tamamen açılmış
gözüyle bakılmaz. Henüz düşmana karşı var olan kuvvetlerimizi kullanmamışız ve
karşılaşan, bekleyen,küçük, hareketli kuvvetlerimiz esas düşman karşısında bırakılmış olan
kuvvetlerdir.
Yalnız şurasını söyleyeyim ki bu adamlar Ethem ve Tevfik, bir iki aydan beri uygulama
sahasına koymak istedikleri emelleri peşinde bizi ve orduyu biraz uğraştırmışlardır. Bu
uğraşılar yüzünden memleket ve millet hesabına çok büyük zararlar olmuştur, çok fırsatlar
kaybedilmiştir. İnşallah bundan sonra o fırsatları değerlendiririz (inşallah sesleri). Efendiler
amacımız haklıdır, başarma inancımız sarsılmazdır. Bundan dolayı içteki ve dıştaki
düşmanlarımız ister çok ister az olsun, girişimlerinin genişliği ne olursa olsun, kesin başarı,
son başarı, haklı bir amaç takip edenlerin olacaktır.
Mahkemece Verilen Ölüm Cezalarının Büyük Millet Meclisi’nce Onanması Hakkındaki
Tasarısının Görüşülmesi Hakkında
8 Ocak 1921

Arkadaşlar, Şükrü Beyin konuşmalarından bir iki noktaya değinecek birkaç söz
söylemek isterim: Şükrü Bey, Bakanlar Kurulu’nu eleştirirken genel kurulun görevini
yapmamış olduğunu, dolaylı olarak söylediler.
Efendiler, Yüce Meclis kanun ve yürütme kuvvetini bünyesinde toplamış ve bütün millet
ve memleketin geleceğine fiilen el koymuş bir heyettir. Yani hükûmet kendisidir. Bu esas, ilk
oturumumuzda Genel Kurulca kararlaştırılmış kesin bir esastır. Fakat, ilk anda bu esasın
ayrıntılarından ve gereklerinden olmak üzere kabul edilmiş olan bir şey varsa o da şudur ki,
yüce heyetiniz –360 üyeden oluşmuştur- aynı zamanda devletin önemli işlerinin her türlü
ayrıntılarıyla uğraşamaz. Eğer bu işleri yüklenmek istenirse bütün işler çok gecikebilir.
Bundan dolayı birçok sorun ve çeşitli konular için birer bakan seçmiştir. Ve bu bakanlara
Yüce Meclis, gerçek görüşünü bildirir. Ve ayrıntılarının uygulamasına, sorumluluk onun
üzerinde olmak üzere, kendisine terk eder. Kabul edilmiş esaslar bundan ibarettir. Ve bu
esas içinde Yüce Meclis, bence ve sanıyorum bütün milletçe başlangıcından bugüne kadar
91
gerçek görevini, vatanî ve millî görevini hakkıyla yapmaktadır. Bundan dolayı ikide bir de
“Yüce Meclis yetkisini bilmiyor, görevini yapmıyor”, demek doğru değildir.
Efendiler! Meclis’in çıkaracağı sonsuz işler vardır. Kanundan söz ediyoruz. Bu Yüce
Meclis’e kanunî hareket kabul edilmek üzere sunulmuş olan kanun nerededir? Ve ne için
çıkmıyor? İçeriği yüce görüşünüze uygun veya uygunsuz olabilir. Fakat bunu istediğiniz gibi
değiştirmek ve düzeltmek elinizdedir. Fakat niçin çıkmıyor? Bunu Şükrü Beyden sormak
isterim. Bundan dolayı bu Yüce Meclis’in sevgi ve güvenine sahip başkan sıfatiyle bütün
arkadaşlarımdan rica ederim. Yüce Meclis’in kuvvetini azaltacak şekilde açıklamalarda
bulunmak uygun değildir. En çok da haksız yere olursa...

İstanbul’dan Ankara’ya Gelen Subay ve Memurların Yol Paraları, Emeklilerin Aylıkları,
İstanbul Memuru İken Anadolu’ya Gelenlere Almamış Oldukları Aylıkların Verilmesi
Meseleleri Hakkında
10 Ocak 1921
Efendiler! Yüce Meclisiniz’i işgal eden bu mesele pek nazik bir meseledir. Sanıyorum ki
bundan önce de yine aynı meseleye değinilmişti. Gerçekleşen birçok tartışma ve konuşmalar
sonucunda meselenin önemi, inceliği Yüce Heyetinizce takdir edilerek iyi bir sonuca
bağlanmıştı. Aynı meselenin bugün tekrar söz konusu olması doğru değildir.
Efendiler, Yüce Meclisiniz’in değerli subaylara ihtiyacı vardır. Ordularımız ve memleket
içindeki askerî görevler için subaylar gereklidir. Halbuki Anadolu’da var olan subaylar
amacımızı gerçekleştirecek sayıda değildir. En değerli subaylarımız Genel Savaş içinde
çeşitli cephelerde esir düşmüşlerdir. Ve bugüne kadar onlar düşmanın esaret zinciri altında
kalmışlardı. İşte İstanbul’dan buraya gelen subaylar o değerli subaylardır.
Bir de genel olarak herhangi bir subay kabul edilmiş değildir. Belki İstanbul’dan
Anadolu’ya getirilen subaylar, daha önceden yerleştirilmiş ve varlıklarına gerçekten ihtiyaç
olduğu anlaşılmış ve ondan sonra buraya gönderilmişlerdir.
Anzavur’un başarılı sonuçlarını bekleyen subaylar varsa zaten kendiliğinden buraya
gelmez ve gelemez. Bundan dolayı Anadolu’ya gelen ve milletin bağrına kendini adayan ve
orduya hizmet eden değerli, namuslu, şerefli subaylarımız hakkında burada görüş bildirmek
ve tartışma yapmak doğru değildir ve bundan vazgeçilmesini hepimizden rica ederim (bravo,
doğru sesleri). Subayların gereksizliğine, iktidarsızlığına dair söz söyleyeceğimize,
sanıyorum bugün subayların düşman karşısında bu dakikada ne şekilde görev yaptıklarını
düşünmek daha uygundur.
Askerî Hareketler Hakkında
10 Ocak 1921

Müdafaa-i Milliye Vekili Fevzi Paşa Hazretleri açıklamalarda bulunacaklar. Fakat acele
olarak aydınlatılmak istenildiği için kısaca durumu söyleyeyim (teşekkür ederiz sesleri).
Bilirsiniz Yunanlılar Bursa cephesinde iki taraftan taarruza geçmişlerdi. Biri Yenişehir,
Körprühisar, Bilecik istikameti, ikincisi İnegöl, Nazifpaşa, Pazarcık, Taraklı ve güneye doğru
da Gediz’de Ethem kuvveti, Uşak’ta da İslâmköy yönünde gene Yunan kuvvetleridir.
Uşak’tan ilerleyen düşman bölükleri İslâmköyü’nden ileri geçmemişlerdir. Gediz’de 300 kişi
ile taarruz eden Ethem püskürtülmüştür. Fakat yine orada bulunan kuvvetlerimizle karşı
karşıyadır. Köprühisar mevkiinde düşman durdurulmuştur. Öncelikle tard edildi, sonra takviye
aldı, fakat yine sonunda tard edilmişti. Yalnız ilk açıklamalarda bulunurken söylemiştim.
92
Nazifpaşa mevkiindeki kuvvetimizi düşman büyük kuvvetlerle ciddî tazyik altında
bulundurmaktadır. Bu tazyikin sonucu olmak üzere oradaki kuvvetimiz çekilmek zorunda
kaldı. Oradaki kuvvet denildiği zaman efendim son derece zayıf bir gözcü kuvveti olduğunu
söylemek zorundayım. Çünkü bilirsiniz askerî durumumuz bu isyan ve düşmanın daha önce
Uşak karşısında toplanması dolayısıyla ağırlık merkezi Kütahya bölgesine verilmiştir.
Ethem’in o tarafa katılmasıyla düşman, bütün durum hakkında bilgi almıştır. Bundan dolayı
Nazifpaşa çiftliğindeki kuvvetin güçsüzlüğü düşmanca biliniyordu. Düşman o yönde
Karaköy’e kadar ilerledi.
Elbette bunun kuzeyinde düşmana karşı kuvvet yetiştirilmeye çalışıldı. Fakat bu
kuvvetlerin ancak İnönü’nde toplanabileceğini hesap ederek parça parça kaptırmamak için
İnönü’nde kuvvetleri toplamaya başlanılmıştı. Dün düşman İnönü yakınındaki mevzilerimize
saldırdı.
Cepheden taarruz etti. Bu taarruz durduruldu. Sonra sol tarafa taarruz edildi. O taarruz
da durduruldu. Bugün aynı mevzilerde savaş devam etmektedir. Kuvvetlerimiz tamamen
İnönü’nün kuzeyinde ve doğusunda uzayan sırtlar üzerindedir. Düşmanın şimdiye kadar
toplanan ve doğrudan doğruya savaşa katılan kuvveti, iki bölük kadardır. Bunun gerisinde
daha başka bölükler tahmin edilmektedir. Bundan dolayı bu dakikada aldığımız son rapora
göre bu mevziler üzerinde son derece şiddetli savaşlar meydana gelmektedir (Allah
muvaffakiyetler versin sesleri). Sonucu geliştikçe Fevzi Paşa Hazretleri izahâtta bulunurlar.
Birinci İnönü Savaşı Hakkında
13 Ocak 1921

Efendiler! Savaş durumunun çeşitli evreleri ve gelişimi hakkında Erkân-ı Harbiye Umumi
Reisi ve Müdafaai Milliye Vekili Paşa Yüce Heyetiniz’e daha ayrıntılı bilgi verecektir. Fakat
kendileri, henüz harekâtı yönetmekle uğraştıklarından biraz gecikecektir. Onun için ben sizce
gereken ve bu anda bilinmesi mutluluk verecek konuları kısaca sunacağım.
Bilirsiniz ki Venizelos’un düşmesiyle Yunanistan’da bir mesele, bir özel durum ortaya
çıkmıştı. İktidar mevkiine gelen Konstantin’in takip edeceği siyaset tamamen belli olmamış
gibi idi. Fakat alınan bilgiye göre İngilizler Konstantin’i bile sıkıştırarak kendi emperyalist
emelleri uğrunda oyuncak etmek istiyorlardı. Konstantin krallığını onaylatabilmek için bu
konuya meyyal görünüyordu. Fakat İngilizlere karşı yükleneceği görevi yapmak için Yunan
ordusunu taarruz ettirmek ve bu taarruzunda başarılı olmak gerekiyordu. İşte bu sırada idi ki
Ethem, Tevfik ve Reşit hainleri hainliklerini fiilen göstererek Yunan ordusuna katılmış
bulunuyorlardı. Efendiler, Yunan karargâhında ve İngilizlerde bu katılım ile ortaya çıkan
sevincin derecesini anlamak ve kavramak için Ethem, Tevfik ve Reşit’in anlayışlarını biraz
anlatıp yorumlayacağım. Bu bedhahlarca Batı ordusunda maddeten ve manen kuvvet olarak
yalnız onların emri altında bulunan insanlar vardı. Esasen ordumuzun maddî kuvveti
bunlardan aşağı idi. Öyle farz ediyorlardı. Hele manevîyatça ordunun hiç değeri yoktu. Ancak
düşman karşısında ve harekât bölgesinde Ethem ve kardeşlerinin kuvveti sayesinde ve bu
kuvvetin tesiriyle, bu kuvvetin düşmanı korkutmasıyla durabiliyorlardı. Yani Kuvva-i seyyare
ortadan kalkarsa onların görüşlerine göre hemen ordu ortadan kalkacaktı. Yine onların
zanlarınca ve yanlış inançlarınca milletimizde birlik ve dayanışma yoktu. Milletimizin tek
temsilcisi olan Yüce heyet-i aliyede hiçbir birlik ve kararlılık inancı yoktu. Bundan dolayı
bütün bu görüşleri Yunan karargâhına ve doğal olarak İngilizlere, İstanbul’a yetiştirilmişti.
Şüphe yok bundan fazla olarak bütün askerî düzenlememizi nerelerde ne kadar askerîmiz
var, nelerimiz mevcut, araçlarımız ne derecededir, hangi yerlerden ne kadar zamanda ne
kadar kuvvet getirebiliriz. Doğal olarak bunları da söylemişlerdi (Allah kahretsin sesleri). İşte
Konstantin’in, bundan olağanüstü cesaret alarak seri bir hareketle zayıf olduğu kendilerince
belirlenen yönden yürüyerek Eskişehir’i işgal etmek, ona göre diğer harekâtlarını düzenlemek
istediği ortaya çıktı. Şüphe yoktur ki bu harekete Ethem kendi kuvvetleriyle de katıldı.
93
Ethem ve kardeşlerinin kuvveti henüz kuvvetlerimiz Gediz yakınında bulunurken bir
darbe ile dağıldı. Bilirsiniz onu izleyen askerî kuvvetlerimiz asıl tehlikenin gelmekte olduğu
yöne yönelendirildi. O yönde, yani Kütahya bölgesinde bazı şeyleri söylemekte beis, zarar
görmeyeceğim.
Orada (600-800) kişiden oluşan ufak bir kuvvet Ethem’i dağıttıktan sonra yalnız 300 kişi
beraberinde kalmıştır. Yanında bir bataryayı beraber götürmüş, fakat o bataryanın zaptı
kaçmıştı. Batarya kullanılamayacak bir halde bulunuyordu. Bu kuvvetlerin buradan çekilip
gittiğini görünce yine birtakım insanları başında toplamış, 600 kişiye belki 800 kişiye
çıkarmış. Bataryaya da belki Yunanlılardan gönderilen topçularla bir faaliyet vermiş ve önceki
günden beri Kütahya’da bulunan ufak kuvvetlerimize saldırmaya başlamıştır. Bundan dolayı
önceki gün, dün ve bugün orada bulunan bu cüz’î kuvvet bu âciz kuvveti devamlı darbelerle
uğraştırmıştır. Hatta şimdi gelen bir raporda sağ tarafta Aydoğdu sırtları yönüne çekilen asiler
takip olunmaktadır. Efendim, işte bu ufacık kuvvet yenilmeye mahkûmdur. Fakat doğal olarak
durumu daha gerçek düşünmek ve bunları bir an önce temizleyebilmek için oraya süvari ve
piyade olmak üzere bugün üstün kuvvet gönderilmiştir. Bekliyorum. Bu üstün kuvvet bunu
büsbütün perişan edecektir (İnşallah sesleri). Şimdi Fevzi Paşa Hazretleri haber
göndermişler geleceklerdir. Onun için çok kısa geçeceğim. Asıl İnönü Meydan Savaşı’na
geçiyorum.
Biliryorsunuz kuvvetlerimizi İnönü bölgesinde toplamaya başladık, düşman oraya kadar
geldi. Fakat Nazifpaşa mevkiinde ve sonra Pazarcık bölgesinde daima bir taburdan ibaret
olan küçük kuvvetler, bütün bu düşman ordusuna iki üç gün kadar zarar verdirdi. Düşmana
göre az olan kuvvetlerimiz İnönü’nde toplanmıştı. Burada gerçekleşen Meydan Savaşı’nda
düşman, büyük zararlar ile yenilgiyi hissetti, anladı ve seri bir şekilde çekilmeye başladı.
Kuvvetlerimiz, biliyorsunuz Otalbalı, Beşkardeş tepeleri hattında bulunuyordu. Dün bütün
ordu, düşmanı takiben ileriye hareket etti ve dün akşam aldıkları vaziyet (20-30) kilometre
kadar daha ileride olmak üzere Gündüzbey, Metris, Akpınar ve Karaağaç hattına kadar
ilerledi ki bu hat bütün piyade kısımlarının hattıdır. Fakat süvari kolları daha ileri gitmiştir. Bir
kısmı Bozüyük, bir kısmı da Mezit vadisine doğru ve daha ileride Söğüt ve Pazarcık yönünde
keşif bölükleri gönderilmiştir. Bugün ordu Komutanlığı’ndan gelen bir raporda, düşmanın iki
alay piyade, iki bölük süvari ve bir batarya toptan oluşan kuvvetinin Söğüt, Bilecik, Yenişehir
yönünde çekilmekte olduğu bildiriliyor.
Gerçek kuvvetlerinin de (Pazarcık, Nazifpaşa, İnegöl, Bursa) yönüne doğru çekildiği
bildiriliyor. Düşman son derece seri bir çekilme yapıyor. Birçok eşya ve malzemeyi
terkederek çekiliyor. Yalnız güzergâhlarında Müslüman halka tecavüz ve zulüm yapmaktan
geri durmuyorlar. Buna karşılık ordu komutanı, doğrudan doğruya Mezit vadisinden
düşmanın dönüş yolunu kesmek üzere önemli bir süvari kuvveti gönderiyor. Kuzeyde de
piyade ve süvari kuvvetinden oluşan bir kuvvet, doğrudan doğruya Yenişehir yönüne doğru
düşmanın dönüş yolunu kesmek emrini almış bulunuyor. Şimdi bunun sonuçlarını
bekleyeceğiz .
Efendim, Yüce Meclisiniz, toplantı durumunda bulunmadığı için, bu zaferin gerçekten
çok önemli ve değerli olan siyasal ve askerî durumumuzun, iç durumumuzun üzerindeki
etkisinin önemini anlayacağınıza emin olarak İnönü Meydan Savaşı’nı kazanmış olması
dolayısıyla Batı Ordusu Komutanı’nı, bütün subaylar, komutan ve fertlerini Yüce Heyetiniz
adına tebrik etmiştim (şiddetli alkışlar). Belki okudunuz, tekrar okuyayım, yazdığım tebrik şu
idi:
Erkân-ı Harbiye Umumi Reisi ve Batı Cephesi Komutanı İsmet Beyefendi!
İnönü Meydan Savaşı’nda Batı Cephesi bölüklerinin uğurlu ve üstün yönetiminiz altında
kazandıkları kesin galibiyetten dolayı yüce şahısınıza ve kahraman ordumuzun bütün
komutanlarıyla subaylarına ve fertlerine Büyük Millet Meclisi’nin içten tebriklerini sunarım ve
bu başarının kutsal topraklarımızı düşman isgalinden tamamen kurtaracak olan kesin zafer
için hayırlı bir başlangıç olmasını Allah’tan diler ve işbu tebriklerin bütün Batı Ordusuna ve
subaylarına ulaştırılmasını rica ederim.
94
Büyük Millet Meclisi Başkanı
Mustafa Kemal
Hilmî Bey (Bolu)- İzin verilir mi Paşa Hazretleri Ben, İsmet Beyin, komutanların ve
gerekenlerin birer derece terfilerini öneriyorum.
Mustafa Kemal Paşa- İzin verir misiniz? Bu konu hakkında daha biraz genel durum
tespit edilsin ve kazanılmış olan bu meydan savaşı zaferini taçlandıracak beklediğimiz birkaç
şey vardır. Ondan sonra yine uygun bulursanız buyurduğunuz şey yapılır efendim. İsmet
Beyin verdiği cevabı da aynen okuyacağım.
Büyük Millet Meclisi Reisi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine:
Allah’ın yardımıyla İnönü Meydan Savaşı’nın kazanılmasından dolayı Büyük Millet
Meclisi’nin içten destek ve dilekleri, ordunun bütün fertlerini ve subaylarını teşekkür onuruna
erdirmiştir. Geleceğimizi tam istiklâl ile yüklenmiş olan Büyük Millet Meclisi’ne kayıtsız şartsız
bağlılık ve teslimiyetten aldığı manevî ve kutsal ışık ile (şiddetli alkışlar) kutsal topraklarımızı
kurtarma görevini yapacağına, ordunun kesin inancı ile emin bulunduğunu Başkanımıza arz
ederim. (Allah muvaffak etsin sesleri)
Erkân-ı Harbiye Umumi Reisi ve
Batı Cephesi Komutanı
İsmet
Efendiler, ben bu arada Yüce Heyetiniz’e özellikle teşekkürlerimi sunmak istiyorum.
Nedenini açıklayacağım. Aleyhimize oluşan harekâtın, gerçekten birçok kalpleri endişeye
düşürecek boyutta olduğunu kabul etmek gerekir. Böyle bir görüntü karşısında Yüce
Meclisiniz olağanüstü bir sükûnet, soğukkanlılık ve kararlılık göstermiştir. Hükûmet de
komutanlara ve orduya karşı güvenini iyi korumuş ve sonucu tam bir sakinlikle beklemiştir.
Yüce Meclisiniz’de beliren bu yüksek durum emin olunuz, hepimize ve bütün millete aynı
şekilde iyimser bir etki yapmıştır. Eskişehir’den gelen birçok kişiye kendiniz sorabilirsiniz.
Daima buradaki sükûnet, oraya sakinlik vermiştir. Halbuki düşman Eskişehir’e iki üç saat
yakınına kadar gelmişti. Eğer Meclis’te ufak bir telâş olsaydı, bu bütün memlekete
yansıyabilirdi. Hatta orduya da bulaşabilirdi ve Allah korusun istenmeyen sonuçlar karşısında
kalınabilirdi. İşte Yüce Heyetiniz’in sakinlik ve dayanıklılığının etkisi ve sonucu olmak üzere
İnönü Meydan Savaşı kazanılmıştır. Bundan dolayı teşekkürlerimi sunarım (estağfurullah
sesleri). Efendim, Fevzi Paşa Hazretleri geldikleri zaman daha fazla bilgi vereceklerdir. Bu
kadarla yetiniyorum.1
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Arkadaşlar, Muhittin Bey’in son derece değerli sözlerinin
doğurduğu duygulara tercüman olmak üzere bir iki kelime arz edeceğim. Milletimiz bugün
bütün geçmişinde olduğundan ve atasından daha çok ümitlidir. Bunu ifade için şunu
söylüyorum: Kendilerinin tabiri ile cennetten vatanımıza bekçi olan merhum Kemal demiştir
ki:
Vatanın bağrına düşman dayadı hançerini
Yok mudur kurtaracak bahtı kara mâderini
İşte bu kürsüden bu Yüce Meclis’in başkanı sıfatiyle yüce Heyetiniz’i oluşturan bütün
üyelerin her biri adına ve bütün millet adına diyorum ki:
Vatanın bağrına düşman dayasın hançerini
Bulunur kurtaracak bahtı kara mâderini (annesini)
(Sürekli alkışlar).
95
Türk Bağımsızlık Davasının Niteliği
17 Ocak 1921

1- İzmir meselesinin barış yoluyla çözümü, 2- İzmir ve Trakya meselelerinin çözümü
hakkında Türk görüşü, 3- Sevr Antlaşması’nın değişikliği hakkında Türk görüşü, 4-
Yunanlılarla barış olursa, Türkiye’nin Yunanlılara karşı uygulayacağı politika, 5- Türk-Ermeni
meselesinin çözümü hakkında Türkiye’nin durumu, 6- Ermeni katledildiği ile ilgili uydurma
haberler, 7- Ermeniler tarafından yapılan kıyımlar, 8- Boğazlar ve İstanbul hakkında Türk
görüşü, 9- Türklerin Amerika ve İngiltere hakkındaki görüşleri, 10- Gelecekte Türk politikası,
11-Avrupa ve Amerika kamuoyuna bildirilmesi istenilen görüşler.
United Telgraph muhabirine demeç.
(Hâkimiyet-i Millîye)
Kral Konstantin ile yakında İzmir meselesi ve Doğu politikası hakkında
görüşeceğimizden, Türk yurtseverliğinin reisi bulunan yüksek şahıslarının da görüşlerinin,
medenî dünya kamuoyu tarafından öğrenilmesi için aşağıdaki soruların sorulmasına izin
vermelerini rica ederiz.
S- Zat-ı devletleri, İzmir sorununun barış yoluyla çözümünde yeni Yunan hükûmetiyle
doğrudan doğruya veyahut müttefiklerinin veya Amerika’nın aracılığıyla görüşmelere
başlamayı ister misiniz?
C- İzmir her bakımdan Türk yurdudur. Anadolu’nun ayrılmaz parçasıdır. Yunanlılar
İzmir’de, hiçbir tarihî ve ırkî hakka sahip değiller. Adalardan ticaret amacıyla gelmiş ve bu
şehirde bile ekalliyet derecesini geçememiş olan Rumların varlığı öne sürülerek, İngiltere’nin
emperyalist isteğini elde etmek amacıyla bin yıldan fazladır Türk yurdu olan bu verimli
topraklarımız Yunan kuvvetleri tarafından haydutça istilâ edilmiştir. Mora, Teselya, Girit ve
Makedonya’da yapmış oldukları gibi, burada da Türk halka çeşitli işkence ve katliamlar
düzenleyip yok etme politikası uygulamışlardır. Uluslar arası incelenme komisyonunun
raporu da bunu belgeler.
Milletimiz bu haydutları ergeç yurdumuzdan kovacaktır. Ancak kan dökme yanlısı
olmayan milletimiz, hakları geri verildiğinde, yurdu derhal boşaltıldığı takdirde, barış
görüşmelerine hazırdır. Bu görüşmelerin doğrudan Yunan Hükûmeti ile yapılmasını tercih
ederiz. Amerika’nın hayırlı ve insanca aracılığını da memnuniyetle karşılarız.
S- İzmir gibi Trakya meselelerini nasıl ve ne şekilde çözümlemeye hazırsınız?
C- İzmir gibi Trakya da Türkiye’nin Türk çoğunluğunun oturduğu tarihî bir başkenttir. Millî
anıtlar ve anılarını toplayan ayrılmaz temel parçalarındandır. Yurdumuzun bu iki kutsal
parçasında söz konusu olan haksız işgal ve saldırının hemen kaldırılmasıdır. Rum ekalliyet
hukukunun, Saint-Germain anlaşmasında azınlıklar için olan haklar ölçüsünde korunacağı
tabiîdir. Ezici bir Türk çoğunluğunu barındıran Batı Trakya’ya gelince, buranın geleceğinin
belirlenmesi için genel oylamaya başvurulmasını kabul ederiz.
S- Sevr Antlaşması’nın değiştirilmesi konusunda Türk millîyetçilerinin görüşleri nelerdir?
Adı geçen antlaşmada ne gibi değişimlerin yapılmasını istiyorlar?
C- Siyasal bağımsızlık, adlî, ekonomik ve malî hayatımızı yok etmeye ve sonucunda
yaşama hakkımızı ortadan kaldırmaya yönelmiş Sevr Antlaşması bizce yoktur.
Bağımsızlığımızın ve egemenliğimizin gereklerini sağlayacak bir barış isteğimizdir.
S- Sizinle Yunanlılar arasında barışın oluşması mümkün olursa, Yunanistan’a karşı
uygulayacağınız politika ne olacak?
C- Yunanlıların Türkiye ile ilgili yayılmacı isteklere son vermeleri şartıyla, tarafımızdan
uygulanacak politikanın en gerçek dostluk temeline dayanacağına şüphe etmeyiniz.
96
S- Türk-Ermeni sorununun çözümü konusunda durumunuz nedir? Bu konuda
Amerika’nın aracılığını kabul edecek misiniz?
C- Ermenilerle aramızda milletlerin geleceklerini kendilerinin belirlemesi ilkesine
dayanan barış anlaşması imzalanmıştır ve aramızda dostluk ilişkileri mevcuttur.
S- Sonradan Türkler’in Ermeniler’i katlettikleri hakkında çıkan haberler doğru mudur?
C- Türkler tarafından Ermeniler’e karşı katliam yapıldığı söylentileri ve son haberler,
birtakım yalan ve uydurmalardan ibarettir. Bunların kesinlikle doğru olmadığına
güvenebilirsiniz. Bu gerçeğin belgelenmesi için tarafsız kurulların ülkemizde, özgürce
incelemelerini yapmalarını seve seve kabul ederiz. Bu konuyla ilgili Ermenistan’daki Yakın
Doğu Amerika yardım kurulları tarafından verilen en son raporların okunmasını öneriyoruz.
S- Sonradan Türklere Ermeniler tarafından soykırım uygulanmış mıdır?
C- Türk halkı ile ilgili Ermeniler tarafından düzenlenen işkence ve katliam ki Ermenistan
üzerine ordularımız tarafından yapılan harekâtı zorunlu kılmıştır. Oldukça geniş ölçüde
olmuştur. Bununla ilgili kesin belgelere sahibiz; bu belgelerin örneklerini size ayrıca
verdireceğim.
S- İngiltere Karadeniz ve Akdeniz Boğazlarını bırakmak istemediği için İstanbul
konusunun çözümü için ne gibi değişiklikleri kabul edeceksiniz?
C- İstanbul tamamiyle kayıtsız şartsız Türk hâkimiyeti altında olmak ve güvenliği
korunmak kaydı ile; Karadeniz ve Çanakkale Boğazlarında, serbest ulaşım şartları
belirlenebilir. Bu şartların belirlenmesi İngiliz hükûmetine değil, Karadeniz’e kıyısı olan
devletlere aittir.
S- Türk milliyetçilerinin bir yandan Amerika diğer yandan İngiltere ile ilgili görüşleri
nelerdir?
C- Türk halkı Amerika’yı iyilik düşünen, insanlığa hizmet eden, hürriyeti koruyan
özellikleri ile tanır. Ülkemizin içinde yüklendiğimiz, çağdaş medeniyete hizmet eden
çalışmada Amerika kaynağından çokca faydalanmayı dileriz. İngiltere’ye gelince; milletimiz
bu ülkenin emperyalist isteklerinden ürkmektedir.
S- Gelecekte ne gibi bir politika izleyeceksiniz?
C- Ülkemiz haraptır. Milletimiz fakirdir. Eğitimimiz çağdışıdır. Ekonomimiz zayıftır.
Ülkemizi yapılandırmak ve milletimizi aydınlatmak, ilerletmek tek kesin amacımızdır. Bunun
üzerine barış ve refah içinde ciddî olarak çağdaşlaşmaya muhtacız. Bağımsızlık siyasetimiz
bu ihtiyaçları gerçekleştirmeye yönelmiş olacaktır.
S- Siz, Avrupa ve Amerika kamuoyuna daha neler bildirilmesini istersiniz?
C- Avrupa ve Amerika kamuoyunca, aşağıdaki gerçeklerin bilinmesini isteriz: Doğuda
barış çoktandır oluşturabilirdi. Padişahlık ve halifelik makamlarından başlayarak, ülkenin
büyük küçük bütün kurumları, İngilizler tarafından, milletimizi tutsak kılmak için oyuncak gibi
kullanılmıştır. Millî topraklarımız içinde, Fransızların, İtalyanların ve Yunanlıların, varolan
bütün kanun esaslarının tersine, oluşturdukları işgaller, hiçbir şeyin mazur gösteremeyeceği,
kanlı bir mücadeleye yol açmıştır. Savunma araçlarından tamamen mahrum birtakım
şehirlerimiz ve bu arada özellikle aylardan beri kendini kahramanca savunan Ayıntap (Antep)
şehri, Fransızların her türlü, hukuk kurallarına ve insanlığa karşıt olarak geceli gündüzlü
düzenledikleri top ateşiyle yok edilmiş, birçok kadın ve çocuk öldürülmüş, yok edilmiştir. Bu
zulümler ve facia hep Türk kalmak isteyen halkı zorla Fransız mandası altına almak için
düzenlenmektedir. İtilâf Devletleri, milletimizi, bütün insan haklarından mahrum bir hayvan
sürüsü ve ülkemizi sahipsiz bir açık arazi olarak düşünmektedir. Bu yanlış düşünceler
yüzünden her gün artan işkence ve yolsuzluklarını uygulamak için uğraşmaktadırlar.
Gerçekte, milletimiz, hayatını ve bütün insanlık hak ve görevlerini bilen ve yurduna tamamen
sahip ve hürriyetine ve bağımsızlığına aşk ve sadakatle bağlıdır. Ve ancak varlığını ve kutsal
değerlerini korumaktan başka bir şey yapmıyor.
97
Bağımsızlık ve hürriyet için savaşan milletimiz haklı davalarını, insanlığın vicdanına,
sorumluluğuna gönderiyor.
Anayasa Kanunu Nedeniyle
20 Ocak 1921
Efendiler! Sanıyorum ki bu yedinci maddenin hükmünü daha önce var olan ve fakat
kabul edilmemiş olan bu esasın varlığı tespit etmekteydi. Yani, meslekî temsil yöntemiyle ilgili
bir maddedir. Halbuki yüce heyetiniz o ilkeyi reddetmiştir. Gerçekten tüm meslek erbapları
temsil edilecek şekilde bir seçim yapılmış olsa 800, 1000 kişilik muazzam bir meclis
meydana gelecekti. O kadar büyük bir Meclis’in uygulama yetkisi ile görev yapması
olağanüstü zor olduğundan yedinci madde konulmuş. Bana kalırsa, madem ki bu meslekî
temsil maddesi reddolunmuştur, o halde artık bu yedinci maddeye de gerek kalmamıştır1
(çok uygun sesleri, alkışlar).
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Efendim, Hüseyin Avni Beyin konuşmasına göre 8’inci
madde Yüce Meclisiniz’in hak ve yetkisini sınırlıyordu. Efendi hazretlerinin demecine göre de
buna esasen gerek yoktur. Çünkü birinci maddede Yüce Meclis’in yetkisi açık bir şekilde
işaret edilmiştir. Bana kalırsa, her iki görüş de doğru değildir. Bir defa, birinci maddedeki
ifadenin anlamı hâkimiyetin kayıtsız şartsız millete ait olduğuna dairdir. Fakat ondan sonra da
halkın geleceğini bizzat ve fiilen yönetmesine dayanan bir yönetim şeklinin de takip edileceği
söyleniyor. Bundan dolayı halkın geleceğini kendisinin üstüne alınmasında son derece
kapsamlı bir anlam vardır. Bunların her birini ayrı ayrı belirlemek ve sınırlamak gerekir ve bu
belirleme ve sınırlamaya başladığımız zaman bunun başlangıcı Yüce Meclis’inizdir. Onun
için Yüce Meclis’inizin bile yetkisinin son derece açık bir şekilde bütün milletçe bilinmesi
gerekir; yoksa mutlaka ve kayıtsız şartsız kelimesi ile başlayan cümle Yüce Meclis’inizin
yetkisini ifadeye yeterli değildir.
Bir de Yüce Meclis’inizce kabul edilmiş bir esas ilke vardır ki; o da var olan kanunlar
yerine yenisi konulmadıkça diğerleri geçerlidir. Bundan dolayı öteden beri var olan ve görülen
Kanun-û Esasî kanunları içerisinde yer alan herhangi birinin yerine diğer bir madde
konulmadıkça, veyahut genel kurulu yerine yeni bir Kanun-u Esasî konulmadıkça hükümleri
kalıcıdır. O halde birinci maddenin varlığıyla yetinirsek sekizinci maddede Yüce Meclis’inizin
yetkisini sınırlayan konuların hiçbirisi var olamaz. Bunun var olmayacağını anlamak için
sekizinci maddede Yüce Meclis’iniz bu madde içeriğine göre genel kanunlar konulmasına
yetkilidir. Halbuki var olan Kanun-u Esasî’ye göre Meclis’in Kanun-u Esasiyi tamamen
değiştirmeye ve bozmaya bilmem ki yetkisi var mıdır? Olay Meclis-i Mebusan’ın Anayasa
kanunlarını, üçte iki çoğunluğun karar vermesi şartiyle değişikliğe yetkisi olduğuna ait bir
işaret vardır. Fakat Kanun-u Esasiyi tamamen yıkarak yerine diğer bir Anayasa koymaya
yetkisi var mıdır? Halbuki Yüce Meclis’iniz, aynı zamanda bir kurucu meclis yetkisine sahiptir.
Var olan Anayasa’yı kaldırır, yerine yenisini koyabilir. Bundan dolayı bunu ifade etmek
gerekir ve bu sanıldığı gibi Yüce Meclis’inizin aynı zamanda bir de Kurucu Meclis anlamında
olduğunu da tamamen ispat ediyor. Ondan sonra antlaşma ve barış sözleşmesi, vatan
savunması ilânı, yani savaş ilânı gibi yetkilerin, var olan Anayasa’da kime ait olduğunu
biliyorsunuz. O kanuna göre kime ait ise bu madde o ait olmayı açıklar.
Halbuki sanıyorum ki milletin gerçek vekillerinden oluşan Yüce Meclis, artık bu yetkileri
bir şahsa bırakmak istemiyor. Kendi yapmak ve tamamen üzerine almak istiyor. Bunu ifade
etmezsek; henüz kanunlarının bir çoğu carî Kanun-u Esasiye göre Kanunu değiştirmeye
cesaret bulamayız. Bundan dolayı bunu ifade etmek gerekir (Alkışlar). Avni Bey diyor ki,
bunun gereği yoktur. Ancak vekillerin hukuk ve yetkilerini belirlemeli ve sınırlamalı. Efendiler,
vekillerin görevlerinin belirlenmesi, sınırlaması konusu son derece basit ayrıntılardan
ibarettir. Onu istediğiniz gibi yapabilirsiniz. Hatta talimatla bile yaparsınız. Bunun için böyle
esas kanunlarda kanun koymaya bence gerek yoktur. O her zaman elinizdedir. Fakat Yüce
98
Heyetiniz’in mahiyet ve yetki genişliğini belirleyecek esasları koyarsanız diğerlerini her
zaman yapmak elimizde olur. Bence bu madde doğal olarak gereklidir ve Heyet-i Vekile’nin
görevlerini açıklayacak şeyleri basit talimat derecesinde yapabilirsiniz1.
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Hüseyin Avni Bey, bu maddeye eklettirmek istediği yahut
maddeyi değiştirmek istediği konusunda son derece önemli ve esaslı bir noktaya
değinmişlerdi. Hilâfet Hukuku ve Padişah Hukuku, -sanıyorum ki kendileri burada ya hazırdı,
yahut değildi- gizli bir oturumumuzda bu konuya dair sözlerimizi ve görüşümüzü saklı
bulundurmaya Yüce Meclisiniz özellikle karar vermişti. Şimdi Beyefendi nişandan söz ediyor.
Rütbeden bahsediyor, bilmem neden bahsediyor. Bunları kim verecek, ben diyorum ki bugün
bunları açık bir ifade ile söylemek uygun değildir. Bir prensip olarak Hilâfet ve Saltanat
makamını kabul ediyoruz.
Bunu kabul ettikten sonra Efendiler, İslâm şeriatı gereği ve tabiat gereği ona birtakım
haklar ve yetkiler vereceğiz. Fakat istiyor musunuz? Bunları bugün konuşmaya karar verelim
(hayır sesleri). Bugün konuştuğumuz ona vermeyeceğimiz şeylerdir. Burada vermemek
istediğimiz şeyleri söz konusu ediyoruz. Fakat vereceğimiz ve vermek istediğimiz şeyleri söz
etmenin zamanı değildir2.
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Başkan Bey, ben de Hükûmet adına bir şey anlamak
istiyorum, izin verilirse. Yapılması irade-i seniyye’ye ait olan her şey Yüce Meclis’e gelecektir,
buyuruluyor. Bir defa bugünkü durumumuza göre hangi konuların irade-i seniyye’ye
sunulması gerekecektir ve hangisi gerekmeyecektir. Bu belli değildir. İkincisi bugün
uygulamaları ve yürütmeyi sorumlu kişiler yapmaktadır. Örneğin, kaymakam tayini gibi,
mutasarrıf tayini gibi, elçi tayini gibi vesaire. Bunları Bakanlar Kurulu’ndan hemen
kaldırıyorsanız; öncelikle Bakanlar Kurulu’nun görüşünü dinlemenin yararlı olacağı
inancındayım. Çünkü kaydü şartla belki bu dakikadan itibaren ben de içinde olduğum halde
Heyet-i Vekile görevine devam edemez. Bu kaydü şart altında sorumluluk yüklenemez. Belki
Yüce Heyetiniz içerisinde örneğin Hüseyin Avni Bey arkadaşımız vardır ki bu kayıtlar ve
şartlar ile Hükûmeti yüklenmeye cesaret edebilir.
Savaş Harekâtı Hakkında
20 Ocak 1921

Sivas Milletvekili Emir Paşa ile arkadaşlarının, âsi Etem’e ve cephelerdeki savaş
harekâtına dair Müdafa-i Milliye Vekaletinde soru önergesi nedeniyle Müdafa-i Milliye Vekili
Fevzi Paşadan sonra konuşması:
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Efendim, Paşa Hazretlerinin vermiş oldukları genel
açıklamalar arasında Bursa’ya çekilen düşman kuvvetlerini takibe ait noktaya bir kelime
eklemek istiyorum. Paşa Hazretlerinden izin aldım. Buyurdular ki, bozguna uğrayıp çekilen
düşman kuvvetleri, aldıkları yeni kuvetlerle desteklenerek Bursa’ya yaklaşık iki, iki buçuk saat
mesafede bulunan mevzilerinde yerleştiler ve daha fazla takip etmedik. Ben de şunu
eklemek istiyorum ki, Erkan-ı Harbiye-i Umumiye gerçekten sonuna kadar takip etmek ve
Bursa’ya girmek kararını vermiş olsa idi kuvveti ona uygun idi. Takipten vaz geçen kuvvetler
esasen taarruz emrini almış kuvvetlerimiz değildir. Yani kuvvetimizin yetmezliğinden durmuş
değiliz. Karar vermemiş olduğumuzdan dolayı bekledik ve sanıyorum ki bunun bazı
nedenlerini ve düşüncelerini de sırası geldiğinde söylemiştim.
Hasan Bey (Van)- “İzmit’in neresine kadar ilerlenmiştir?”
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Sanıyorum ki belirgin bir cephe yoktur. Bazen biraz
batıya, bazen doğuya hareket eden seyyar kuvvetler vardır sanıyorum.

99
Mersin Milletvekili Salahattin’in Hafiye Sorunlarının Halliyle Söz Serbestliğinin
Sağlanması Hakkındaki Önergesi Nedeniyle
31 Ocak 1921

Efendim, Salâhattin Beyefendinin Meclis’in kuruluşunun başlangıcından bu ana kadar
diğer arkadaşlara katılmadıklarından birçok noktaları henüz tamamen kavramamış
olduklarını kabul etmek isterim. Henüz yakın bir zamanda içimizde bulunuyorlar. Salâhattin
Beyefendiyi böyle daima şüphelendirecek şekilde inanca yönlendiren ikinci bir görüş de
olabilir. Çünkü Salâhattin Beyefendi, bu anlamda bir Meclis’in bu memleket için gereksiz
olduğu ilkel görüşünde bulunuyorlardı. Var olan temsil kurulunun, bu konu için yeterli
gelebileceği ve bu şekilde yetinilmesi fikrindeydiler ve bu görüşü korumakta olduğu için
bugün bu Meclis’in anlamını kavrayamamaktadır. Bu konudan dolayı kendisini hoş görürüm.
Üçüncü bir neden de, Salâhattin Beyefendi’yi yanlış düşüncelere yanlış kararlara, yanlış
sonuca vardırabilir. O da kendi anlayışındandır. Bilirsiniz Salâhattin Bey, bu Meclis’in içine
gelirken, bu milletin bağrına girerken İngiliz Elçiliğinden geçerek İngiliz torpitosuna binmiştir.
Salâhattin Bey (Mersin)- Evet İngiliz torpitosiyle geldim.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Ve ilk yaptığı şey millî ve vatanî göreviyle uğraşan bir
arkadaşı yerinden oynatmak ve yerine geçmek olmuştu. Bundan dolayı kendileri aslında kötü
bir adamdır demek istemiyorum, diyelim, ancak bu anlayışlarla içimize geldiği için bazı
durumumuzu bu şekilde görmektedir. Bundan dolayı olayları onunla aynı şekilde
yargılayamayız.
Anayasa Kanununun Yedinci Maddesinin Değiştirilmesi Hakkındaki Öneri
Nedeniyle
21 Şubat 1921

Efendiler! Anayasamız (Teşkîlât-ı Esâsiye), milletin tamamiyle isteklerini ve Meclis’in
yapısını ve gerçek şeklini gösterir bir kanundur. Bu kanun var olmasaydı Türkiye Büyük Millet
Meclisi’nin yüce yapısı hakkında dünya hiçbir kesin fikir edinemeyecekti ve düşmanlarımız
buna çalışmışlardır. Yüce Heyetiniz’in geçici kuralsız, hiçbir şey temsil etmeyen bir heyet
olduğunu göstermek için çok çalışmışlardır.
Teşkilat-ı Esasiye Kanunumuz, bütün bu kötü fikirleri alt üst edecek bir kanun olarak
ortaya konmuştur.
Bugün İstanbul’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ve bunun hükûmetinin değer ve
anlamını yok etmek, iptal etmek için çalışanların tamamı Teşkilat-ı Esasiye Kanunumuzu
iptal etmeye çalışmaktadırlar. Bugün Londra’da varlığını ispat eden delege heyetimizin bütün
gücü, bütün kuvveti ve temsil yetkisi, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu sayesindedir. Bundan dolayı,
bu kanunu bozmaya çalışmak, bence bugün için memleket ve millet yararına ve Yüce
Meclis’inizin kanun yapmasına darbe vurmaktır. Bundan başka birçok arkadaşların dediği
gibi beş aydan, altı aydan beri, gizli, açık, özel oturumlarda bu söz konusu ve tartışma
konusu olmuş, komisyonlarda geniş ve derin olarak araştırılmıştır. Bundan sonra yine bir
yüce gaye ile daha beş, on gün önce kesin karara varılan bir kanunu bozmak için tekrar
başvurmak kanunen uygun değildir. Böyle bir başvuruyu Başkanlık makamının kabul etmesi
zaten hatadır. Onun için öneriyorum: Bunun için bu, burada söz konusu, konuşma olmasın.
Bu bile zarardır.
Mustafa Bey kardeşimiz bilmem hasta mıdır nedir? Bunun değiştirilmesi için on keredir
başvuruyor ve ilk başvurusunda bu zaten reddedildi. Reddolunduktan sonra nasıl tartışılır?
100
Bu tartışma zararlıdır. Arkadaşlar, tam bir içtenlikle, tam bir ciddîyetle bildiririm. Bu söz
konusu ve tartışma olamaz1 (konuşma yeterli sesleri).
Mustafa Kemal Paşa (Ankara)- Bu mesele Meclis’te bile söz konusu olamaz. Meclis’in
görevi Teşkilat-ı Esasiye Kanunu değiştirmek değildir. Heyet-i Vekile Kurulu’nun görev ve
yetkisini belirlemektir.
Londra Konferansı’nda Sözün Tevfik Paşa Tarafından Ankara Delegelerine Bırakılmış
Olduğuna Ait Gelen Telgraf Üzerine
26 Şubat 1921

Efendiler! Sırrı Bey imzasiyle önceki gün Londra’dan bir telgraf gelmişti, yüksek
huzurunuzda okunmuştu. Elbette o resmî olmayan bir telgraftı. Şimdi Makam-ı Riyaset
doğrudan doğruya Başdelegemiz Bekir Sami Bey’den gelen bir telgrafname vardır ki; bunun
da içeriği tamamiyle Sırrı Bey’in verdiği bilgiyi doğrulamaktadır. Efendim 23 Şubatta
(St.Ceyms) sarayında konferansa katıldıklarını söylüyor.
Tevfik Paşa kısa birkaç sözden sonra, sözün milleti temsil eden heyete ait olduğunu
söylediği ve konuşmanın devamı süresince susmayı tercih ettiğini yazıyor. Bu oturumda
(memleketin istiklâl ve varlığına dair ilkeler tarafımızdan savunuldu. Loit Corc, bu ilkelerin
uygulamalarındaki görüşümüzün açıklanmasını istedi.
Görüşmelerin gelecek oturuma bırakılması istenildi) diyor. Loit Corc, gelecek oturumda
da İstanbul heyetiyle toplantı yapmak istiyordu. Fakat söz hakkının milleti temsil eden
heyetimize ait olduğu tekrar edildi (Alkışlar).
Bu, Başkanlık makamına gelmiş bir telgrafnamedir. Yüce Heyetiniz’e haber veriyorum ve
elbette Dışişleri Bakanlığımız’a gelmiş şifreler olduğundan haberim var efendim (Alkışlar).
Belki orada daha başka ayrıntı vardır. İşleyiş şeklinden konferansın iyi bir halde geçtiğini
anlıyorum.
Cephe Zamları Hakkındaki Kanun Münasebetiyle
14 Mart 1921

Efendim, bu cephe zammı hakkındaki kanun maddesinin yorumlarından söz edilmekte
olduğu için bir iki görüş arz etmek istiyorum. Üçüncü maddenin içinde deniliyor ki: (Düşman
veya silâhlı eşkıya karşısında savaş yolunda veya savaş önlemi olarak bulunduruldukları
zaman cepheye ait bölükler sayılır).
Savaş yolunun ne demek olduğunu bütün arkadaşlar bilir. Bundan dolayı bir kez
bakışımızı ve hayalimizi memleketi savunmak olan savaş yollarımıza yöneltelim. Batı’da
savaşlarımız vardır. Karadeniz’den başlar. Akdeniz’e kadar devam eder. Doğrudan doğruya
düşmana karşı silâhını çevirmiş olan avcı yollarından başlayınız, asker olanlar ayrıntıları çok
iyi bilirler, onların dayanaklarından –ki birer takımdan ibarettir- sonra önlemler; taburlardan,
alaylardan başlayarak bunlar o savaş yolunun önlemlerini oluşturur. Doğal olarak
Karadeniz’den Akdeniz’e kadar uzayan bu uzun cephenin her tarafına yetişebilecek olan
önlemler daha merkezi ve daha geride bulunur.
Savaş hattını uzunlamasına takip edelim. Mersin, Tarsus, Adana, Antep böyle Güney
Cephesi gider. Tâ Musul karşısına kadar... ve oradan da doğuya yönelir. Demek ki
memleketimizin bütün hudutları bugün için savaş hatlarından ibarettir.
Bundan dolayı bu savaş hatlarını yöneten büyük, küçük karargâhlar, ait oldukları
cepheyi yönetecek kadar usulen geride bulunur. Bunun için bütün bu hatları yöneten genel
101
karargâhın da elbette ki herhangi bir savaş hattına yapışık olarak bulunması gerekmez ve bu
uygun da değildir. Onun da genel heyeti yönetebilecek kadar merkezi bir konumda
bulunması lâzımdır. Şimdi bu savaş hattının tedbirlerini göz önüne alınız, gerektiğinde
yetiştirilmesi gereken genel tedbirler nerede bulunur? Sivas’ta bulunur, o halde cepheye ait
bölükler ve cepheye ait karargâhlar doğal olarak neferden, takımdan, tâ genel ordugâha
kadar gelir ki o da Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Dairesidir. Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Dairesi
barış zamanında çalışan bir daire hükmünde değildir. Daima seyyar olmaya mahkûm bir
genel karargâh yapısındadır. Yine o madde okunacak olursa savaş hattına girmeyenler
kimlerdir? Karargâh kimlerdir? Teşkilâtlar kimlerdir? Buna ait yeterli açıklık vardır. Bakınız,
geri hizmetlere memur bölükler bunların kadrolarına alınır, veya bir cephe ve kolordu önlemi
olarak âmirlerine verilir. Meselâ doğrudan doğruya Ankara’nın yerel güvenliği için bir
kumandanlık oluşturulmuştur. Ankara Kumandanlığı; bunun görevi burada çalışmaktır ve
cepheye gitmekten uzaktır. Bundan dolayı bunları ayırmak kolaydır. Bu kurala göre genel
merkezden başlayarak tâ süngüsünü düşmana çevirmiş olan fertlere kadar cephe zammı
vermek lâzımdır. Arkadaşlarımızdan birisi, buyurdular ki, bu kanunu, Erkan-ı Harbiye-i
Başkanı İsmet Paşa yapmıştır. Kendileri, Erkan-ı Harbiye-i Umumiye’nin bundan ayrı
tutulması taraftarıdır. Bundan benim de bilgim vardır.
Gerçekten İsmet Paşa genel merkezin bundan ayrı tutulması taraftarı idi. Hatta ordu
karargâhlarının, hatta kolordu karargahlarının, hatta tümen karargahlarının bunun dışında
tutulması taraftarı idi. Amaç, bizim burada yorumlamak istediğimiz gibi bu cepheye aittir, bu
cepheye ait değildir şeklinde olursa doğru bir görüş değildir. İsmet Paşa’nın ve İsmet Paşa ile
bu noktada aynı fikirde olan arkadaşların düşündüğü şey, bugün memleketin, milletin paraya
ihtiyacı vardır. Bu parayı nereden kesmek mümkünse oradan kesmek lâzımdır. Bundan
dolayı genel merkezi oluşturan subaylara cephe zammı vermezsek onlar zarar görmüş
olmayacaklar gibi, anlaşılır şeklinde düşünceler göz önüne alınırsa gerçekten bu karargâhlar
için cephe zammı vermemek uygundur. Fakat; bu savaşan bölüktür veya savaş dışı bölüktür
açısından bakarsanız bütün dünyaya karşı ilân ettiğimiz savaşı sürdüren bir genel merkeze
savaş dışısın demek bütün ordumuzun savaş dışı olduğunu kabul etmek demektir ki; bunu
ben kendi şahsıma kesinlikle reddederim. Cephe zammı vermemeli. Fakat bizim Erkan-ı
Harbiye-i Umumiye karargâhı savaşmaktadır.
Kuva-yı Milliye’nin Kuruluşu Nedeniyle
Nisan 1921

Patris’ten: Kuva-yı Milliye’nin (Millî Kuvvetler) kuruluşunun yıldönümü nedeniyle Mustafa
Kemal, Meclis binası balkonundan verdiği bir söylevinde son savaş olaylarıyla durumun
tamamiyle değiştiğini ve Türk’ün artık İzmir ve Trakya yı görüşme konusu yapmayacağını
söylemiştir.
Mustafa Kemal ondan sonra demiştir ki:
“Eğer Yunanlılar gerçekten barış istiyorlarsa İzmir ve Trakya’dan gitmelidirler. Biz, bunu
şimdiye kadar hakkımıza ve adalete güvenerek istiyorduk. Bundan sonra galibiyet hakkı ile
isteyeceğiz”.
Vakit: 30.4.1921, s.1
102
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Kuruluş Gününe Ait Anılar
22 Nisan 1921

16 Mart’ta İstanbul’un resmen işgali üzerine
Ankara’da millî bir meclis toplamak gereği-Mustafa
Kemal’in şahsiyetine yönelik propagandalar ve saldırılarMustafa
Kemal’in işbaşından çekilmek düşüncesiMustafa
Kemal için hürriyet ve bağımsızlığın anlamı-
Ateşkes döneminde İtilâf Devletleri’nin durumu ve
İstanbul’un psikolojisi- Mustafa Kemal’in girişimleriAnadolu’ya
geçmesi-Milletin kurtuluşunu savunmak için
gösterdiği tamayül
Hâkimiyet-i Millîye
S- Paşa hazretleri, yarın Nisanın yirmi üçü... Büyük Millet Meclisi’ni geçen yıl bugün
açmıştınız. Bu tarihin çok büyük önemi var ve bu tarih, millî geçmişimizin en değerli anısı
olacak, bu nedenle bazı sorular sormama izin verilir mi?
C- Ne sormak istiyorsunuz?
S- Geçen 23 Nisan, Meclisin ilk açılış gününe dair anı ve duygularınızı sormak istiyorum,
Sayın Paşa bu anı ve duygularınız millî tarihîmiz için çok önemlidir.
C- Peki açıklayayım.
Mustafa Kemal Paşa, koltuğuna gömüldü. Birkaç dakika düşündü, sigarasından
pencereye doğru giden helezonî dumanları bir süre gözleriyle sakince izledi ve anılarını ağır
ağır şöyle anlattı:
C- 16 Mart felâketi üzerine artık, İstanbul tamamen bağlanmış, millet ve ülke başsız
kalmıştı. O’nun kurtuluşunu düşünmek ve kurtarmak için Ankara’da millî bir Meclis toplamak
gerekirdi. Bu düşünce ile gerekli çözümlere giriştik. Böylece geçen Nisan ortalarında
milletvekilleri Ankara’da toplanmaya başladı. Ancak ülke geniş ve ulaşım araçları sınırlı idi.
Bunun için vekillerin varması her zaman gecikmeye uğruyor ve bu gecikme bana eziyet
veriyordu.
Bu eziyet içinde bütün çalışma arkadaşlarım ile gece gündüz dinlenmeksizin çalışarak
durumla ilgili çözümler düşünüp uyguluyorduk. Milletin beslediği sevgi ve inancı yakından
bildiğim için, bence bazı yönlerde sakatlık gösteren doğru yoldan sapma hastalığına karşı,
bütün millet ve ülkeyi koruyacak tedbirler alındığı zaman, durumun ağırlığının
giderilebileceğinden şüphe yoktu. O sırada içeride halkın düşüncesini belirlemek, dışarıda da
dünya kamuoyunu karıştırmak amacıyla kullanılan araçlardan biri de doğrudan doğruya
benim şahsiyetim idi; ülkemizdeki millî heyecanı, hak ve kurtuluşu savunma yolunda
gösterdiği hayatı ile ilgili var olma yeteneğini yalanlamak için bazı kişiler, bütün saldırılarını
bana yöneltiyorlardı. Gerek millete ve gerek İstanbul’daki hükûmete resmen diyorlardı ki:
“Mustafa Kemal’i tanımayınız; Mustafa Kemal’e güvenmeyiniz. İtilâf Devletleri’nin Türkiye’ye
karşı gösterdiği şiddet O’nun yüzündendir”. Onlar böyle söylüyorlar ve ben ortadan
kaldırıldığımda, milletin ve ülkenin dışarıdan her türlü dostluğu ve iyiliği göreceğini ileri
sürüyorlardı, zihinleri bu şekilde kandırıyorlardı. Ben bu teşebbüste ne kadar yüzeysel, fakat
ustaca bir kasıt olduğunu bütün açıklığıyla görüyordum. Ancak milletimin üstüne konan baskı
ve tutsaklık yükünün benim yüzümden oluştuğunu düşünebileceklerin varlığını zaman zaman
düşündükçe kalbimin çok derin üzüntü ile çarptığını hissediyordum. Hem kendimi bu
üzüntüden hem de böyle düşünebilecekleri kuruntudan kurtarmak için, o güne kadar
oluşturulan tarihî durumun ve bu durumun o günden sonraki aşamalarına ait sorumluluğu
başka bir arkadaşa emanet ederek unutulmuş bir köşeye çekilmenin uygun olacağını
düşündüm; bu düşüncemi, o zamanlar temasta bulunduğum çalışma arkadaşlarımın hepsine
103
açık ve kesin bir dille bildirdim. Fakat arkadaşlarım böyle bir davranışın düşmanın isteklerini
ve niyetlerini desteklemekten başka bir sonuç vermeyeceğini iddia ettiler.
İçerideki başkaldırı ateşi Ankara kapılarına kadar dayanmıştı. Durumun ağırlığı,
sorumluluğun büyüklüğü ürkütücü bir özellikte idi. Bu durum karşısında şöyle düşündüm:
Ortaya çıkan durum, hangi düşünceye yol açarsa açsın, çekilmek iki şekilde açıklanabilirdi:
Birincisi, tutulan yolda umutsuzluğa düşmüş olmak; ikincisi, tutulan işin ağır sorumluluğuna
dayanamamak. Bu gibi yanlış düşünceler hem kutsal amaca zarar verir, hem de bu amaç
etrafında toplanan güçleri dağıtırdı. Bunun üzerine, arkadaşlarımın içtenliğine milletimin
güçlü inançlarına ve düşmanlarımızın önce ve sonra güçsüzlüklerini ilân etmeye zorlayacağı
hakkındaki kesin inancıma ve Allah’ın yardımına dayanarak, eskisi gibi sonuna kadar millî
mücadelemizin bana yüklediği namus ve vicdanî görevi yerine getirmeye karar verdim. Ve
artık genel hareketi, kanuni olarak çevirmeye başlamak gününün daha fazla
ertelenemeyeceğinden; 1920 senesi Nisanının 23.günü Meclis’in açılmasına karar verildi.
İşte 23 Nisan Cuma günü öğleden sonra yaklaşık saat ikide Meclis binasının kapısından
girerken, günlerden ve gecelerden beri bütün varlığımı meşgul eden fikir ve duyguya dalmış
bulunuyordum. İçeriye girip Meclis salonunu dolduran milletvekillerinin güven ve sevgiyle
bana baktıklarını gördüğüm zaman teşebbüsümüzün milletin isteğine, beklentisine
uygunluğunu bir kez daha anladım. Ve artık benimle ortak düşünce ve istekte milletin,
düşünce ve isteğini tamamen temsil eden bu kadar arkadaşlarla beraber çalışacağımdan
dolayı büyük bir mutluluk duydum.
Mustafa Kemal Paşa onurlu geçmişinin millî kurtuluşu hazırlayan bu anılarını tekrar
düşünmüş olmaktan duygulanmış gibiydi: Anadolu direnişi bu olgun şekline gelene dek,
millet kahramanın geçirdiği bazen ızdıraplı, üzüntülü, bazen sevinçli, mutlu günleri ruhumda
duydum. Baştan başa ebedi bir tarih oluşturan bu anıları saran yüksek memleket coşkusunu,
bugün kendilerinden dinlerken ruhumdan kopan derin özlem ve duyguyu güç sakladım ve
tekrar sordum:
S- Paşa Hazretleri Türk milletinin bütün dünyaya gösterdiği bu soylu direnç, sizin
aklınıza önceden nasıl geldi? Direnişe ait ilk düşüncelerinizi sormama izin verir misiniz?
C- Hürriyet ve bağımsızlık benim karakterimdir. Ben milletimin ve büyük atalarımın en
değerli mirasından olan bağımsızlık aşkı ile büyülenmiş bir insanım. Çocukluğumdan bugüne
kadar aile, özel ve resmî yaşamımın her aşamasını yakından tanıyanlar tarafından bu aşkım
bilinir. Bence bir millette haysiyetin, gururun, namusun ve insanlığın oluşması ve devam
etmesi, kesin olarak o milletin özgürlüğüne ve bağımsızlığına sahip olmasıyla mümkündür.
Ben kendi adıma, bu saydığım özelliklere çok önem veririm ve bu özelliklerin bende
olduğunu iddia edebilmem için, milletimin de aynı özelliklere sahip olmasını gerekli
görüyorum. Ben, yaşayabilmek için, mutlaka, bağımsız bir milletin çocuğu kalmalıyım. Bu
nedenle millî bağımsızlık bence bir hayatî meseledir. Millet ve ülkenin çıkarları
gerektirdiğinde, insanlığı oluşturan milletlerden her biriyle medeniyet gereklerinden biri olan,
dostluk ve politik ilişkilerini büyük bir incelikle kabul ederim. Ancak benim milletimi tutsak
etmek isteyen herhangi bir milletin de, bu amacından vaz geçene dek amansız düşmanıyım.
Örneğin, genel savaş, yeryüzünde ortaya çıktığı zaman, coğrafî durum, tarihî olaylar ve
siyasî dengelerin zorlamaları karşısında, tarafsızlığımızın korunmasının imkânsızlığı
yüzünden Almanların bulunduğu gruba katıldık; Almanlarla dost olduk. Almanlar, yurdumuza,
ordumuza, hükûmetimize kadar girdiler. Bunların hepsini hoş gördük; fakat Almanlardan
bazıları, haysiyetimize ve bağımsızlığımıza zarar veren davranışlar göstermeye başladıkları
dakikada ve anında, hiçbir yaptırıma bakmadan, ruhen, hatta eylem düzeyinde başkaldırdım.
Bu direncim yüzünden, genel savaşın devamı sırasında, bir yıla yakın, bu tavrımdan yana
olmayanlarla, ters düşerek, düşman konumunda kaldım. Arkasından, şartlar gereği tekrar
Suriye’de kabul ettiğim komutanlık, savaşın son günlerine rastladı. Savaşın sürmesine
taraftar olmadığım gibi, savaşın her imkândan yararlanarak sona ermesi gerektiğine
inanıyordum; bu inancımı da özel ve resmî olarak açıklamaktan da geri kalmamıştım.
Savaşın sonuçlarının bizim için üzücü olacağını düşünüyordum. Fakat İngilizlerin,
104
İtalyanların, Fransızların, bizim için üzücü olacak bu sonucu, ülkemizi parçalamak ve
milletimizi rezil ederek, haysiyetimizi kırarak, aşağılık bir hayvan sürüsü hâline sokmaya
çalışacak kadar ileri götüreceklerini düşünemiyordum. Herhâlde yenilirsek cezasız ve
zararsız bırakılmayacağımıza şüphe etmiyordum. Fakat insanlık, medeniyet, adalet ilkelerinin
savunucusu olmakla tanınan bu milletlerin hükûmet adamları, ne düşüncede ve yaratılışta
olurlarsa olsunlar, herhâlde, Türkiye’nin ve Türk halkının, haysiyetini, varlığını, bağımsızlığını
yıkmak gibi anlamsız bir girişimde olamayacaklarını düşünüyordum. Ateşkes dolayısıyla,
Yıldırım Orduları Grubu Komutanı olarak bulunduğum Adana’dan ayrılıp, İstanbul’a
geldiğimde, anlaşma şartlarının uygulanmasına ve onun ardından gelecek olan barışın
şartlarına ilişkin düşüncelerimde etkili olan görüşler böyle idi. İstanbul’da İngiliz, Fransız,
İtalyan, askerî ve siyasî temsilcilerinden bazıları ile oluşan görüşmelerde sürekli içtenlikle bu
görüşleri söylüyor ve diyordum ki: “Savaşa girmek ve girdikten sonra müttefikler grubuna
katılmak bizim için mecburiydi. Çünkü tarafsız bırakmazdınız. Çarlık Rusyası da sizin
yanınızdaydı. Yenilginin doğal gereklilikleri elbette söz konusudur. Ancak, milleti
bağımsızlığından mahrum bırakarak yok etmek, hiçbir zaman gerekenlerden sayılamaz”.
Bütün görüşmeler, şaşkınlık ve gariplik, bende bir gerçeğin ortaya çıkmasına yol açıyordu.
Dinlediğim iki yüzlü sözlerde gizlenen bu gerçek, düşmanların bizi, kesinlikle yok etmeye
karar vermiş olmalarıydı. İtilâf görevlilerinin, subaylarının, askerlerinin İstanbul’da en büyük
kurumlardan, toplantı yerlerinden sokaklara kadar her yerdeki davranışları, saldırıları,
kışkırtmaları, bulduğum bu gerçeği kanıtlayan birer delil oluyordu. Bu gerçeğe, herkesin gözü
önünde bu saldırı ve aşağılamaya koca İstanbul içinde padişahından, hükûmet üyelerine,
komutanlarından, subaylarına, en son askerîne kadar, bir buçuk milyon can, toplu tüfekli
korunaklı, kırılması zor, kalın zincirlerle sımsıkı bağladıklarını anlamaksızın şaşkın ve işini
oluruna bırakmış duruyordu. Ben bu zincirle çevrilmişlikle kendime dert ortağı aramakla
uğraşıyordum. O şaşkın ve kaderci kütleler içinde zaman zaman girişimci insanları
görüyordum. Bunlar, kötülüğü genel olarak görüyorlar ve çare bulmayı düşünüyorlardı. Fakat
dayanak noktalarını yine İstanbul surlarının içindeki kütlede aradıklarını görüyordum. Sayısız
programlar ve bu programların etrafında esaret zincirine vurulmuş olduklarının farkında
olmayan yine o insanlar, gruplar, partiler, topluluklar... Bütün bu kurumların yönü, benim
ruhumdaki oluşumla tamamen zıttı. Çünkü oluşumların hiçbirinde söz konusu olan davanın
gerçek özelliğini anlamış oldukları gerçeğini göremiyordum. En aydın sayılan insanların
manda tutkunluğu içinde, âdeta milletin bağımsızlık inancını yıkmak için aptalca sürekli bir
çaba içinde çırpındıklarını hayretle görüyordum. Ben artık şu noktaları açıkça görebiliyordum.
Düşmanlar bağımsızlığımızı yok etmeye karar vermişlerdir; bu gerçeği, millet tam olarak
keşfedememiştir. Çünkü İstanbul karanlık sisler içinde boğulmuştur. Oradaki düşünceler,
beyinler, oradaki vicdanlar bir yandan doğrudan doğruya düşman baskısı, diğer yandan yine
doğrudan düşman aldatmasıyla bunalmış, bunaltılmıştı. Hiçbir güç bu çevre içinde, duruma,
gerçeğe uygun doğru hedef belirlemeyi başaramazdı. Milleti hedefe yöneltmek için güçlü bir
dayanak noktası bulamazdı. Herhâlde hareket noktası İstanbul dışıydı. Bu noktayı bulmak ve
orada bütün milleti gerçek hedefe yöneltmek gerekiyordu. Bunun üzerinde günlerce
düşündüm. Bazı arkadaşlarımla fikir alışverişinde bulundum. Onlar da benimle aynı görüşte
idi. Ben önce, bir şekilde Anadolu’ya geçmek ve orada milletin görüşlerini, duygularını bir kez
daha değerlendirmek ve milletin kaynağını izlemek istiyordum. İstanbul’dan ayrılmam bir
sorundu. Ben bunun çözümünü düşünürken, Anadolu’da yetkileri oldukça geniş, ordu
müfettişliğini kabul edip etmeyeceğim soruldu. Tereddütsüz kabul ettim ve Anadolu’ya bu
şartlarla geçtiğimde hiçbir inceleme ve araştırmaya fazla gerek kalmadan düşüncelerimi en
uygun konumda uygulayabileceğime inanıyordum. Hemen hareket günüydü ki İzmir’i
haydutçasına işgal ederek millete büyük katliam örneğini vermiş oldular. Artık dönüşü
imkânsız olan kararımı vermiştim: Anadolu’ya gideceğim, hemen yetki ve imkânlarımla milleti
gerçek durumdan haberdar edeceğim ve millî bağımsızlığımıza vurulmak istenen darbeye
karşı, direniş şartlarını ve savunmayı oluşturmaya çalışacağım. Erkân-ı Harbiye-i
Umumiye’de vicdanlarına inandığım başkanlara amacımı anlattım ve faaliyetlerimin kesintiye
uğratılmaması için olabilecek yardımlarını istedim. Vapura binmeden önce Babıâli’ye
uğradığım zaman Yunanlıların bu saldırısını şaşkınlık içinde haber alan Heyet-i Vekile
105
toplantı hâlindeydi. Benim varışımı öğrendiklerinde görüşmelerine ara vererek bir kısmı
yanıma geldi.
“Ne yapalım?” dediler.
“Yiğitlik gösteriniz!” dedim.
“Bunu burada nasıl yapabiliriz” dediler, yalnız, yine:
“Burada yapabildiğinizi yaptıktan sonra devam edebilmek için benim yanıma gelirsiniz”
cevabını vererek ayrıldım. Samsun’a ayak bastıktan sonra hemen ülke ve milleti yokladım,
gördüm ki ülkenin ve milletin görüşü bağımsızlık savunmasında duraklayanları utandıracak
yüksek özelliktedir. Doğrusu iki yıldan beri bütün dünyanın şahit olduğu olaylar
düşüncelerimde tutarlılık ve milletin kararlı inançlarında gerçek kuvvetin olduğunu kanıtladı.
Bundan dolayı cidden gurur duyuyorum.
Eğitim Kongresini Açarken
16 Temmuz 1921
16-21 Temmuz 1921 tarihleri arasında Türkiye Maarif Eğitim işleyişinin bir programını
hazırlamak amacıyla Ankara’da yapılan resmî ilk genel toplantıda:
Saygıdeğer Hanımlar, Efendiler,
Genel Savaş memleketimizi bir yenilgiye götürdü. Düşmanlarımız bunu fırsat kabul
ederek milletimizi bütünüyle yok etmek istediler. Buna karşı ortaya çıkan millî coşkuya
Ankara çok büyük bir sahne oldu. Bizi yaşatmamak isteyenlere karşı yaşamak hakkımızı
savunmak üzere toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi burada, Ankara’da toplandı.
Bugün Ankara, Millî Türkiye’nin “Maarif Eğitimi’ni” kuracak olan Türkiye kadın ve erkek
Öğretmenler Kongresi’nin burada toplanmasıyla övünmektedir.
Yüzyılların yüklemiş olduğu derin bir yönetimin boşlayıp, savsaklamasından devlet
organlarında açtığı yaraları tedaviye harcanacak yardımların en büyüğünü hiç şüphesiz
kültür yolunda kullanmamız gerekir.
Gerçi bugün maddî manevi güç kaynaklarımızı, millî sınırlarımız içindeki
memleketlerimizde işgâlci bulunan düşmanlara karşı kullanmak zorundayız. Memleket
kültürü için ayrılabilen şey, gelecekteki eğitimimize dayanak olacak bir temel kurmaya yeterli
değildir. Ancak yeterli şartlar ve araçlara sahip oluncaya kadar geçecek savaş günlerinde bile
dikkatlice hazırlanmış bir millî eğitim programı oluşturmaya ve var olan eğitim teşkîlâtımızı
bugünden daha yararlı bir faaliyetle çalıştıracak ilkeleri hazırlamaya zaman ayırmalı ve
çalışmalıyız.
Şimdiye kadar sürdürülen eğitim yöntemlerinin milletimizin tarihi geriliğinde en önemli bir
etken olduğu inancındayım. Onun için bir millî terbiye programından söz ederken eski devrin
saçma sapan ve yaratılış özelliklerimizle hiç de ilişkisi olmayan yabancı düşüncelerden,
doğudan ve batıdan gelebilen etkilerden bütünüyle uzak, millî ve tarihî karakterimize uyan bir
kültürden söz ediyorum. Çünkü millî dehamızın tam olarak gelişerek ortaya çıkması ancak
böyle bir kültür ile sağlanabilir. Gelişi güzel izlenecek bir yabancı kültür şimdiye kadar izlenen
yabancı kültürlerin yıkıcı sonuçlarını tekrar ettirebilir. Kültür (Harâset-i Fikriyye) zeminle
uygundur. O zemin (yer) milletin karakteridir.
Çocuklarımız ve gençlerimiz yetiştirilirken onlara özellikle varlığı ile, hakkı ile, birliği ile
taarruz eden genel olarak yabancı unsurlarla mücadele gereğini ve millî düşünceleri
boğmaya çalışan her karşı fikre şiddetle ve özveri ile savunmanın gereği öğretilmelidir. Yeni
neslin bütün ruhî güçlerine bu özellikler ve yeteneğin verilmesi önemlidir. Devamlı ve müthiş
106
bir savaş şeklinde beliren milletlerin hayat felsefesi, bağımsız ve mutlu kalmak isteyen her
millet için bu olgun özellikler şiddetle istenmektedir.
Ayrıntılarını tamamen uzmanlarına bırakmak istediğim bu mesele hakkındaki genel
görüşlerimi tamamlamak için yeni neslin donatılacağı manevî özellikler arasında kuvvetli bir
erdemlilik ve kuvvetli, düzenli ve sağlam düşünceden de söz etmek zorundayım.
İşte biz, bu kongremizden sadece çizilmiş eski yollardan yürümenin şekli hakkında
düşünceleri konuşmak değil, belki söylediğim şartları taşıyan yeni bir sanat ve beceri yolu
bulup millete göstermek ve o yolda yeni nesli yürütmek için rehber olmak gibi kutsal bir
hizmet bekliyoruz. Maarif Vekaleti’nin halkı tanımış, çevreyi ve memleketi değerlendirmiş,
öğretmen ve uzmanlardan oluşan bir ilim ve kültür kongresini Ankara’da toplamayı düşünmüş
olması ve bugünkü zor şartlara rağmen bu girişiminde başarısını büyük bir beğeni ile anarım.
Huzurunuzda ve millet huzurunda millî eğitimimiz hakkındaki görüş ve düşüncelerimi
söylemeye imkân vermiş olan bu toplantıdan yararlanarak geleceğimizin kurtuluşunun
saygıdeğer liderleri olan Türkiye kadın ve erkek öğretmenleri hakkındaki saygı dolu
duygularımı hatırlatmak isterim.
Gelecek için hazırlanan vatan çocuklarına, hiçbir zorluk karşısında baş eğmeyerek
sabırla çalışmalarını ve eğitimdeki çocuklarımızın ana babalarına da yavrularının eğitimlerini
tamamlamak için her fedakârlığa katlanmaktan çekinmemelerini öneririm. Büyük tehlikeler
karşısında uyanan milletlerin ne kadar kararlı oldukları tarihçe ispat edilmiştir. Silâhıyla
olduğu gibi beyniyle de mücadele etmek zorunda olan milletimizin, birincisinde gösterdiği
gücü ikincisinde de göstereceğine asla şüphem yoktur. Milletimizin temiz karakteri yetenek
ile doludur. Ancak bu doğal yeteneği ortaya çıkarabilecek yöntemlerle donatılmış vatandaşlar
gereklidir. Bu görev de sizlere düşüyor. Millî hükûmetimizin ciddiyet ve içtenlikle istediği
derecede Türkiye kadın ve erkek öğretmenlerinin hayat ve refahını henüz sağlayamamakta
olduğunu biliyorum; fakat milletimizi yetiştirmek gibi kutsal bir görevi üzerine alan yüce
heyetinizin bugünün durumunu dikkate alacağından ve her zorluğu yenerek bu yolda gayet
sabırla yürüyeceğinden şüphem yoktur. Göreviniz çok önemli ve hayatidir. Bunda başarılı
olmanızı Yüce Allah’tan dilerim.
Hâkimiyet-i Milliye: 21.7.1921
Mustafa Kemal Paşa’ya Başkumandanlık Verilmesine Ait Kanun Dolayısıyla
5 Ağustos 1921

Yüce Meclis’in manevî kişiliğinde görünen ve yerleşmiş olan başkumandanlık görevini
fiilen yapmak üzere beni memur etmiş olduğunuzdan dolayı teşekkürlerimi sunarım. Bu rütbe
Yüce Heyetiniz’in hakkımdaki güven ve emniyetinin açık bir delili olduğundan dolayı benim
için pek değerli bir ödüldür ve bu ödülün hayatımın en değerli ödülü olacağını arz ederim.
Bundan dolayı; bu rütbeye lâyık olmak için bütün varlığımı istekleriniz dairesinde
harcamaktan bir dakika çekinmeyeceğimi bilmenizi ve kabul buyurmanızı rica ederim.
Efendiler, zavallı milletimizi esir etmek isteyen düşmanları, Allah’ın yardımıyla mutlaka
mağlûp edeceğimize güvenim ve bağlılığım bir dakika olsun sarsılmamıştır. Bu dakikada bu
tam inancı, Yüce Heyetiniz’e karşı, bütün millete karşı ve bütün âleme karşı ilân ederim.
Bu güvenimin fiilîyata girmiş olması için gerek duyduğu tek bir şey varsa o da Yüce
Heyetiniz’in beni koruması ve milletimizin bana daima yardım etmesidir. Gerek Yüce
Heyetiniz’den ve gerek büyük ve şefkatli milletimden daima büyük bir korumaya sahip
olacağıma güvenim büyüktür.
Bundan dolayı, Yüce Heyetiniz’den aldığım moral gücüyle bu dakikadan itibaren
Başkumandanlık fiilî görevine başlıyorum.
107
Türkiye Türklerindir
Ağustos 1921
Associated Press Muhabirine demeç:
Associated Press’in Ankara’da bulunan
muhabiri aşağıda olduğu gibi iletiyor:
“Yıllarca savaşmak zorunda olsak bile Yunanlıları, Anadolu’dan çıkarmaya kesin olarak
karar verdik.”
Ankara ovasına hâkim Çangal köyü dolayındaki yazlıkta beni kabul eden Mustafa Kemal
Paşanın ilk sözleri bunlar oldu. Kendisi;
“Türkiye Türklerindir, diye ekledi, işte milletseverlerin ilkesi budur. Biz, haklarımızın
savunulması için savaşı sürdürmeye karar verdik.
“ Bizim savaş çözümlerimiz açık bir biçimde bellidir. Trakya’ya gelince: Doğu Trakya art
bölgemizin ayrılmaz bir bölümünü oluşturmakta ve Türk çoğunluğuna sahip bulunmaktadır.
Trakya’nın diğer bölümleri için biz, seve seve halkoylamasına başvurulmasını kabul
edeceğiz. İstanbul bizimdir. Ancak Boğazlar ve Marmara Denizi için başkentin güvenliği
sağlanmak şartıyla bir çözüm yolu kabul etmeye hazır bulunmaktayız.
(Birkaç satır atlanmıştır)
Her zamandan daha çok inanıyorum ki savaş pahalı bir iştir. Savaşın sürüklediği sıkıntı
ve korkudan üzüntülüyüm. Ancak savaşsız elimizdeki silâhları bıraktığımız zaman; nasıl
bütünüyle paramparça olacağımızı da biliyorum.
Eğer bizi rahat bırakırlarsa millî hareketimizle Türkiye’nin gelişimine çalışacağız.
Bütün içkilerin satımının yasaklanması için katı kanunlar yaptık, kumar oyunlarını
kaldırdık. Biz, Amerika’nın bize dostluğunu göstermeyi sürdürmesini ve bizimle ticarî ilişkide
bulunmasını umuyoruz. Amerika kadar demokrat olduğumuzu da sanıyoruz.
Biz birleştik. Hükûmeti devirmeye çalışacak Enver yanlısı bir partinin var olduğu doğru
değildir. Bolşeviklerle ilişkimize gelince, biz onlarla bir dostluk antlaşması yaptık. Başlıca
şartlardan biri şu ki Ruslar ülkemizde propaganda ve kışkırtmalar yapmayacaklar, çünkü
Sovyet sistemiyle bizim sistemimiz arasında köklü ayrılık vardır.
Vakit: 2.9.1921
Sakarya Meydan Savaşı Hakkında
19 Eylül 1921

Saygıdeğer Arkadaşlarım!
Milletimizi yok etmek niyetinde ve girişiminde bulunan düşmanlarımız, I. Dünya
Savaşı’nda, içinde bulunduğumuz grubun mağlûbiyetinden yararlanarak amaçlarını hızlı bir
şekilde gerçekleştirme girişimlerinde bulundular. Herkesçe bilinir ki; ateşkes zamanında
memleket ve milletin hayatını savunmak için elimizde var olan bütün araçları almak
hususunda girişmedikleri hiçbir yol kalmamıştır. Gerçekten ordumuz dağıtılmış ve elimizde
silâhımız, topumuz hemen yok denecek bir duruma getirilmişti. İşte böyle bir zamanda idi ki,
düşmanlar amaçlarını tamamen sağlamak için Yunan ordusunu memleketimize saldırttılar.
Bu sırada düşman karşısına çıkabilenler yalnız kalp ve vicdanları hürriyet ve haysiyet
ateşiyle dolu millet fertleri olmuştu.
108
Gerçekten Yunan ordusu, karşısında yalnız millî kuvvetlerden ibaret zayıf bir hat
bulmuştu. Fakat, bunun gerisinde millet ve milletin temsilcilerinden oluşmuş olan yüce
heyetiniz varlığımızı savunmak için tek vasıtanın ordu olduğunu kabul ederek, böyle bir
orduyu meydana getirmek için, bütün yardım ve çabalarını harcamaya başlamıştı. Ancak
düşmanlarımız bize bu fırsatı vermek istemediklerinden derhal millî kuvvetlerimizin üzerine
hücum ettiler. Ve bunun sonucunda Bursa, Uşak gibi değerli şehirlerimiz de -İzmir gibi- zoraki
düşmanın eline geçti. Fakat, hükûmet, hükûmetimiz bundan etkilenmedi. Ve bir an bile
duraksamadan, ordusunu oluşturmak için hazırlıklarına devam etti. Ve bu gayret ve
emeklerle, memleketin harp kısmında ordunun ana öncüsü denebilecek bazı teşkilâtlar
şekillenmeye başlamıştı. Fakat, düşman bunu mutlaka önlemek için fırsat arıyordu.
Ordunun vücut bulmasını kendi çıkarlarına aykırı gören bazı hainler, İstanbul ileri
gelenlerinin, İstanbul’un daima tehlikeyi göremeyen ileri gelenlerinin hareket tarzından da
yararlanarak hükûmetimize isyan etti ve düşmanlara katıldı. Bunu çok uygun bir fırsat sayan
düşmanlarımız; derhal baskın tarzında Bursa’dan, Eskişehir yönünde taarruza geçtiler. Öyle
bir zamanda idi ki, kuvvetlerimiz Gediz ve Simav taraflarında uğraşıyorlardı. Fakat, bu
meşgul olan kuvvetlerimiz derhal İnönü’nde toplandı, düşman taarruz ve tecavüzüne karşılık
verdi ve ordumuz millî tarihimize Birinci İnönü zaferini yazdı. Gerçekte İnönü’nde bu zaferi
kazanmıştık; fakat arzu edilen orduyu meydana getirmek için gereken zaman gecikmişti.
Bundan dolayı artık bundan sonra yeniden ordumuzu oluşturmak ve şekillendirebilmek için
çalışmaya başlandı. Düşmanlarımız bu hazırlıkların da önüne geçmek istediler. Bu kez daha
çok kuvvetlerle ve daha büyük ölçüde, çeşitli yönlerden yeni bir baskın hareketi
gerçekleştirmişlerdi. Bu baskın hareketi de yine ordumuz tarafından emniyet ile karşılanmış
ve sonucunda da İkinci İnönü zaferini kazanmıştık. Tıpkı birincisi gibi, bu ikinci zafer elde
edilmekle beraber ordunun hazırlıkları için yine gecikme olmuştu. Bundan dolayı üçüncü kez
yeniden pek büyük emek ve çabalarla ordunun hazırlıklarına devam edilmeye başlandı.
Üzerimize saldıran Yunan kuvvetleri, böyle Türk kuvvetlerine çarparak parçalandıkça,
gerçekten bizi yok etmek isteyen düşmanlarımız daha büyük ölçüde önlemler almak, gayret
ve hırs uyandırmakla uğraştılar. Ve bütün bu çalışma sonucunda Yunanistan’ın hemen bütün
silâhlı kuvvetlerinden oluşmuş son derece mükemmel, donanmış, kuvvetli ve büyük bir ordu
Anadolu’nun içerisine saldırdı. Artık düşmanlarımız bir görüşe varmışlardı ki, bu kuvvetli
ordu, kuruluş hâlinde bulunan ve hazırlıklarını tamamlamaya zaman bulamayan Türkiye
Büyük Millet Meclisi ordusunu tamamen ortadan kaldıracak, memleket ve milletimizi yok
etme hususundaki kararlarının uygulamasına hiçbir engel bırakmayacaktır. Bu düşman
ordusu, Temmuz ortalarında taarruz harekâtına başlamıştı. Ordumuz bu harekâta karşı
bildiğiniz gibi İnönü, Kütahya ve Altıntaş kuzey ve kuzeydoğusunda bulunan uzun bir hatta
bulunuyordu. Bu hatta düşmanla savaşmaya başlamıştık. Fakat, daha ilk temasta, düşmanın
sayıca ve araç bakımından üstünlüğü görünüyordu. Buna dayanarak ordumuz bu hat
üzerinde kesin savaşı kabulden çekinmekle yalnız mevzii savaşlar vererek düşmanı fazla
zararlara uğratmakla yetindi. Ve bunun sonucunda ordumuz Eskişehir doğusu ve Seyitgazi
hattına çekildi. Böylece bu hatta da görüldü ki düşman ordusunun üstünlüğü kalıcıdır.
Bundan dolayı meydan savaşı vermeden, yalnız düşmanı kayıplara uğratmak için
savaşlar yapıldı. Ve bundan sonra ordumuzu biraz daha tamamlamak ve memleketimizin
diğer kısımlarında bulunan yedek kuvvetlerin katılımına zaman bırakmak ve herhalde bizim
için uygun ve düşman için uygun olmayan bir bölgede Meydan Savaşı’nı kabul etmek uygun
görülmüştü. İşte böyle bir kararla ordumuzun ana kısımları düşman ordusu ile olan temasını
kesmişti... ve uzak bir mesafede doğuya çekilmiş, yaklaşık 26 Temmuzda Sakarya gerisinde
toplanmıştı. Düşmanlarımız ve düşmanlarımızın uygulama aracı olan Yunan ordusu,
ordumuzu sıkıştırıp mağlûp edemeyince, elinde yalnız birkaç şehir ve biraz arazinin kaldığını
gördü. Ve bunun bir hedef elde edemeyeceğine doğal olarak inanmış oldu. Her halde
tasarladıkları hedefe ulaşmak için ordumuzla mutlaka kesin sonuç verecek bir meydan
savaşı yapmak mecburiyeti bulunuyordu. İşte biz, bu mecburiyetten dolayı düşmanın mutlaka
doğuya yöneleceğine inanmıştık ve Sakarya doğusunda, gelecek olan düşmanı emniyetle
karşılamak için lâzım gelen hazırlıklarda bulunduk. Gerçekten, düşman Eskişehir’de o güne
109
kadar oluşan kayıpları gidermek ve ileri yürüyüş esnasında uzayacak menzil hatları üzerinde
gereken düzenlemeleri yapmak için 15-20 gün kadar bir zaman harcadıktan sonra 13
Ağustosta ileri yürüyüşüne başladı. 13 Ağustostan 17 Ağustosa kadar Porsuk suyunun
kuzeyinden ve güneyinden ve Sakarya’nın yukarı kısmının güneyinden olmak üzere toplam
10 piyade bölüğü ve bir süvari bölüğünden oluşmuş olan kuvvetli ordularını yürüttü.
Ağustos’un 17 ve 18’inci günleri bu düşman, Sakarya batısında ana ordumuzla temasa geldi.
Düşman belki bizim Mihalıççık ve Sivrihisar’da ciddî bir direnişte bulunacağımızı varsayarak
bu hatta kuvvetlerini toplamış olarak hazırlanmıştır. Halbuki bu sahada düşmanla temasta
bıraktığımız kuvvetler yalnız süvari bölükleriyle yükü hafif ve küçük piyade müfrezelerinden
ibaretti. Ve bunlar düşmanın harekâtını mümkün olduğu kadar geciktirerek ve durdurarak ve
teması koruyarak geriye çekilmişlerdir. Özellikle düşman ordusunun sağ tarafı ve sağ
tarafının gerisinde faaliyetler gösteren süvari kütlelerimiz düşmanın harekâtına olağanüstü
zorluklar çıkardı.
Bu şekilde düşmanın bütün stratejik plânlarını meydana çıkarmıştı. Düşman, Sakarya
karşısına geldikten sonra almış olduğu düzenin ordumuza taarruza ve ordumuzu arzu ettiği
gibi mağlûp etmeye uygun olmadığına karar vermiş olacaktır ki, 13 Ağustostan 23 Ağustosa
kadar önemli bir hareket yapamadı. Bu süre zarfında yalnız stratejik düzenini değiştirmekle
uğraştı. Düşmanın bu yeni stratejik düzeninde takip ettiği görüş, ana kuvvetleriyle ordumuzun
sol tarafını çevirerek ordumuzu yok etmek ve ondan sonra Ankara’ya gelip Türkiye Büyük
Millet Meclisi ve Hükûmetini dağıtmak ve bütün Anadolu’ya hâkim olmak idi. İşte bu maksada
dayanan strateji plânını yaparken bizim nazarımızda meydana gelen aşamalar şunlar idi:
Düşman 1-2 tümenini Sakarya’nın batısında terkettikten sonra geri kalan sekiz tümenini
güneye ve doğuya kaydırarak Ilıca vâdisinin güney sahasında doğuya doğru yürütüyordu.
Doğal olarak biz de daha çok öncesinden düşmanın bu maksadını keşfetmiş bulunduğumuz
için ordumuza ona göre önlem aldırmış bulunuyorduk. Daima düşman sağ tarafı karşısında
harekât yapan süvari bölüklerimiz ve yükü hafif piyade bölüklerimiz, düşmanın geri dönüş
yollarının üzerine, menzil hatları üzerine birçok hücumda ve devamlı taarruzlarda bulundular.
Birçok kollarını vurdular, birçok otomobillerini ve diğer nakliye araçlarını tahrip ettiler, yahut
ganimet aldılar ve binlerce düşman Çeltik yakınından geçen menzil hatlarını kuzeye taşımak
zorunda kaldı. Düşman 23 Ağustos sabahına kadar tasarladığı plânın bütün uygulamalarını
tamamlamıştı. Ve bugün sabahleyin bütün doğuya gitmekte olan kuvvetlerini kuzeye yöneltti
ve ileri harekete başladı. Bizim, İnler, Katrancı güneyinde ve onun doğusunda Kirazoğlu ve
daha doğuda Mangaldağı denilen bazı mevzilerde ileri bölüklerimiz vardı. Düşman bu ileri
bölüklerimize hücum etti. Bazı yerler hafif ve bazı yerler de ciddî ve kanlı savaşlarla müdafaa
olundu. Nihayet 23-24 Ağustos gecesi orada bulunan bölüklerimiz zaten kararlaştırılmış
olduğu gibi ve önceden aldıkları talimat gereğince geriye, ana mevzilere alındılar. Düşman,
aynı günü takip eden gecenin sabahında Beylikköprü civarında da hafif postalarla
sağlamlaştırılmakta bulunan kısımdan bir ilâ bir buçuk tümenini nehrin doğusuna geçirmeye
başladı. Ağustos’un 24 üncü günü düşmanın Beylikköprü’den doğuya geçmiş olan kuvveti
üzerine o çevrede bulunan bölüklerimiz kuzeyden ve güneyden taarruz ettiler. Savaş,
akşama kadar ve bütün gece devam etti. Bunun sonucunda düşmanın doğuya geçirmiş
olduğu bölükler, olağanüstü kayıplara uğratıldı. Ve hemen köprünün çevresinde ve
doğusunda kurulmuş mevzilere kadar sürüldü. 25 Ağustos günü düşman Beylikköprü’den
Haymana’nın 20-30 kilometre daha doğusuna kadar uzayan bütün cephe üzerinde genel
taaruza geçti. Bu taarruzlar daha başlangıcında yalnız bir nokta ayrı olmak üzere büyük
kayıplar ile uzaklaştırıldı ve durduruldu. Yalnız Haymana güney sahasında, Alancık’ın
kuzeyinde Türbetepe denilen bir mevziimiz vardı ki, düşman burayı geçici bir şekilde işgal
etmiş bulunuyordu. Fakat, aynı günde o çevrede bulunan yedek bölüklerimiz karşı taarruza
geçti. Ve çok kahramanca taarruz ve hücumlarla düşmanın oraya varmış olan bölüklerini
hemen tamamen denilecek bir biçimde yok etmiş, buradaki düşman askerînin, küçük bir
kısmını oluşturan geri kalan kısmını kıyıya atmıştır. Ve bu şekilde aynı günde orası tekrar
geri alındı. Bugünkü savaşta düşman bu tepede ve Yıldızdağı civarında olağanüstü kayıplara
uğratıldı. Ağustosun 26’ncı günü düşman yine bütün cephe üzerinde genel taarruzlarına
devam etmiştir. Ve bu taarruz harekâtında gelişen düşman bölüklerinin bölünmesi şöyle idi:
110
Bir buçuk tümen kadar kuvveti Beylikköprü ve bunun kuzeyinden hücum ediyordu. İki
tümen kadar bir kuvveti Yıldız ve bunun doğusundaki Devidemir mevzilerimize taarruz etti ve
bunun daha doğusunda Sapanca sahasında 4-5 fırka kadar kuvveti hücum etti. Düşmanın
bugünkü taarruzu bile genellikle her yerde uzaklaştırıldı ve durduruldu ve pek çok kayıplar
verdirildi. Yalnız Haymana’nın güneyinde Yamak’ın doğusunda bir miktar arazi kazanmada
başarılı oldu. Fakat kısa bir mesafe içinde ilerleyebilen düşman kuvvetleri derhal alınan
önlemlerle durduruldu. Bunu izleyen günde, 27 Ağustosta düşman ordusu Sapanca-Yamak
arasındaki kısmı ayrı olmak üzere yine bütün cephe üzerine genel taarruz yaptı. Düşman bu
taarruzda hiçbir yerde en ufak bir başarı bile kazanamadı. 28 Ağustosta yine düşman gündüz
ve gece devam etmek üzere bütün hattımıza taarruz etti. Bu taarruz sonucunda Beylikköprü
yakınında ve sol tarafımız karşısında düşman bir kısım arazi kazanmada başarılı oldu. Fakat,
buna karşılık özellikle sol tarafımız karşısında yerine konulamayacak büyük kayıplara
uğratılmıştır. Bununla beraber düşman, taarruzlarında ısrar ediyordu. Ağustos’un 29’uncu
günü yine Beylikköprü’den tâ Dikilitaş ve onun daha doğusunda Büyükgökgöz mevzilerine
kadar bütün kuvvetiyle genel taarruza kalkışmıştır. Bugünkü savaş sonucunda Dikilitaş
civarında ve onun biraz batısında fazlaca bir kısım arazi kazanmada başarılı oldu. Bunun
ardından ordunun merkezini Sarı Hâlil ve Kursak mevkilerinden geçen hatta almayı uygun
gördük. Dikilitaş civarında ilerlemeye başarılı olan düşmana karşı tertibat almış olan
kuvvetlerimizle düşmanın bir hizaya gelmesi için bütün cephede böyle bir değişikliği uygun
bulduk. Gerçekten durum harita üzerinde düşünülürse görülür ki, bugüne kadar
bölüklerimizin savunduğu hat, tamamen bir dik açı oluşturmak üzere kuzeyden güneye
uzanan Sakarya hattı ve tamamen batıdan doğuya uzanan Ilıca hattından kurulmuş
oluyordu. Şimdi biz, bu dik açıyı atarak savunma hattının merkezini geriye almak suretiyle
daha kısa, daha yoğun hale konan bir savunma hattına sahip bulunmuş oluyorduk. Yani
düşmanın Dikilitaş yönünde biraz arazi kazanmış olması, bize cephe değişiklikleri yaptırttı.
Ve bu değişiklikler düşmanın aleyhine ve bizim lehimize olmuştur. Doğal olarak böyle bir
cephe değişikliği manzarası düşmanı çok ümitlere düşürdü. Onun için 30 Ağustosta tekrar
düşman Beylikköprü bölgesinde ve Sarı Hâlil ile Kursak bölgesinde ve buradan doğuda
Büyükçalış yönünde ordumuzun sol tarafı aleyhine olmak üzere genel taarruza geçti.
Bugünkü harekât sonucunda düşmanın bütün taarruzları hemen her yerde başarıyla
uzaklaştırıldı. Yalnız Çaldağı batısında hafif bölüklerle sağlamlaştırılmakta olan araziye
kolaylıkla girmiş oldu. Bundan dolayı düşman sanırım biraz daha ümitlendi. 31 Ağustosta
tekrar bütün cephede taarruzunu sürdürdü ve bu taarruz sonucunda Sivrihisar ve bunun
doğusunda bulunan Çaldağı sahasında bir kısım arazi kazandı. Bugüne kadar cereyan eden
haberleşmelerden orada gözle görülen durum şu idi: Düşman uğradığı büyük kayıplar
yüzünden artık bizim sol tarafımız aleyhine olan taarruzdan tamamen vazgeçti. Fakat,
merkezde, hafif tutulmuş yerlerde taarruzunu yenilemekle belki bir sonuç alabileceğini
zannettiği kanaati ortaya çıktı. Ve gerçekten 1 Eylülde doğudan kaydırabildiği kuvvetlerin
katılımıyla sağ tarafımız aleyhine ve merkeze, Haymana ve Dikilitaş’a kadar olan sahada
genel taarruz yaptı. Ve bu taarruzu 2 Eylülde yine sağ kolumuza ve merkezimize karşı
yeniledi. Bugünkü taarruz sonucunda düşman Çaldağı üzerinde bulunan bazı bölüklerimizin
daha doğuya çekilmesine neden olmuştur. Bu elimizde bulunan harita, Kiepert’in tercüme
olunmuş haritasıdır. Elbette bütün dünya bu harita ile harekâtı takip ediyor. Gerçekten bu
haritaya bakılınca Çaldağı bütün sahaya son derece hâkim bir mevzi gibi görünüyor.
Görünüşte böyle bir mevziin düşman eline geçmesi savaşın artık aleyhimize döndüğü gibi bir
fikir verebilir. Fakat Efendiler, bu çok yanlış bir fikirdir.
Daima özünü koruyan, aklını ve ileri görüşlülüğünü koruyan bir ordu için mevziin önemi
yoktur. Bir asker her yerde savaşır. Tepenin üstünde, tepenin altında, derenin içinde de
savaşır. Bundan dolayı bu kurala uyarak hareket eden ordumuz, Çaldağı’nın düşman eline
geçmesinden de hiç endişe etmedi. Çaldağı’nın 500 metre, bin metre doğusunda bulunan
savunma açısından daha güvenli ve daha sağlam bir hat üzerinde yerleşti. 3 Eylülde
düşmanın bütün cephede sessizliği, yorgunluğu görünüyordu ve birtakım önlemler almakta
olduğu hissediliyordu. Fakat, Eylülün dördüncü günü düşman, toplayabildiği kuvvetlerle sağ
kolumuz ve merkezimiz karşısında bulunan mevzilerini destekledi ve oradan tekrar taarruza
111
geçmek istedi. Fakat, bu kez düşmanın bütün taarruzları son derece fazla kayıplarla her
noktada durduruldu ve uzaklaştırıldı. Düşman gerçekte mağlûp olmak üzere idi veyahut
mağlûp olmuştu. Fakat, öyle birtakım emeller peşinde, o kadar hayaller içinde geziyordu ki
bu mağlûbiyeti bir türlü kendi kendine kabul etmek istemiyordu. Onun için Eylül’ün beşinci
günü bile toplayabildiği son yedekleriyle son bir taarruz ve boğazlanmışcasına bir harekette
bulunmaktan kendini engelleyemedi. Gerçekten bütün bu kuvvetlerle yalnız ordumuzun
merkezine bir taarruz yaptı. Fakat, bu taarruzu bile büyük kayıplar ile durduruldu ve
uzaklaştırıldı. Artık düşman bütün cephe üzerinde taarruzdan vazgeçmek zorunda kaldı ve
savunmaya geçmek mecburiyetini hissetti.
Papulas’ın resmî olarak yayınladığı raporunu burada okudum. O rapora göre Papulas,
sanıyorum ki, bugüne kadar cereyan eden savaşlardan ve özellikle 6 Eylülden sonra,
kendisince savaşı bitiriyor. Raporunda kısaca diyor ki: Türkiye ordusunu mağlûp ettim, nehrin
doğusunda yerleştim. Halbuki bizim plânımızın yalnız birinci aşaması son bulmuştu. Henüz
ikinci aşamasına başlamamıştık. Gerçekten Türkiye Büyük Millet Meclisi ordusunun plânı
düşmana istediği yerde savaşmak ve öncelikle onu çarpışmaya zorlamak ve çarpıştıkça
kırmak ve beli üzerine atılmaktı, bundan dolayı maksadımızın birinci aşaması tamamen
tasarladığımız gibi oluşmuştu. Onun için ikinci aşaması başlıyordu. 6 Eylülde artık düşmanın
harekete ve faaliyete gücü kalmadığı tamamen görünüyordu. Fakat, direnişinin ne dereceye
kadar kırıldığını anlamak için derhal cephemizin merkezinden karşı taarruza geçildi. Ve
yaklaşık iki tümenlik bir cephe üzerinde bu taarruz hareketi yapıldı ve başarılı olundu. Ve
zamanın uygun olduğu derecede ileriye gidildi. Eylül’ün sekizinci günü bu harekete devam
edildi ve yine elde edilmiş olan başarılar arttırıldı ve artık kanaat geldi ki, düşman ordusunun
tepelenmesi zamanıdır. Bundan dolayı daha köklü ve daha genel şekilde hazırlıklara
başlanıldı. Eylülün dokuzuncu günü hazırlıklar ile vakit geçirdik. 10 Eylül günü bütün ordu
cephesinde ve özellikle düşmanın sol kolu aleyhinde Beylikköprü’nün doğusunda bulunan
kuvvetlerine genel taarruz yaptık. Bu taarruzumuz çok kısa bir zamanda gayet büyük
sonuçlar verdi. Düşman ordusunun hayat ve ölümüyle ilgili ve son derece önemli olan
mevziler kahraman askerlerimiz tarafından derhal işgal edildi. Ve buraları işgal eden
düşman, topunu, tüfeğini terkederek perişan bir şekilde Beylikköprü yönünde kaçmaya
başladı (Alkışlar). İşte bugüne kadar burada oturmaya, burada yerleşmeye ve karşı harekât
için hazırlanmaya karar vermiş olan Yunan ordusu derhal geri dönmeye karar vermiştir. Bu
darbe ile düşman ordusunu geri dönmeye zorladık. Gerçekten 11 Eylülde düşman, sağ
tarafından başlamak üzere batıya doğru çekiliyordu. Fakat, bizim yönelttiğimiz taarruz o
kadar etkili, o kadar yok edici idi ki, buna karşı düşman ordusu, Yunan milletinin
gösterebileceği en büyük cesaret, yiğitlik, kahramanlık ne ise onların hepsini göstermek
suretiyle karşı koymak ve savunmada bulunmak mecburiyetinde idi. Ve gerçekten öyle
olmuştur. Düşman, sağ kolundan getirmiş olduğu kuvvetlerle destek bulmuş ve ordusunun
çekilme hareketini yapabilmek için karşı taarruza geçmiştir. 11 Eylül günü düşmanın yaptığı
bu taarruzların tamamı kırıcı ve ezici bir şekilde uzaklaştırılmıştır. Ve 12 Eylülde ordumuz
şiddetli hareketlerle taarruza devam etti. Ve düşman bütün gayretlerine rağmen en önemli
mevzileri süngülerimize bırakmak zorunda kaldı. Kartaltepe, Beştepeler, onun güneyinde
uzayan mevzileri bırakmış idi.
Zaten düşman ordusunun maddîyat ve manevîyatı bozulmuş ve sarsılmıştı. Bu darbenin
etkisi altında artık düzenli bir çekilme görüntüsünü de kaybederek perişan bir halde; bir an
önce nehrin batısına atılmaktan başka bir şey düşünmedikleri anlaşılıyordu. Nihayet 13
Eylülde bu saha düşmandan tamamen temizlenmiş bulunuyordu. Bu sahada meydan savaşı
cereyan ederken Afyonkarahisar ve Dinar taraflarında bulunan bölüklerimiz de Uşak,
Karahisar hattına taarruz ettiler. Hat ve köprüleri tahrip ettiler. Düşmanın menzil hizmetlerini
karışıklığa düşürmek suretiyle buradaki Meydan Savaşı’nın kazanılmasına yardım
etmişlerdir. Düşmanın çekilme hareketleri olurken daha önce düşmanın sağ tarafı arkasında
bulunan yükü hafif bölüklerimiz derhal düşmanın geri dönüş yolu yönünde taarruz etti ve
önüne gelen düşman bölüklerini perişan etti, dağıttı. Ve biliyorsunuz, Sivrihisar’a kadar girdi.
Yunan ordusu Başkumandanın şahsına ait eşyasına varıncaya kadar birçok şeyleri ganimet
olarak aldı. 13 Eylülden bugüne kadar (ki, bugün 19 Eylüldür) geçen aşamaları kısaca arz
112
edeceğim: Düşman nehrin batısına atıldıktan sonra tamamen çekilmeye devam edecek
halde değildi. Onun için öncelikle toplanmak ve ondan sonra yürümek zorunda kaldı. Bundan
dolayı mümkün olduğu kadar kuvvetli olarak nehrin geçitlerini tutmuş ve onun gerisinde
toplanmaya uğraşmıştı. Bizim ona karşı uygulamak istediğimiz harekât, nehir boyunca yalnız
işgal hareketi yapmak ve düşmanın kuzey ve güney tarafları dışından geri dönme yolunu
kesmektir, bu hareketimiz şimdiye kadar başarıyla cereyan etmiş ve başarıyla devam
etmektedir (elhamdülillâh sesleri). Yalnız çok arzu ederim ki, Düşman daha çok burada
uğraşmış bulunsun. Ancak bu hareketin tehlikesini fark etmiş bulunacaktır ki, artık nehrin
savunmasından vazgeçerek batıya doğru süratle çekilmeye başlamıştır. En son durum
şudur: Düşman ordusu Mihallıççık ile Sivrihisar arasında ve daha çok demiryolu
güzergâhında toplanıyor ve oradan geri çekilmek istiyor. Ve bizim bölüklerimiz nehri her
noktadan geçmiş. Mihallıççık ve Sivrihisar hattına yaklaşmakta bulunuyor. Kuşatmakla
görevli olan kuvvetlerimizden bir kısmı Hamidiye, Mahmudiye, Arapören civarındadır. Yani
Seyitgazi’nin kuzey doğusunda ve Alpı köyünün güneyindedir. Diğeri Kuzeyden gelen diğer
kuşatma kolumuz Kartaltepe’yi işgal etmiştir ve doğru Alpı yönünde hareket hâlinde
bulunuyor. Doğal olarak bu duruma göre düşmanın durumu pek de mutluluk verici olmasa
gerekir (Allah daha fena etsin sesleri). Bu ayrıntılı bilgiyi özetlemek istersek diyebiliriz ki;
düşman, ordumuzun sol kolunu kuşatmak suretiyle hızlı ve yok edici bir sonuç almak
istiyordu. Düşmanın bu stratejik harekâtını iptal ettik. Düşmanı düzen dairesinde savaşa
zorlayarak, öncelikle stratejiyle mağlûp ettik. Savaşı cephe savaşına çevirdik. Onun ardından
merkezimizi yarmak istedi, bunda da başarılı olamadı. Ondan sonra savunmada kalmaya
karar verdi. Taarruz hareketlerimizle bunu da önledik. Ve bu şekilde yirmi bir gün, gecesiyle
beraber, devam etmek üzere Sakarya Meydan Savaşı kahraman ordumuz tarafından
kazanıldı (şiddetli alkışlar).
Efendiler! Türkiye Büyük Millet Meclisi ordusunun Sakarya’da kazanmış olduğu meydan
savaşı, çok büyük bir meydan savaşıdır. Savaş tarihinde belki benzeri olmayan bir meydan
savaşıdır. Bilirsiniz ki, büyük meydan savaşlarından biri olan Mukden Meydan Savaşı bile
yirmi bir gün devam etmemiştir. Bundan dolayı ordumuzun savaş tarihine bir örnek olan bu
zaferi kazanmış olmasından dolayı Yüce Heyetiniz’i tebrik ederim (Alkışlar). Bu parlak zaferin
kazanılmasını sağlayan kişileri yüksek huzurunuzda ve bu kürsüden büyük saygı ve
övgülerle anmayı vicdanî bir borç kabul ederim. Genelkurmay Başkanımız Fevzi Paşa
Hazretlerinin bu Meydan Savaşı’nda yaptığı hizmetler çok büyük övgülerle anılmaya layıktır.
Pek saygıdeğer, faziletli ve değerli olan bu yüce şahıs, savaş alanlarının hemen her
noktasında gece ve gündüz hazır bulunmuş ve çok isabetli ve değerli tedbirlerini yerinde,
gerekenlere ulaştırmış ve daima sevinç verecek, manevî kuvveti yükseltecek öğütleri bol bol
kullanmıştır. Adı geçen şahsın olağanüstü hizmetleri övgüye ve beğeniye değerdir. Batı
Cephesi Kumandanı İsmet Paşa Hazretleri derin bir zekâ, yorulmaz bir kararlılık, iman ve
faaliyetiyle gece gündüz harekâtın en ufak noktalarına varıncaya kadar etkili olmuş ve son
derece geniş bir görüşle ordusunu sevk ve idare ederek bu başarı ve zafere ulaştırmıştır.
Diğer grup ve kolordu ve tümen, alay ve diğerleri... Kumandanların her biri, birbiriyle
yarışırcasına fedakârlık, kahramanlık ve dayanıklılık göstermişlerdir. Subaylarımızın
kahramanlıkları hakkında söyleyecek söz bulamam, yalnız ifadede doğru olabilmek için
diyebilirim ki, bu savaş, subay savaşı olmuştur. Bundan dolayı subay arkadaşlarımın en ufak
rütbelisinden en büyük rütbelisine kadar değer ve fedakârlıklarını bütün kalp ve vicdanımla
ve hakkını vererek anarım. Erlerimizi övgülerden çok yüksek görürüm. Zaten bu milletin
evlâdı, başka türlü düşünülemez. Bu milletin evlâtlarının fedakârlıklarının, kahramanlıklarının
için tek bir benzeri bulunamaz. Erlerimiz hakkında yeni bir şey eklemek isterim: Kahraman
Türk askerî, Anadolu savaşlarının manasını anlamış, yeni bir ülkü ile savaşmıştır.
Efendiler! Böyle evlâtlara ve böyle evlâtlardan oluşmuş ordulara sahip bir millet, elbette
hakkını ve istiklâlini bütün manasıyla korumakta başarılı olacaktır. Böyle bir milleti
istiklâlinden mahrum bırakmaya kalkışmak hayal ile uğraşmaktır. Efendiler! Müdafaa-i Milliye
Vekilimiz Refet Paşa Hazretleri savaşın bütün cereyanı anında ordunun ihtiyaç duyduğu ve
duymadığı her şeyi başarıyla ve zamanında yetiştirmiştir. Bu, zaferin elde edilmesi için birinci
etkenlerdendir. Bundan dolayı kendisine teşekkürlerimi sunarım.
113
Efendiler! Düşmanın pek büyük çabalarla, fedakârlıklarla vücuda getirdiği ve diğer bazı
devletlerin de büyük yardımlarıyla destekledikleri gerçekten mükemmel ve kuvvetli ordularını
mağlûp etmek için kendimizde bulduğumuz kuvvet ve kudret, davamızın haklılığındandır.
Gerçekten biz, millî sınırımız içinde hür ve bağımsız yaşamaktan başka bir şey istemiyoruz.
Biz, Avrupa’nın diğer milletlerinden esirgenmeyen, hukukumuza tecavüz edilmemesini
istiyoruz. I. Dünya Savaşı’nda içinde olduğumuz grubun mağlûp olması yüzünden
uğramamız gereken cezayı Suriye ve Irak gibi geniş memleketlerimizin yönetimi ve
geleceğinin belirlenmesi hakkını o memleketler halkına bırakmak suretiyle hâkimiyet
hakkımızdan vazgeçerek çekmiş bulunuyoruz. Hiçbir mağlûp devletten bu kadar geniş ve bu
kadar zengin memleketler alınmamıştır. Bu araziyi bizden almak için yönetimimize
yüklenilenlerin tamamı asılsızdır. Ve görünen nedenlerden ibarettir. Çünkü bugün işgal
altında bulunan bu memleketlerdeki halkın, medeni olduğu öne sürülen yönetimlere karşı
isyan etmekte olmaları, bütün kalp ve vicdanları ile tekrar bizim yönetimimizde bulunmak
arzusunu göstermeleri, bizim kötü yönetimimiz hakkında söylenilen, duyurulan konuların ne
dereceye kadar gerçekten uzak olduğunu tamamen ispat eder. Hükûmetimizin ve milletimizin
Hristiyan unsurlara karşı adaletli bir şekilde hareket etmemiz, geleneklerimiz ve dinimiz
gereklerindendir. Ve gerçekten Hristiyanlara adaletli davranıldığına en büyük delil,
memleketimizin her noktasında en ufak köyünde bile Hristiyan unsurların Müslümanlardan
fazla huzur, refah ve servete sahip olmalarıdır. Eğer bunlar hakkında zulüm ile, gasp ile
adaletsizce muamele edilseydi doğal olarak bugünkü hal ve vaziyette bulunmamaları
lâzımdı. Bundan dolayı bunun için başka bir delil ve neden söylemeye gerek görmüyorum.
Fakat, bu Hristiyan unsurlardan, dışarının kışkırtmalarıyla veyahut ekmeğini yediği toprağa
nankörlük ederek millî varlığımızı zarara sokmak, ihlâl etmek girişimlerinde bulunacakların
fenalıklarına set çekmek çok tabiî ve mecburîdir. Bundan dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi
Hükûmetini hatalı saymak hiç kimsenin hakkı değildir. Bugün en büyük, en kuvvetli ve en
medeni milletlerin bu gibi meselelerde bize göre çok şiddetli ve zorlayıcı uygulamalara
girişmekte olduğu herkesçe bilinir. Fakat, bütün dünya bilmelidir ki, sakin ve bağlı halk daima
korunmuştur. Ve daima korunacaktır. Hristiyan unsurlardan olanların İslâm vatandaşlarından
bir farkı yoktur. Aynı hukuka sahiptir. Ve sahip kalacaktır. Düşmanlarımızın diğer iddiaları da
bu arz ettiklerim gibi asılsızdır. Yunanlılar, gasp etmek suretiyle işgalleri altına geçirdikleri
bölgelerde çoğunluğun Rumlar’da olduğunu iddia ederler. Halbuki, gerçek tamamen tersidir.
Bütün tarafsız istatistikler, bunu böyle göstermektedir ve milletlerarası komisyon raporlarının
sonucu bunu doğrulamaktadır. Ve nihayet Londra’da harp bölgelerinde araştırmalar
yapılmasını önerdikleri zaman bunu, delegeler heyetimiz kabul ettiği halde; Yunan Hükûmeti
reddetmiştir. Çünkü: Araştırmaların sonucu onların değil; bizim lehimize olan gerçeği
doğrulayacağına şüphe yoktu. O halde Yunanlılar bizim memleketimizin servetini çalmaktan
başka bir amaç beslemiyorlar. Yunanlıların bizim yönetimimiz aleyhinde yayınlamaya devam
ettikleri iddialar yazık ki bazı yerlerde kabul görüyor. Fakat, sormak gerekir ki: Onların
gösterdikleri medeniyet eserleri nelerdir? Yunanlıların medeniyeti Efendiler, zulme uğramış
insanların kanına, malına, canına, ırzına tecavüz ve mâsum kadın ve çocukları katletmektir.
İtilâf Devletleri’nin gözleri önünde cereyan eden bu kötülükler, gerçekten Yunanlıların
Anadolu’ya getirmek istedikleri medeniyetin iğrenç eserleridir! Evet, Haçlıların kahramanları
arasına girmek isteyen Kral Konstantin’in Anadolu’ya ulaştırmaya memur olduğu medeniyetin
eserleri: Yangın yerleri ve ihtiyar kadın ve çocuk cesetleridir (kahrolsun sesleri). Mazlûm kanı
dökmekten zevk alan Yunanlıların uygulamakla oldukları zulümlere neden büyük devletler
göz yumuyorlar? Ve neden bizim millî varlığımızı zarara sokanlara karşı aldığımız önlemlere
kıyametler koparıyorlar? Bu sorunun cevabını medeniyet dünyası versin! Kral Konstantin
bazı hükûmetlerin hoşuna gitmek için Venizelos tarafından açılan sefere gayet derin dinî
amaçları canlandırmak için girişmişti. Hristiyanların asırlarca önce takip ettiği dini gayeleri
canlandırmak için Hz. İsa tarafından kendini memur zannetti. İzmir’de ilk karaya çıktığı
zaman İzmir şehrine değil, vaktiyle Haçlıların çıktığı yeri seçerek oraya çıkmıştır. O yerin,
Eskişehir ve diğer Müslüman Türk şehirlerinin isimlerini değiştirdi. Kral Konstantin, Mareşal
Foch ve General Gouraud gibi değer ve askerî şöhretleri bütün dünyaca tanınmış büyük
kumandanların doğru öğütlerini gururla reddetti. Kral Konstantin’in arzusu Haçlıların
kahramanları sırasına geçmek ve eski istilâcı zalimleri taklit etmekti. Avrupa bu serserilikleri
114
uzaktan seyretti. Fakat, Efendiler, Cenab-ı Hak bize yardım etti (elhamdülillâh sesleri) Yunan
ordusu, Türkiye Büyük Millet Meclisi ordusu karşısında yüz geri etti.
Sırrı Bey (İzmit)- “Senin dehan karşısında...”
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Kuşkusuz, haklarımızı elde edinceye kadar silâhımızı
elden bırakamayız. Fakat, bundan bizim aşırı harp taraftarı olduğumuz sanılmasın. Böyle bir
anlayış kadar büyük haksızlık olamaz. Biz tersine herkesle barış yapmak istiyoruz. Efendiler!
Barış yoluyla haklarımızı elde etmek için her yola başvurduk. Bu konuda hiçbir kusur
etmedik. Fakat, bizim bütün iyi niyetlerimizi, ciddîyetimizi medeniyet âlemi önünde gizlediler.
Ve ancak ilkel kavimlere yapılabilir uygulama ile ve çocukça birtakım manasız tehditlerle bizi
karşıladılar. Efendiler! Bütün dünyanın bilmesi lâzımdır ki: Türk halkı, Türkiye Büyük Millet
Meclisi ve onun Hükûmeti, uşak yerine konulmayı kabul edemez. Her medenî millet ve
hükûmet gibi varlığının, hürriyet ve istiklâlinin tanınması talebinde kesinlikle ısrarlıdır (hay
hay sesleri). Ve bütün davası da bundan ibarettir! Biz savaşçı değiliz. Barış severiz. Ve bir an
önce barışın olmasını görmek ve ona yardım ve hizmet etmek isteriz. Biz, Rusya ile dostuz.
Çünkü Rusya, herkesten önce bizim millî hukukumuzu tanıdı. Ve ona uydu (Alkışlar). Bu şart
dahilinde bugün olduğu gibi yarın da ve daima Rusya, Türkiye’nin dostluğundan emin olabilir
(Alkışlar). Bundan dolayı İtilâf Devletleri bile millî varlığımızı ve istiklâlimizi tanıdıkları halde
onlarla da aramızda hiçbir ayrılık sebebi kalmayacaktır. Ve derhal barış ve ilişkiler kurulabilir.
Açık ve gerçek cephemizi tamamen açıklayabilmek için işte bu kürsüden ve kanun
yapmaya geniş yetkiye sahip olan yüce Heyetiniz’in başkanı sıfatiyle açıklıyorum ki: Biz
savaş değil, barış istiyoruz. Barış yapmaya hazırız ve bence buna engel hiçbir neden yoktur.
Eğer Yunan ordusunun bizi kanunî ve haklı olan davamızdan vazgeçireceği düşünülüyorsa,
bu mümkün değildir. Görüşün çürüklüğünü anlamak için çok basit bir kıyaslama yeterlidir.
Lloyd George 16 Ağustosta Avam Kamarası’nda verdiği nutukta: “Başarılı bir harbi göze
almış olan memleketin lehinde davranmak gereğini” kabul ediyordu. Bundan dolayı bu
başarıyı, bu zaferi kazanan Türkiye olmuştur. Buna göre Lloyd George’un sözünden
dönmeyeceğini ümit etmek isterim. Bununla beraber bizi yok etmek görüşü karşısında
varlığımızı silâhla korumak ve savunmak çok doğaldır. Bundan daha doğal ve daha haklı bir
hareket olamaz (hay hay sesleri).
Tunalı Hilmî Bey- “Bu çalışma daima zaferle taçlanacaktır.”
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Efendiler! Askerî harekâtımız hakkında son bilgiyi ve
son sözü söylemiş olmak için arz ederim ki: Ordumuz, vatanımız içinde bir tek düşman askerî
bırakmayıncaya kadar takip, baskı ve taarruzuna devam edecektir (yaşasın sesleri ve sürekli
alkışlar).
Kanunla Gazilik Ünvanı ve Mareşallik Rütbesi Verilişi Münasebetiyle Meclise
Teşekkürü
19 Eylül 1921
Saygıdeğer arkadaşlar! Türkiye Büyük Millet Meclisi ordusunun Sakarya’da kazanmış
olduğu zafer dolayısıyla birkaç gün önce Yüce Meclisiniz’den yapılan tebriklere ancak bugün
teşekkürlerimi sunmak fırsatına sahip oluyorum.
Aynı zamanda bugün benim şahsıma vermiş olduğunuz unvan ve rütbeden dolayı
özellikle borçlu olduğum ve teşekkürlerimi arz ederim. (Estağfurullah sesleri, şiddetli alkışlar)
Kazanılan bu başarı Yüce Heyetin irâdesiyle kuvvet bulan ordumuzun irâdesi sayesinde
düşman ordusunun irâdesinin kırılması şekliyle gerçekleşmiştir.
Bundan dolayı övgülerinizin gerçek muhatabı yine ordumuzdur. Bunun için ordu adına
da, kendi adıma da arz ettiğim teşekkürlerimi ilâve olarak tekrar etmeyi bir görev sayarım.
115
Azerbaycan Elçisi İbrahim Abilof’a
14 Ekim 1921

Elçinin güven mektubunu verirken söylediği söyleve cevap:
Saygıdeğer Temsilci Hazretleri,
Azerî Türklerinin ve Sosyal Azerbaycan Şûra Hükûmetinin kardeşlik selâmına Türkiye
Büyük Millet Meclisi ve onun ordusu adına yüce şahsınız aracılığıyla yine kardeşçe karşılık
vermekle mutluyuz. Türkiye halkı, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve onun ordusu,
Azerbaycanlıların ve temsilcisi olduğunuz hükûmetin hakkımızda gösterdiği içtenlikten
mutludur. İşgâl düşüncesi ile açılmış olan Dünya Savaşını sona erdiren galipler, önerdikleri
barış şartları ile vatan topraklarımızı, bağımsızlık ve özgürlüğümüzü elimizden almaya,
yüzyıllardan beri İslâmın ve Türklüğün fedakâr koruyucusu olan milletimizi esir derecesine
indirmeye kalkıştılar.
İki yıldır Rumeli ve Anadolu’da görülen hareketlerimiz bu zorbaca saldırıya karşı
koymaktan ve her varlığın yaratılıştan sahip olduğu kendini savunma hakkını kullanmasından
başka bir şey değildir. Millî sınırlarımız içinde özgür ve bağımsız yaşamak istiyoruz.
Bu haklı ve kanunî amacımızı kazanmak için uğraşıyoruz. Şu kutsal savaşta milletimiz,
İslâmın kurtuluşuna, dünyada zulüm görmüş ve haksızlığa uğramış olanların rahatlığının
artırılmasına hizmet etmekle övünmektedir. Milletimiz bu gerçeğin kardeş Azerbaycan’ın
temsilcisi tarafından onaylandığını duymakla büyük bir mutluluk duyar.
Rumeli ve Anadolu halkı, Azerî kardeşlerinin kalbinin, kendi kalbi gibi çarptığını bilirler.
Bunun için getirdiğiniz selâm hediyesinin ne kadar derin ve yüce bir duygunun eseri
olduğunu bilir ve bu selâmı alırken Azerî Türklerinin de bir daha esarete düşmemelerini ve
haklarının ayaklar altına alınmamasını istemektedirler.
Azerî Türklerinin dertleri kendi dertlerimiz ve sevinçleri kendi sevinçlerimiz gibi olduğu
için onların dileklerine ulaşmaları, özgür ve bağımsız olarak yaşamaları bizi çok sevindirir.
Türk’ün mutluluğu ve haksızlığa uğramışların kurtuluşu yolunda Azerbaycan Türklerinin
de, kanını dökmeye hazır bulunduklarına dair açıklamalarınız işgâlcilere karşı Türk’ün ve
haksızlığa uğramışların gücünü artıran çok değerli bir sözdür. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve
hükûmetinin, iki kardeş millet arasındaki bağ ve ilginin daha sağlam ve dayanıklı bir şekle
konulmasına bütün gücüyle çalışacağını ve bu konuda size gereken her türlü yardımları
yapacağını arz ederim.
Saygıdeğer temsilci Hazretleri, Kardeş Azerîlerin belirttikleri içten sözlerden çok fazla
duygulandığımı bir daha söyleyerek ve ordumuzun başarısı adına ortaya koyduğunuz
dileklere karşı içten teşekkürlerimin kabulünü rica ederim.
Hâkimiyet-i Milliye: 15.10.1921
Azerbaycan Elçisi İbrahim Abilof’un Söylevine Cevap
18 Ekim 1921

Cebeci’deki Azerbaycan Elçiliğine bayrak çekme töreninde söylenmiştir.
Elçi Hazretleri,
Bugün bize sevinçli bir bayram yaşattığınızdan dolayı Büyük Millet Meclisi ve Hükûmeti
ve kendi adıma teşekkür ederim. Bu bayram gününün benim için mutlu bir yönü daha vardır
ki, o da bağımsız Azerbaycan Şûra Hükûmetinin sancağını çekmek onurunu bana vermiş
olmasıdır.
116
Efendiler, Ankara’ya Yunanlıların, düşmanların bayrağı çekilmek isteniyordu. Bu fırsatı
şükürler olsun ki, düşmanlarımız elde edemediler. Burada işte, kardeş hükûmetin kardeş
milletin sancağı çekilmesiyle mutlu oluyoruz.
Türkiye ve Azerbaycan arasındaki içten bağlılığın, kardeşliğin derecesini açıklamaya
gerek görmem. Bu kardeşlik bağının doğrulanması ve güçlendirilmesi için gönderilen Elçi
İbrahim Abilof Beyin seçilmesinde Azerbaycan Hükûmetinin kararının doğruluğu büyüktür.
Çünkü İbrahim Abilof Hazretleri, bu kardeşlik bağını ruhunda duymuş bir kişidir ve bizce de
çok önemli olan görevinde başarılı olmak için gereken bütün özelliklere sahip bulunuyorlar.
Özelliklerinin üstünlüğünü daha ilk temaslarında bize göstermişlerdir.
Temsil ettikleri hükûmetin de bir özelliği, başka bir değeri vardır. Azerbaycan Hükûmeti
bir halk hükûmetidir; geleceğine kendisi sahiptir. Yanına memur oldukları Türkiye Büyük
Millet Meclisi Hükûmeti de egemenliğine kayıtsız ve şartsız sahip olan ve yönetim şekli
halkın, geleceğini kendisinin yönetmesi temeline dayanmış olan bir halk hükûmetidir. Türkiye
halkı bu amacının kazanılması için bütün varlığıyla savaşmış, savaşmakta ve savaşacaktır.
Efendiler, Elçi Hazretleri işte böyle bir memlekette Azerbaycan’ı temsil ediyorlar. Bu
temsilin mahiyetindeki anlam ve değeri büyüktür. Azerbaycan ile Türkiye arasında var olan
kardeşliğin, içtenliğin doğurduğu bağdan başka, Azerbaycan’ın diğer dostlarımızla ilgi
kurması da önem taşımaktadır. Coğrafî konumu göz önüne getirilirse gerçekten
Azerbaycan’ın Asya’daki kardeş hükûmet ve milletler için bir ilişki ve buluşma noktası olduğu
görülür, Azerbaycan’ın bu özel yeri, görevini çok önemli kılmaktadır. Bu durumun yanında
Anadolu’yu da göz önüne getirmenizi rica ederim. Tesadüfen sağımda duvarda asılı olan şu
haritanın çok güzel gösterdiği gibi Anadolu da, bütün Asya’nın, bütün haksızlığa uğramışların
dünyasının, zulüm dünyasına doğru ileri sürdüğü bir durumda bulunmaktadır. Anadolu bu
durumu ile bütün haksızlıklara ve saldırılara uğramaktadır. Anadolu yıkılmak, çiğnenmek,
parçalanmak isteniyor; fakat efendiler, bu saldırılar sadece Anadolu’ya yönelmiş değildir. Bu
saldırıların genel hedefi bütün doğudur.
Anadolu her türlü saldırılara karşı bütün varlığıyla kendini savunmaktadır ve bunda
başarılı olacağından emindir. Anadolu, bu savunmasıyla yalnız kendi hayatına ait görevi
yapmıyor, belki bütün doğuya yönelen saldırılara bir set çekiyor. Efendiler, bu saldırılar
elbette kırılacaktır. Bütün bu saldırılar mutlaka son bulacaktır. İşte ancak o zaman Batıda,
bütün dünyada gerçek barış, gerçek rahatlık ve insanlık hakim olabilecektir.
Bugün sancak çekilmesi nedeniyle duyduğumuz mutluluğu övünerek anmak isterim.
Bundan önce Afganistan’ın saygıdeğer elçisi de bu işi bize vermişlerdi.
Saygıdeğer arkadaşımız Abilof Hazretleri, bugün Azerbaycan’ın bağımsızlığını temsil
eden sancağı çekerken ellerimin birtakım duygular ve üzüntülerle kımıldadığını duyuyorum.
Gerçekten sancağı çeken benim ellerimdi. Fakat ellerimi hareketlendiren, bugünkü
bayramda, manen ortak olan bütün Türk halkının gerçek ve içten kardeşlik duygularıydı.
Elçi Hazretleri, Azerbaycan sancağının Türkiye sancağının yanında, Türkiye’nin
semalarında dalgalandığını görmek bütün milletimiz için büyük bir bayramdır. Bize böyle bir
bayram günü yaşattığınızdan dolayı içten teşekkürlerimi tekrar ederim.
Hâkimiyet-i Milliye: 20.11.1921

117
Elcezire Cephesi Kumandanı Nihat Paşa Hakkındaki Soru Önergesi Nedeniyle
7 Kasım 1921

İzin verilirse ve Sayın Paşa da izin verirlerse bu sorunuza ben Başkumandan sıfatiyle
cevap vereyim.
İçişleri Bakanlığı memleket içinde, memleketin her noktasında bütün anlamıyla asayiş ve
güvenliğin kurulmasının sorumluluğunu kabul ettikçe ve buna yeterli olduğunu ifade ettikçe
ordular ve ordu kumandanları Dahiliye Vekaleti’nin yapmaya zorunlu olduğu hiçbir işe
karışmayacaktır.
(teşekkür ederiz sesleri, alkışlar).
Bakanlar Kurulu’nun Görev ve Yetkisini Belirten Kanun Teklifi Dolayısıyla
1 Aralık 1921
Efendiler!
Bir haftadan beri görüşme ve tartışması devam eden Heyet-i Vekilinin görev ve
yetkisinin belirlenmesine dair kanun tasarısı üzerinde en son savunmalarda bulunan
kararname yazarı Beyefendinin söylediği sözleri hatırlıyorum. Buyurdular ki: “Söz konusu
olan kanun son derece önemlidir. Doğrudan doğruya Bakanlar Kurulu’na aittir. Halbuki
Bakanlar Kurulu’nu burada göremiyorum. İlgililerin de bu mesele hakkında fikir ve görüş
bildirmeleri lâzımdır...” Beyefendi bu düşünceleriyle bir noktada bence haklıdır. Fakat diğer
noktada fikirlerine katılmıyorum, yani kanun koyulmasında Bakanlar Kurulu, bağımsız bir
konum ile Yüce Meclis’inizin karşısında mevki sahibi olmak yetkisine sahip değildir. Yüce
Heyetiniz onların varlığını göz önüne almayarak kanun koyar. Ve onların görevi bu kanuna
bağlılık ve uymaktan ibarettir. Bakanlar Kurulu’nun her bir organı; olsa olsa Yüce Heyetiniz’in
içinde bir üye gibi, bir milletvekili gibi yalnız şahsî düşüncelerini söyleyebilir. Fakat katıldığım
nokta şudur: “Bu meselede kendini, ilgili kabul edenlerin gerçekten görüşlerini beyan etmesi
lâzımdır”. Güçsüzlükleri konu olan meselelerde kendimi bütün varlığımla gerçekten ilgili kabul
edenlerden birisiyim. Bunun için kararname yazarı Beyefendi’nin önerilerini seve seve kabul
ederek davetlerine uyup yüksek huzurunuza çıkmış bulunuyorum.
Efendiler!
Bu mesele hakkında fikir ve görüş açıklayan saygıdeğer arkadaşlarımız ikiye ayrılmış
görülüyor. Bunlardan bir kısmı, bu kanunun kabul edilmesinin gereğinden söz eden
arkadaşlarımızdır. Diğer bir kısım arkadaşlarımız da önerilmekte olan bu kanunun ruh ve
özüne karşı gelerek beyanatta bulunmuşlardır. Ben, her iki bakış açısından görüş beyan
eden arkadaşlarımı gayet içten bir şekilde ve dikkatle dinledim. Genel heyetin beyanatından
gerçekten yararlandım ve aydınlandım. Ancak yararlanma tarzım başka başka olmuştur. Bu
kanunun kabul edilmesi gereğinden söz eden arkadaşlarımın fikirlerine her noktasında
katılmıyorum. Katıldığım noktalar vardır.
Fikrimin uymadığı noktaları da sırasında birer birer arz edeceğim. Açıklamalarımla
saygıdeğer arkadaşlarımdan hiçbirini, hiçbir şekilde küçük düşürmeyi düşünmüş değilim.
Kesinlikle böyle bir niyette değilim. Hepsine ayrı ayrı hürmetkârım. Bu kanun tasarı veya
önerisininin kapsamının ve bunun üzerinde söylenilmiş olan fikirlerin bazı noktalarını o kadar
ciddî, o kadar önemli gördüm ki bunları birer birer eleştireceğim. Bundan dolayı eleştiri
içindeki anlatış tarzımın şimdiden hoş görülmesini rica ederim. Ve bu ricamı düşüncelerimin
girişi olarak kabul ediniz.
Salâhattin Beyefendi bu kanunun ruhuna karşı gelen fikirler söyleyen arkadaşlarımıza
karşı en son sözlerinde buyurmuşlardı ki: “Söylenilen şeyler önerilmiş olan maddelerin
bozulmasına aittir, eleştirisine aittir, fakat bunların yerine nelerin konulması lâzım geleceğine
dair yoğunlaşan fikirler ve düşünceler söylenilmemiştir”. Belki kendileri bir bakış açısından
böyle kabul edebilirler. Fakat ben böyle düşünmüyorum. Tersine, bu tarzda açıklamada
118
bulunan arkadaşlarımızın bütün açıklamaları incelendikten sonra şu sonuç çıkar ki, bu
önerilen kanunun her maddesi yalnız bozulmaya mahkûmdur. Bunu bozduktan sonra bunun
yerine başka bir şey koymak için beyanatta bulunmamak demek, zaten var ve yürürlükte olan
kanunumuzun varlığını onaylamak demektir.
Onun için bu öneri reddedilmesi gereken bir şeydir. Bu ortadan kaldırıldıktan sonra
zaten var olan şey, yürürlüğünü koruyacaktır. Bununla beraber gerek kararname yazarı
Beyefendi’nin fikrini ve gerek kendilerinin bu tarz açıklamalarından esinlenmiş olan fikrî
karışıklığı yok edebilmek için kendilerinin bu arzusunu uygun buluyorum. Kendileri o görüşü
Yüce Heyete açık bir şekilde gösterebilmek için bir ricada bulunmuştu. İzin verilirse aynı
ricada ben de bulunacağım, yani bu kanun teklifini bir kez daha lütfen beraber baştan sona
kadar düşünelim. Bu ricama bir noktayı daha ilâve etmeme izin veriniz. Bu önerinin karşısına
da Teşkilat-ı Esasiye Kanununuzu koyunuz. Arkadaşlar! Açıklamalarım doğal olarak kanun
teklifinin geneli üzerinde olacaktır. Mesele, o kadar önemli o kadar araştırma ve incelemeye
muhtaçtır ki bu genel düşüncelerin dayanak noktalarını maddelerin içinden almak gerekir.
Buna dayanarak birinci maddeye göz atmanızı rica edeceğim.
Efendiler! Bu madde üç bakış açısından Anayasamızın ana maddelerini ve ruhunu
bozan bir maddedir. Birinci nokta: Anayasamızın birinci maddesinde “hâkimiyet kayıtsız
şartsız milletindir” denilmiştir. Hiçbir şart, hiçbir eleştiri kabul etmez. Teşkilat-ı Esasiye
Kanununun yedinci maddesinde bu hâkimiyetin ve millî irâdenin şekli maddî olarak
açıklanmak gerektiği vakit “Hukuk-i Esasiye” denilen şeylerin tamamı Türkiye Büyük Millet
Meclisi’ne aittir” denilmiştir. Anayasanın tamamı bir kayıt ve şartla, hâkimiyeti daima elinde
tutmak şartıyla... Halbuki bu birinci ve yedinci maddelerde olanlardan başka şu görevler
teşkilât kanununa aykırı olarak Yüce Heyetiniz’e yöneltilmekle Yüce Heyetiniz’in yetkisi ve
kudretinin genişliği sınıflandırılmaktadır.
Efendiler, bir heyet ki milletin irâde ve hâkimiyetini göstermiş ve temsil ettirmiştir ve
bunun üstünde bir yüksek kuvvet yoktur! Bu maddeyi koymak, bunun görevini sınırlandırmak;
bunun kudret ve kuvvetini azaltmaktır. Milletin bize emanet etmiş olduğu hâkimiyet ve irâdeyi
kötü kullanmak demektir. Bundan dolayı Yüce Meclisiniz, görev yapmakta hiçbir sınır kabul
etmez. Bütün ana hukuku yalnız ve ancak kendisi yapar. Sınırlandırılacak şey Yüce
Meclisiniz’in hukuk ve yetkisi değildir, görevleri değildir. Bu komisyondan bu görev
istenmememiştir. Bu komisyona Yüce Heyetiniz böyle bir görev vermemiştir. Komisyon
görevinin gerçekten dışına çıkmıştır, ve üstüne çıkmıştır. Gerçekten bu hakka kimse sahip
olamaz. Bundan dolayı kanunun şeklini olduğu gibi alırsanız onun bu söylediğim fıkraları,
Anayasa’nın birinci maddesini sınırlandırmıştır. Yedinci maddesini sınırlandırmıştır. Efendiler!
Aynı maddenin içinde şu satırları okuyunuz “Vekillerin tek olarak veya toplu olarak
düşürülmesi”, diğer taraftan Anayasaya bakınız. Sekizinci maddesi “Büyük Millet Meclisi
böldüğü devirleri, özel kanun gereğince seçilmişleri olan vekiller aracılığıyla yönetir. Meclis,
hususların yapılması için vekillere yön belirler ve ihtiyaç olunca bunları değiştirir”. Demek ki
burada söz konusu olan mesele belirli bir şekil içinde gayet kapsamlı bir şekilde Anayasa
vardır. Bunu buraya koymak demek onun bu maddesini bozmak demektir. Bundan dolayı bu
nokta Anayasamızı bozuyor. Aynı maddenin son kısımlarına yüksek dikkatlerinizi çekerim.
Meclis’in başlangıcı ve toplanma zamanını belirleme ve değiştirme ve gerekirse feshi gibi bir
görevden söz ediliyor. Bakınız Teşkilat-ı Esasiye Kanununa, altıncı maddeye: “Büyük Millet
Meclisi’nin tamamı Kasım ayı başında davetsiz toplanır”. Efendiler! Bu nokta şekil olarak
Teşkilat-ı Esasiye Kanununu bozmakla yetinmiyor bu nokta gerçekte milletin hâkimiyetini
sınırlandırıyor ve yok ediyor.
Efendiler! Millet bizi buraya gönderdi. Fakat ömrümüzün sonuna kadar biz burada ve bu
milletin yönetimini ve hâkimiyetini miras malı gibi temsil etmek için toplanmış değiliz. Ve sizi
toplamak ve dağıtmak hakkını hiç kimse almış değildir. Millet bilmelidir ki, bir günde vekillerini
toplar ve gönderir. Burayı hiçbir kimsenin kısıtlamaya hak ve yetkisi yoktur ve olmamalıdır.
Fakat Anayasa’da bir başlangıç gösterilmiş olması, sanmayınız ki Anayasa’nın ruhundan
doğmuş bir meseledir. Yalnız idarî bir meseledir. Ve o madde geçici olarak konulduktan
sonra kanunlaşmıştır. Bu güvenliğe ait bir sorundur. Fakat o belirli olan şey değişemez.
119
Millet, vekillerini gönderir. Efendiler! İnsanlar kuvvet kullanımına ve en çok başkalarının
kuvvetini kullanmaya yaratılış olarak yatkın oldukça bu kuralı çok kıskanç olarak muhafaza
etmekle ısrarlı olmalısınız. Şimdiye kadar bu milletin Meclisinin devam edememesi, bu
“Gerekirse Meclis’in feshi” kaydının bu yapraklarda, bu kitaplarda ve bu dünyada var
olmasından ileri gelmiştir. Bu yetkiyi istediğiniz heyete veriniz, kötüye kullanır. Padişahlar işte
bu noktaya dayanarak milletimizin meclislerini hor görerek kovmuşlardır. Bundan dolayı
böyle bir kayıt ve şartın kanun maddelerinde hiçbir vakit de yeri olmayacaktır (Alkışlar)!
İşte bu nokta Efendiler, hem bunun şeklini hem de milletin hâkimiyetini bozmuş
olduğundan kesinlikle reddedilmiştir. İkinci maddesi gerçekten Bakanlar Kurulu’nun
görevlerinden birini gösteren bir maddedir. Fakat üçüncü maddesi Efendiler, yine Yüce
Heyetiniz’e millet tarafından verilmiş yetkiyi gasp eden bir maddedir. Hem, Anayasa’nın
yedinci maddesinde: “Bütün Anayasa Hukuku Meclis’e aittir” deniliyor, hem de bu Anayasa
Hukuku’ndan bir tanesi Bakanlar Kurulu’na veriliyor: “İdam hükümleri çeşitli mahkeme
derecelerinden geçerek son hükmü Bakanlar Kurulu verecektir” deniliyor. Halbuki o hükmü
ancak Yüce Heyetiniz verir.
Bundan dolayı işte bu madde bile hem hâkimiyet ruhunu, hem de bu maddeyi bozuyor.
Ondan sonraki madde Bakanlar Kurulu’na verilebilecek bir görevdir. Fakat bundan sonraki
maddelerin hepsi Bakanlar Kurulu’nun görev ve yetkisiyle ilgili olmayan şeylerdir. Bakınız
beşinci maddeye, bu madde bile bir kez konu şekli ile Anayasamızın ifade olunmuş şeklini
değiştiriyor. Dokuzuncu maddede başkanın yetkisi ifade olunmuştur. “Meclis adına imza
koyar. Bakanlar Kurulu kararlarını onaylar.” Bunu bu madde bozmuştur. Ve o şekilde
bozmuştur ki başkan ister onaylasın, isterse onaylamasın, Bakanlar Kurulu derhal kararlarını
yapar!... Efendiler, bu madde ile, emin olunuz ki, bindiğiniz dalı baltalamaktasınız. Efendiler,
emin olasınız ki bu madde ile başkanlık makamınıza oturttuğunuz bir kişinin ilgisi yoktur.
Yalnız sizin doğrudan doğruya ilginiz vardır. Ve yalnız milletle sizin ilginiz vardır. (bravo
sesleri).
Efendiler, Meclis Başkanı’nın Bakanlar Kurulu kararlarını onaylaması ne demektir?
Bakanlar Kurulu kararlarının yüksek görüşünüze uygunluğunu araştırmak. Bakanlar Kurulu
kararlarının gerçek millî emellerini Yüce Heyetiniz de temsil ediyor, ona uygunluğunu
araştırmak ve yalnız bunu araştırmak ve onaylamaktır. Yoksa onların işlerin ayrıntılarındaki
hatalarını bir adamın yok etmesine imkân yoktur. Fakat Başkanınız aracılığıyla Yüce
Heyetiniz bu iki önemli yönün daimi düzenleyicisi olmak zorundadır! Bir Harbiye Vekaleti ki
millî irâdenin temsilcisi olacaktır. İspat edeceğim: Onun eline yetki verdiğiniz zaman o
istediğini yapacaktır. Ve haberiniz olmayacaktır. Sorarım size: “Bakanlar Kurulu sizin
buradan dağıtılmanıza karar verirse siz ne yapacaksınız?”
Hüseyin Avni Bey (Erzurum)- Güleriz!
Mustafa Kemal Paşa (devamla)-Gülemezsiniz! İstanbul Meclis-i Mebusan’ına giden siz o
zaman da “güleriz” dediniz ama bunu yapamadınız! Kulaklarınızdan tutup kapıdan dışarı
atmışlardı!
Hüseyin Avni Bey (Erzurum)- “Yapanlar saray kumandanı idi. Halbuki bizi tutanlar millî
kuvvet ve millî kumandanlardır. Bundan dolayı kimse atamaz.”
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- İşte bunu o saray ortaya çıkarmıştır. Şimdi millet
kumandanları var. Efendiler, Yüce Heyetiniz mutlaka bu görevi birine yaptırmak zorundadır.
Bundan dolayı kime yaptırmak lâzımdır? En çok ve her bakış açısından kapsamlı bir emniyet
ve güvene lâyık gördüğü bir adam kim olabilir? O adam, işte başkanlık makamınız için
seçeceğiniz kişidir. Eğer bu maddeyi koymaktan amaç, Efendiler, başkana karşı bir vesvese
beslemekse bu kesinlikle olamaz. Böyle bir vesvese var olduğu gün yok edilmeye mahkûm
olacaktır. Yoksa felâkettir.
Hüseyin Avni Bey (Erzurum)- Yok etmeye gücümüz olmadığını söylemekle beraber
güvenimiz de vardır.
120
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Hele yalnız senin yoktur. Bundan dolayı bu madde bile
Anayasamızın şeklini, ruhunu ve Yüce Meclisiniz’in varlık sebebini bozan bir maddedir! Ve
Bakanlar Kurulu’nun görevleri ile, yetkisi ile bir ilgisi yoktur.
Ondan sonraki maddenin yalnız son cümlesi gereksizdir. “Başkanın oyu ancak
danışmanlıktır” bu gereksizdir. Bu, başkanlık makamınıza seçeceğiniz kişinin şeref ve şahsi
haysiyetini aşağılamaktan başka bir yarar sağlayamaz. Burada yeri olmaması gerekir.
Bundan sonraki maddeye bakacak olursak, Efendiler, bu madde, Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanı’nı posta dağıtıcısı mevkîne indirmek demektir (hâşâ sesleri). Maddede (başkan
gerek Meclis’in, gerek Bakanlar Kurulu’nun kararlarını ilgili makamlara ulaştırmakla
sorumludur) deniyor. Efendiler! Bakanlar Kurulu kararlarını Bakanlar Kurulu başkanı’nın özel
kalemi ulaştırır. Ve Yüce Heyetiniz’in kararlarını, baş yazıcının beraberindeki çeşitli yazı
kalemleri vardır, onlar yapar. Yüce Meclisiniz’in başkanı kararları onaylar ve sizin adınıza
imzasını koyar; yoksa paylaştırmalar yapmaz. Bunun hiç lüzûmu yoktur ve Bakanlar
Kurulu’nun görev ve yetkisi ile ilgili yönünü anlayamadım.
Ondan sonraki madde çok doğaldır. Ondan sonra vekillere de bir şey uygun değildir.
Bunlar da Bakanlar Kurulu’nun görev ve yetkisi ile ilgili olan maddeler değildir. Başkanlık
divanını oluşturan şahıslar hakkında bir kanun yapacak iseniz bunlar o zaman konulacak ve
düşünülecek şeylerdir. Ondan sonraki 10’uncu madde de bir kez şekil bakımından Anayasa
maddesini bozuyor. Bu, ruh açısından çok derin bir tarzda yine Anayasamızın demin
okuduğum sekizinci maddesinde Yüce Heyetiniz’in yürütme ayrıntılarını kimlerle ve ne
şekilde yapacağına dair yeterli açıklık vardır. O ise bunu değiştirmiştir. Bu da bunu bozar.
Başka düşüncemi de ayrıca söyleyeceğim. Kısaca Efendiler, daha çok sizi yormayayım,
fakat bundan sonraki maddeler zaten Anayasamızın ruhunu bozan maddelerdir. O halde bu
kanun gerçekten bizim aradığımız kanun değildir. Ve bu kanunun; o kanun olmadığını ispat
etmek için, bu kanun maddeleri için kaynak kabul edilmiş olan eski Anayasa’yı göstereceğim!
Bu kitap yapılırken bile yine bakanların ve Bakanlar Kurulu’nun ve Bakanlar Kurulu’nda
hizmet yapacak olan adamların görevi, yetkileri nedir ve bunları ne şekilde kullanacak
meselesi söz konusu olmuş ve fakat yapamamışlardır, onlar da tutmuşlar, buraya demişlerdir
ki: Bu meselelerin çeşitli ve özel kanun dereceleriyle tâyin olunacaktır! Onların yapamadığı
şeyi biz de bunların safsatasına kapılarak yazık ki bu şekilde yapmış bulunuyoruz. Yapılacak
şey, Efendiler, onların bile henüz yapmamış olduğu şeydir. Nedir? Bunları kim ve ne şekilde
kullanır ve ne dereceye kadar izinlidir, hangi noktada Yüce Heyetiniz’in huzuruna gelmek
mecburiyetindedir? Bu tasarıda bunlar var mıdır? Efendiler, yoktur, yapılmamıştır, çünkü
yapılmamış olan bir esastan alınmıştır.
Efendiler! Yalnız bu kadar baş ağrıtmalarımla bu kanun maddelerinin Teşkilat-ı Esasiye
Kanununu bozan birtakım maddeleri kapsadığını ve fakat yazık ki buna karşılık gerçekten
kanun tasarısı, vekillerinize verilecek görevlerin neden ibaret olduğunu göstermekte de
suskun kalmış olduğunu görüyoruz!... Bundan dolayı bu görevi doğal olarak yapmak gerekir.
Ve bu görev elbette yapılacaktır. Ancak mesele, bu kaydedilen maddelerin içeriğinden daha
fazla bundan önceki gerekçe tasarısının bazı noktalarıyla daha fazla önem kazanmış ve
âdeta bir siyasal nitelik kazanmıştır. Gerçi bu kanunun savunmasını üstlenmiş olan
Salâhattin Beyefendi bu kanunun gerekçesinden vazgeçmiş olduklarını buyurmuşlardır. Bu
bakımdan söz konusu olmaması hatıra gelir. Halbuki, sanırım, öyle değildir. Efendiler! Bir
kanun birtakım nedenlere, birtakım gereklere dayanır! Gerekçesi olmayan şeyin gereği de
olmaz, gerek yoksa lüzum kalmaz! Bundan dolayı bu maddeler nedir ve ne gibi nedenlerden
ve gereklerden dolayı lâzımdır. Bunu ifade etmek lâzımdır ve zorunludur. Başka türlü kanun
tamam değildir ve onun için bu bir varlıktır. Tasarı gerekçesi var olmuş bir şeydir! Bilirsiniz,
var olan şey var kalır. Bu bir belgedir ki Yüce Heyetiniz’in tarihinde yeri olacaktır! Bunun için
bunun üzerinde fikir beyan etmeksizin geçmek doğru olamaz, özellikle kazanmış olduğu
siyasal nitelik bakımından!
Efendiler! Bu tasarı gerekçesi dikkatle incelenirse bazı noktaların cidden bir özel
anlayışın ürünü olduğunu görürüz. Bu ifadenin, doğrulama vasıtası olmak üzere, bir noktasını
alıyorum: Bunu yapan komisyon üyeleri arasında gerçekleşen ilk tartışmalarda Heyet-i
121
Vekalete bağlı ve içinde olduğu hükûmetin şekil ve vaziyetinin belirtilmesi ve devletin yüksek
kuvvetlerinin buna göre dağıtılması düşünülmüştür. Uzun uzadıya tartışmalardan sonra bu
noktayı halledemeyerek karanlık ve terk edilmiş bırakmışlardır. Gerçek böyle midir,
Efendiler? Varlığınız kapalı mıdır, belirsiz midir, Efendiler. (hayır sesleri). Haşa! Şeklinizin
kanunîyeti ve meşruiyeti karanlık mıdır
Efendiler? Bunu söylemek için cesaret lâzımdır Efendiler. Bu, kesinlikle reddedilmiştir,
gerçekten reddedilmiştir Efendiler. Bunu nasıl söyler, nasıl söyler bir arkadaş!
Salâhattin Bey (Mersin)- Söylemekle övünürüm ve söylerim...
Hüseyin Avni Bey (Erzurum)- Böylece...
Başkan Sayın Paşa- Övüncünüzün niteliğini tarih ve zaman gösterecektir. Efendiler!
Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti vardır, meşrudur ve kanunîdir. Bunu bütün milletimiz
tanımıştır. Ve bütün dünya tanımıştır (Alkışlar)! İşte böyle bütün dünyaca tanınmakla gerçek
övünmeye sahip olan Yüce Hükûmetimiz birçok medeni hükûmetlerle siyasal ilişkilere
girişmiştir. Ana sözleşmeler yapmıştır, siyasal antlaşmalar yapmıştır. Sizin yüksek adınıza
imza koyan adamın imzasını sonuna kadar saygın tutmaya söz vermiştir. (Alkışlar). Şekli,
durumu içeriği meçhul olan bir hükûmet karşısına hangi medeni devlet geçer Efendiler?
Hangi medeni devlet onların sözüne güvenir Efendiler? Halbuki bu gerçektir! Tarihe
geçmiştir! Ve daima var olacaktır (İnşaallah sesleri)! Efendiler, gerçekten var olan Türkiye
Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’nin şekli ve konumu, niteliği, kanun ve olaylara göre belli,
apaçık olan bir şeydir! Fakat böyle olmakla beraber mademki bu bir belgedir ve cihanda da
okunmuştur ve bundan esinlenmiş birtakım fikirler vardır; o halde bütün bunları söylemek
lâzımdır! Efendim içinizde kanun bilenler çoktur! Sorarım, bir hükûmetin kurulması için etken
olan fiil nedir? İzninizle ben tekrar edeyim; bu fiil, kanun yapmadan ve kanunu yerine
getirmeden oluşan bir karışık fiildir! Hâkimiyet işte bu fiillerden birincisini kullanarak
kanununu yapar, yani “Hükûmet şekli böyle olacaktır” der. Yahut “Şöyle olacaktır” der. İşte o,
bir kanundur. Hâkimiyetin bu ifadesi bir kanundur. Ahâli işte bu kanuna uygun olarak kabul
edilen o hükûmet müessesesini döndürecek kişileri seçer ve tâyin eder. Fiilîn ikincisi bir
kanun değildir. Fakat kanunun doğal sonucu, hükûmetin görevleridir.
Efendiler! Bu kanunî gerçeği kendi şeklimize uygulayalım: Bu hükûmet nasıl
oluşmuştur? Pekâlâ biliyorsunuz ki millî hâkimiyetimiz kendini sınırlandıran engelleri yok
ettikten sonra ortaya çıktı. Bunun oluşmasıyla bu kuvvetin, bu hâkimiyetin gerçek sahibi olan
milletimiz ve bu milleti vücuda getiren halk fertlerinin her biri kendi kendine, kalbinden ve
vicdanından, nasıl yönetilmek gerektiğini düşündü. Ve düşünür. Daima böyledir. Ana
kanunlar ve gerçek kanunlar işte böyle kanunlara denir.
Efendiler! Bu devirde idi ki millete denildi: “Kayıtsız şartsız hâkimiyetinizi ve irâdenizi
elinizde tutmak lâzım ve bunun için sizi temsil edecek şahısları bir araya getirerek bir Meclis
toplayınız ve bu Meclis kayıtsız şartsız memleket ve milletin işlerine, görevlerine el koymuş
olacaktır”. Millet bu aydınlanan ve billurlaşan fikre, öneriye, kanuna bağlı öneriye fiilen cevap
vermekle kabul etti ve onayladı. Gerçekten Yüce Meclis’inizi kuran şerefli üyelerin her biri bu
saydığım yetkilerle buraya geldi. Ve hükûmet kuruldu. Hükûmet Yüce Heyetiniz’dir ve Yüce
Heyetiniz bütün kuvvetleri, kayıtsız şartsız kendisi kullanır. Yüce heyetiniz toplandıktan sonra
milletin size vermiş olduğu görevi ve bundan dolayı var olma sebebinizi, yetkinizin niteliğini
bir daha düşününüz, tekrar ediniz. Hepinizin hatırındadır ki, sanırım ikinci toplantımızda üç
dakika devam eden alkışlar arasında, oybirliğiyle kabul ettiğiniz ilkeler bundan ibaret idi! O
halde şekil ve özü vardır ve gerçek kanuna ve İslâm şeriatına tamamen uygundur. “Bunun
şekli yoktur, vaziyeti yoktur, şüphelidir belirsizdir” demek elbette doğru olamaz. Fakat belki
saygıdeğer arkadaşlarımızdan bazılarıyle öneri yazarı Beyefendi’nin söylemek istediği başka
bir şeydir. Yani: “Bu hükûmet demokrat bir hükûmet midir, sosyalist bir hükûmet midir, yani
şimdiye kadar okuduğumuz kitaplarda ismi söylenen hükûmetlerden hangisidir?” buyurdular!
Efendiler bizim hükûmetimiz demokratik bir hükûmet değildir. Sosyalist bir hükûmet
değildir. Ve gerçekten kitaplarda var olan hükûmetlerin, bilimsel mahiyeti bakımından,
hiçbirine benzemeyen bir hükûmettir. Fakat millî hâkimiyeti, millî irâdeyi oluşturan tek bir
122
hükûmettir, bu öze sahip bir hükûmettir! İlmî ve sosyal noktadan bizim hükûmetimizi ifade
etmek gerekirse “halk hükûmeti” deriz. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’muzun birinciden
dördüncüye kadar olan maddeleri hükûmetin ne olduğunu, kimin tarafından yönetildiğini,
yöneten heyetin kuvvet ve yetkisini açıklamıştır. Şekli belirlenmiştir. Fakat meslekî çalışma
bakımından bile düşündüğümüz zaman, biz hayatını, istiklâlini kurtarmak için çalışan at uşağı
sahipleri, zavallı bir halkız! Konumumuzu bilelim. Kurtulmak, yaşamak için çalışan ve
çalışmaya mecbur olan bir halkız! Bundan dolayı her birimizin hakkı vardır. Yetkisi vardır.
Fakat çalışmak sayesinde bir hakkı kazanırız. Yoksa arka üstü yatmak ve hayatını
çalışmaktan arınmış geçirmek isteyen insanların bizim toplumumuz içerisinde yeri yoktur,
hakkı yoktur (Alkışlar)! O halde ifade edelim ki Efendiler! Halkçılık, sosyal düzenini
çalışmasına, hukukuna dayandırmak isteyen bir meslekî çalışmadır. Efendiler! Biz bu
hakkımızı saklı bulundurmak, bağımsızlığımızı güven altına almak için toplumumuzca,
milletimizce bizi yoketmek isteyen emperyalizme karşı ve bizi yutmak isteyen kapitalizme
karşı milletçe mücadeleyi uygun gören bir mesleği takip eden insanlarız. Bundan dolayı bu
ve bu gibi yönlendirmelerle ve açıklamalarla hükûmetimizin dayandığı temelin, ilmî çalışmaya
dayanan bir temel olduğunu açık bir şekilde görürüz; fakat ne yapalım ki demokrasiye
benzemiyormuş, sosyalizme benzemiyormuş, hiçbir şeye benzemiyormuş! Efendiler biz
benzememekle ve benzetmemekle övünmeliyiz! Çünkü biz bize benziyoruz Efendiler.
(Alkışlar)!
Efendiler! Bu noktadaki fikirlerimin bu kadar uzun sürmesini ve bu kadar incelemeyi
gerektirmesini hoş görünüz! Çünkü size karşı değil, çünkü bunu yazana ve yazan kişilere
karşı değil, fakat dünyaya karşı ve yine Yüce Heyetiniz ve milletimiz adına cevap vermek
istiyorum: Hükûmetimizin şekli, konumu, niteliği, hukukî durumu ve her şeyi belirlenmiştir. Ve
burada yapılmış olan her şey devamlıdır. Ve devamlı olacaktır (Alkışlar). Düşmanlarımız
bundan yararlanmayı kesinlikle düşünmesinler. Bunu yazan arkadaşlarımızın da hiçbir
vakitte böyle düşünmüş olduğunu söyleyemeyiz; çünkü böyle bir şüphe hiçbir vakitte Yüce
Meclisiniz’in ana ruhuna uymaz! Ancak Efendiler, yazık ki bundan... bundan demeyeyim,
fakat garip ve kötü rastlantılar düşmanlarımızı aynı nokta üzerinde tartışmaya yöneltmiştir.
İsterseniz Hariciye Vekaletimizin son ve belgeli bilgisine başvurunuz. Göreceksiniz ki Damat
Ferit Paşanın evinde düşmanlarımız toplanmışlardır: “Ankara Hükûmetinin şekil ve mahiyeti
yoktur. Onlar devlet ve millet adına nasıl konuşabilirler, nasıl işlem yapabilirler? Bunların
adına imza koyan insanların imzaları geçersizdir. Bu, şunun ve bunun hukukunu gasptır”
diyenler vardır. Ve bunun doğrulanmasına çalışmaktadırlar (kahrolsun sesleri).
Besim Atalay Bey- Toros’un öbür tarafında Türk olmadığını söylüyorlardı.
Hüseyin Avni Bey- Ankara Hükûmetini dünya tanımıştır.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Efendiler, gerekçe tasarısının dikkatleri çeken ve
siyasal niteliğe sahip ikinci bir noktasına cevap vermek isterim: Tasarıda meselâ Kanun-u
Esas-i Osmanlı Anayasası’nın hilâfet ve saltanat hukukuna dair olan maddeleri, konuşmaya
ve tartışmaya ihtiyaç olmayan bu ilkelerin aynen devam ettiğini ifade eden nokta... Gerçekten
önerge yazarı beyefendi bundaki hatayı kabul etti ve bunu buradan kaldırarak yerine Yüce
Heyetiniz tarafından ilke olarak kabul edilmiş olan ifadeyi koydu. Onun için bunun gerçek
olmadığını ispata gerek görmüyorum. Çünkü aksini, yazan kişi kabul etmiştir. Yoksa
hatırlatacaktım ki bu, hatanın kendisidir. Gerçekten Yüce Heyetiniz, yerine bir madde
koymadıkça, feshedecek bir karar olmadıkça var olan kanunların yerine kanunlar konuncaya
kadar devam etmesi yönetimin doğal gereği görülür. Ve bu konuda Kanun-u Esasda aynı
kararın altında bulunacağına şüphe etmemek gerekir.
Fakat Efendiler! Yüce Meclisiniz böyle bir karar kabul etmeden çok önce diğer bir karar
almıştır. Onu bazı nedenlerle ve özellikle önerge yazarı bey, kendileri belirttiler ve ifade
buyurdular ki: “Hilâfet ve saltanat makamını işgal eden kişiler her türlü baskı ve zorlamadan
serbest olarak milletin samimi bağrında kendini gördüğü gün yalnız ve ancak Yüce
Heyetiniz’in koyacağı ilkeler içerisinde kanunî konumunu alacaktır” ifadesinden ibarettir.
Elbette Yüce Heyetiniz bu kararı aldıktan sonra Efendiler, bu eski kitabın baş tarafındaki
123
hukuku ifade eder diye söz konusu olan bu maddelerin tartışmanın kesinlikle dışında
olduğunu söylemek gerekir. Ve bunun olduğu gibi devam etmesini söylemek doğal olarak
doğru bir şey değildir. Bu, yüksek kararınıza da aykırı bir şeydir. Gerçek değildir. Herhalde
Efendiler, bu maddeler, Yüce Heyetiniz tarafından zamanında tam bir dikkat ve önemle
tartışılacak, karşılaştırılacak ve gereken şekil ve uygun sureti bulacaktır. Yalnız, beyefendi bu
hatayı düzeltirken ikinci bir noktaya temas etti ki başlı başına o nokta bile söz konusu
edilecek değerdedir. Efendiler, önerge yazarı beyefendi bu yazıları buraya yazmak ve
düşünceleri buraya sokmak için bir hissin etkisi altında olduğunu kabul ettiler. Ve bu fikirlerini
de bugün gördüm, gazete sütunlarına geçmiş ve dünyaca bilinmektedir. Bu noktayı iki
yönden düşüneceğim: Bir kez dilekçe yazarı beyefendi bu eserin birtakım duyguların etkisi
altında yapılmış olduğunu söylediler. Efendiler, bilirkişilerce bilinir ki kanun koyan insanlar,
birtakım üstün özelliklere sahip olmak zorundadırlar. O özelliklerden birincisi şudur efendiler:
Kanun teklif eden, kanun yapan, kanun koyan bir insan, insanlığın bütün duygularına, bütün
isteklerine herkesten daha çok sözü geçen ve bilgili olur. Fakat nefsini herkesten fazla ve
tam anlamıyla, bunlardan ayırmak kudret ve yeteneğine sahip olmalıdır (Alkışlar). Bu üstün
niteliklere sahip olamayan insanlar, insan toplumu için kanun yapmak hak ve yetkisinden
yasaklanmıştır. Efendiler! Kanunlar duygulara dayanarak ve uyularak yapılamaz. Yalnız bu
nedenden dolayı duygulara uyulan bu eserin Yüce Meclisiniz’ce göz önüne alınmaması ve
söz konusu olmaması gerekir. Fakat mesele bu kadarla da kalmıyor. Efendiler, dilekçe yazarı
beyefendi milletimizin, devletimizin, hükûmetimizin İslâm âlemi ile olan içten bağlılığından,
ilgisinden, milletimizin ilâ-yı kelimetullah (Allâh’ın adını yüceltme) için yapmış olduğu
fetihlerden söz ettiler. Ben bu duyguların dinleyicisi bulunurken cidden kalbimin ferahladığını
ve dimağımda fikrimin bir hayali düşünme gücüne doğru yükseldiğini hissetttim, bu ifadeden
hoşlandım!... Fakat bu zevk bana derhal dünyaca bilinmiş ve ifade edilmiş birtakım ince
sözleri hatırlattı. “Acaba, dedim, söz konusu olan nedir ? Panislâmizm midir; yahut söz
konusu olan şey Pantürkizm midir?” Belki de Yüce Heyetiniz’e de böyle bir zan, bir hayal
geldi. Veya belki de Yüce Heyetiniz’de hiç böyle bir şey, bir zan meydana gelmemiştir. Fakat
ben eminim ki bu satırları okuyacak dünya, doğrudan doğruya, bu siyaset duygusunun
anlamını burada bulacaktır.
Efendiler!
Vatandaşlarımızdan, dindaşlarımızdan, hemşehrilerimizden her biri kendi dimağında bir
yüksek ülkü besleyebilir, hürdür, serbesttir. Buna kimse karışamaz! Fakat Türkiye Büyük
Millet Meclisi Hükûmetinin belirli, olumlu, maddî bir siyaseti vardır: O da efendiler, Türkiye
Büyük Millet Meclisi’nin belirli millî hududu içerisinde hayatını ve bağımsızlığını kazanmaya
yöneltilmiş olmasıdır. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Hükûmeti, temsil ettiği millet adına çok
alçak gönüllüdür ve hayalden tamamen uzak ve tamamen gerçekçidir. Bundan dolayı
kanunlarını yalnız bu bakış açısından ve bu gerçek dairesi içinde belirler. Geniş, yüksek ve
fakat hayalî ve uygulanmaktan uzak birtakım hislerin peşinden koşarak kanun yapmaz. Böyle
bir kanun uygulayamaz. Efendiler! Sözlerim belki biraz acı olacaktır. Belki biraz kendi
kendimizi beğenmemem gibi olacaktır. Başında da çok rica ettim, beni hoş görünüz.
Efendiler! Bu milleti bugün idam sehpası karşısında bulunduran fiillerin ve hareketlerin
kaynağı hayaldir, duygulardır (bravo sesleri). Uzaklara gitmeye gerek yok. Bu milletin genel
seferberliğinin hangi gerçeğe, hangi gerçek hesaba dayandığını bir kez düşününüz. Bunun
yönlendiricisi sade duygulardır! Harb-i Umumi’ye ne ile girdik? Vaktinden önce Harbi
Umumi’ye bu milleti sokan nedir? Hangi gerçektir? Duygusallıktır! Daha ilerisine gidelim,
geçmişimize dönelim, küçük bir tarihi olay: Sadrazam Kara Mustafa Paşa, bu milleti Viyana
kapılarına götürürken bütün Kuzey Almanya’yı zapt ve fethederek evrensel bir Osmanlı
İmparatorluğu yapmak hülyasına düşmüştü. Fakat, zavallı babamız düşünmüyordu ki bütün
fetihlerin emelleri peşinde dolaşırken, bu girişimler torunlara, babadan miras kalmış yerlerini
kaybettirmek için ortam hazırlıyordu.
Hamdullah Suphi Bey (Antalya)- Çok güzel, çok güzel!
124
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Bundan dolayı Efendiler, ayrı ayrı sahip olduğumuz
siyasî inanışı ifade edebiliriz; bunun ifade yeri Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’nin
kanunları ve bu kanunların gerekçe tasarıları değildir! Efendiler, Panislâmizmi ben şöyle
anlıyorum: Bizim milletimiz ve onu temsil eden hükûmetimiz doğal olarak dünya yüzünde var
olan bütün dindaşlarımızın mutlu ve refah içinde olmasını isteriz. Dindaşlarımızın çeşitli
yerlerde vücuda getirmiş oldukları sosyal heyetin bağımsız olarak yaşamasını isteriz.
Bununla yüksek bir zevk ve mutluluk duyarız. Bütün İslâm insanlığının, İslâm dünyasının
refah ve mutluluğu kendi refah ve mutluluğumuz gibi değerlidir! Ve bununla çok ilgiliyiz. Ve
bütün onların bile aynı şekilde bizim mutluluğumuzla ilgili olduklarına şahidiz. Ve bu her gün
bellidir. Fakat Efendiler! Bu toplumun büyük bir imparatorluk, maddî bir imparatorluk hâlinde
bir noktadan yönlendirilmesini ve yönetimini düşünmek istiyorsak bu bir hayaldir! İlme,
mantığa, fenne aykırı bir şeydir! Efendiler dikkat buyurunuz ve bir tarihi gerçek, bir fennî ve
ilmî gerçek olarak daima hatırda tutunuz ki bir siyasal cismin hududunu geçemeyeceği bir
kuvvetler amacı vardır! Nasıl ki bir insanın iyi oluşması için birtakım uygun ve doğal hatlar
vardır. Eğer bu hatlarda doğallık kaybolursa, eğer insanlığın oluşumunda bu hatların
bozulması söz konusu olursa o zaman karşınızda ya sıfıra inmiş bir cüce, veyahut dev gibi
bir şey görürsünüz! İnsan oluşumu için böyle olduğu gibi insanlardan kurulan cemiyetlerde de
bu kural olduğu gibi geçerlidir.
Efendiler! Birkaç asır önceki durumumuza dönüp bakarsanız: Afrikalılar, Suriyeliler,
Iraklar, Makedonyalar, Bulgaristan, Sırbistan ve sonuna kadar... Bütün bu memleketleri göz
önüne alınız. Ve ondan sonra bugünkü durumumuzu göz önüne alınız. Efendiler, bütün bu
muhit, bu geniş daire içerisinde çeşitli iklimi ve orada oturan kavimlerin çeşitli huyları, her şey
çeşitli olduktan sonra bunların genelini bir imparatorluk altında bulundurmak ve yaşatmak
olabilir miydi?
Tabiata, akla ve tabiat kanununa aykırı olduğundan dolayı sonucun ne olduğunu
görüyorsunuz! Herhalde Afrika’da başka, Suriye’de başka bir şey olacak, Irak’ta başka bir
şey olacak, her yerde başka bir şey olacak, bizim bölgemizde başka bir şey olacak!...
Bunların birinin diğerine benzetilmesi, benzetilmeye kalkışılması doğru değildir. Fakat İslâm
olan sosyal kütlelerin, dediğim doğal tarzda şekillenme ve oluşumunu ve istiklâlinin
korunmasını dileyerek yaşamasını ve mutlu olmasını -tekrar ediyorum- kendi mutluluğumuz
gibi kabul eden bir milletiz. Biz ve bütün İslâm âlemi için yüce ve kutsal ve manevî bir
bağlantı noktası olan hilâfet makamı bile; bütün İslâm âlemiyle beraber bizim milletimiz
tarafından belki daha kuvvetli derin duygular ile yüce ve kutsaldır. Fakat Efendiler! Bu Yüce
Makamın kutsallığını hürmetle kutsallaştırmış olmakla beraber bu makamda oturacak kişiyi
hiçbir vakitte Efendi yapmak söz konusu değildir; İslâm dini ile bağdaşmaz!
(Seyyidü’l-kavmi hadimihum-“Milletin efendisi, milletine hizmet edendir.”)
buyurmuşlardır: Millete Efendilik yoktur. Hâdimlik vardır. Bu millete hizmet eden onun
efendisi olur. Efendiler! İnsanlık tarihinde dünya tarihinde Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye’yi
(Yüce Osmanlı Devleti) milletimize dayanarak kurmuş olan bir saygıdeğer sülâleye bile
milletimiz derin tarihî anıları ile saygı duyar. Fakat bu bakış açısından saygısı bile kendisine
efendi bulmak ve aramak için değildir. Millet, ona ancak kanun koymasını ve yasa koymasını
verir. (Alkışlar). Ve hâkimiyetini bizzat korur (Alkışlar).
Efendiler, bu noktada düşüncemi tamamlamak için derim ki, büyük hayaller peşinde
koşan, yapamayacağımız şeyleri yapar gibi görünen sahtekâr insanlardan değiliz. Efendiler,
büyük ve hayalî şeyleri yapmadan yapmış gibi görünmek yüzünden bütün dünyanın
düşmanlığını ve kinini bu memleketin ve bu milletin üzerine çektik. Biz Panislâmizm
yapmadık. Belki “Yapıyoruz, yapacağız” dedik. Düşmanlar da “Yaptırmamak için bir an önce
öldürelim!” dediler. Panturanizm yapmadık! “Yaparız, yapıyoruz dedik, yapacağız dedik” ve
yine “Öldürelim” dediler!” Bütün dava bundan ibarettir. Efendiler, bütün dünyaya korku ve
telâş veren kavram bundan ibarettir. Biz böyle yapmadığımız ve yapamadığımız kavramlar
üzerinde koşarak düşmanlarımızın sayısını ve üzerimize olan baskıları arttırmaktansa doğal
sınıra, kanunî sınıra dönelim. Haddimizi bilelim. Bundan dolayı efendiler, biz hayat ve
özgürlük isteyen milletiz. Ve yalnız ve ancak bunun için hayatımızı harcarız. (Alkışlar)!
125
Takip ediyorum efendiler, bu özel encümen bütün bu karışık bir noktada duruyor ve onu
ifade ediyor. Fakat onu takip ederek bir “geçici” kelimesi kullanıyor. Doğal olarak bunun, şu
veya bu manada kullanıldığını söylemekten çok, bunu okuyanlarda doğacak fikir ve
değerlendirmeye karşı söylüyorum. Bu Yüce Meclis’in uygulama gereği olmak üzere koyduğu
kanunlar geçici değildir. Çünkü Yüce Heyetiniz geçici bir konuma sahip değilsiniz!
Bunu takip etmiş olan satırları okuyorum. Orada da bir noktayı açıklamak lâzım!
Hâkimiyet hakkının, gerçek hâkimiyetin hazır durumlar dolayısıyla, millet tarafından mecburi
kullanımı kavramı vardır. Efendiler! hazır durumlar, diğer nedenler bilmiyorum! Yalnız
bildiğim ve bilinmesi, ilân edilmesi lâzım gelen bir gerçek varsa, o da milletiniz hiç kimsenin
uygunluğuna lüzum görmeden ve uymayanlara karşı isyan ederek millî hâkimiyetini almış ve
öylece kullanmaktadır (şiddetli alkışlar). Eğer tasarıdaki bu ifade, herhangi bir nazik üslûba
bağlılıktan doğmuş ise büyük bir gerçeği değiştirmiş olmak bakımından bile düzeltilmeye
muhtaçtır. Millet hâkimiyetini almıştır. Ve isyan ederek almıştır. Alınmış olan hâkimiyet hiçbir
neden ve şekilde terkedilemez ve geri verilemez, emanet edilemez! Bu hâkimiyeti tekrar geri
alabilmek için, almak için kullanılmış olan araçları kullanmak lâzımdır. (Alkışlar).
Saygıdeğer ve Sevgili Arkadaşlarım!
Bundan sonra açıklayacağım düşüncelerimde de arkadaşlarımızın hiçbirinin hiçbir bakış
açısından kalbinin kırılmamasını dileyeceğim. Bütün eleştirilerimi açıklayayım ki hiçbir zaman
Yüce Heyetiniz’den herhangi bir arkadaşımızın şahsî ve vicdanî düşüncelerine karşı değildir.
Bütün eleştirilerim ve verdiğim cevaplar şuna dayanır ki, ortaya konmuş olan bu belge,
düşünülüp de kötüye yorumlamak isteyenler olursa, işte onların yapacağı kötü yorumlara
cevap veriyorum. Çok rica ederim, uzun eleştirilerimi bu bakış açısından dinleyin. Efendiler!
Bu kanun teklifi, gerekçe tasarısıyla beraber derin bir bakışla incelenmek istenilirse,
gerçekten yanlış birtakım ülkülerin, bu yazıların içerisinde yer almış olduğuna kapılınabilir.
Örneğin, gerekçe tasarısının birinci sütununun ortasına rastlayan ve başında bulunan, demin
eleştirdiğimiz noktayı ele alır, sonra Bakanlar Kurulu’nun görev ve sorumluluğuna ait olmak
üzere belirlenen maddelerin ve hatta tamamen Kanun-u Esasi-i Osmanlıdan alınmış
olduğunu düşünür isek böyle bir şekil beyinde billurlaşabilir.
Bir mutlak kuvvet, bir kabine var! Fakat bu mutlak kuvvet, kuvvetini kullanmaktan yasaklı
olduğu için o kuvveti kendinde toplamak şeklinde görevini yapan bir kanun yapma heyeti var!
(Kabine kelimesini adlandırmada ve adlandırmamada bir sakınca veyahut bir zarar
görmediğimden dolayı bunu dile getiriyorum). O halde kabine olunca mutlak kuvvet de yerine
oturunca, bu tasarıda olduğu şekliyle geçici olmak şartıyla kanun yapma kuvvetinin
kendisinden kaldırdığı sıfat ve yetkiyi tekrar Meclis’ten kaldırarak geri alır. O halde sonuç eski
şekline döner. Yani böyle bir kavramı bu satırlar içinden çıkarmak mümkündür. Tekrar
edeyim ki bu satırları yazan arkadaşlarımıza böyle bir fikir dayatmak kesinlikle istemiyorum.
Bu yoruma göre efendiler, şöyle bir anlam ortaya çıkıyor. Yani Kanun-i Esasî denilen bu
kitabın yürürlülüğünü kazanmaya doğru bir adım atılmış oluyor. Doğal olarak atılan adım,
aynı zamanda Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’muzun iptalini gerektirir. O halde efendiler bu adım
bir yüce müessesenin, bir yüce ve gerçek millî müessesenin yıkılması, temelleri sökülmüş,
duvarları çökmüş gerçek dışı bir harabenin iadesidir. Efendiler, (Kanun-u Esasiyî göstererek)
bu kitabın niteliğini, kaynağını ve doğuş nedenlerini gözlerinizin önünde görüntülemek için
birkaç dakika vaktinizi almama izin veriniz: Nedir efendiler, bu ortaya konulabilecek ve
düşünülmesi ihtimali olan kitap nasıl bir kitaptır? Efendiler, kaynağı açık bir şekilde ifade
edebilmek için ufak bir idarî sırayı, ufak bir tarihî sırayı beraber hatırlayalım: Son yüz senelik
devlet hayatı, millet hayatı ve siyaset hayatını göz önüne getiriniz! On dokuzuncu asrın
başlangıcında Devlet-i Aliye-i Osmaniye birçok kayıplara rağmen geniş bir imparatorluk idi.
Fakat efendiler, bu imparatorluk bir baskıcı saltanat tarafından yönlendirilmekte ve
yönetilmekte idi. Buna karşı Avrupa’yı aynı tarihte düşününüz: Avrupa’nın her tarafında
ortaya çıkan birtakım hür fikirlerden dolayı kendilerine lâyık birtakım ilmî ve idarî müesseseler
kurmaya başlamışlardı, bizimki devam ediyordu. Memleketimizde yönetimsizlik ve isyan
sürüyor, özellikle bu isyan Osmanlı adı altında karıştırılmak istenilen Hristiyan unsurların
beraber yaşamak hususundaki isteksizliklerinden doğmakta idi. Bu iç isyan, Avrupa’nın
126
dikkatlerini çekmekte gecikmemişti. Sultan II.Mahmud, memleketin yönetimini düzeltmek,
gelişmeler elde etmek için girişimde bulunmak istedi. Fakat gerçekleşen girişimler Avrupa’yı
taklit etmek oldu. Avrupa kanunlarını almak, Avrupa düzenlerini almak, Avrupa’nın elbisesini
giymek gibi birtakım düzeltme girişimlerinde bulundu. Fakat bu gerçek, olumlu bir sonuç
vermedi, veremezdi. Çünkü düzeltmeler için taklitçiliğe yönelinmişti. Bu noktada saygıdeğer
arkadaşlardan Hüseyin Avni Bey kardeşimize bir cevap vermek isterim. Hüseyin Avni Bey
kardeşimiz en son söylediği cümle ile buyurmuşlardır ki: (Bu bizim hükûmet şeklimiz dünyada
var olan hükûmetlerin hiçbirine benzemiyor. Benzer değildir. Dünya hükûmetlerinden birine
benzemeliyiz) kelimelerini aynen tekrar ediyorum Efendiler!... Bu bir hatadır. Hüseyin Avni
Bey kardeşimizin bu sözü tabiat, fen ve hukukun bakış açısından hatadır. Çünkü bu
imkansızdır. Bunu maddî dil ile ispat etmek gerekirse işte Sultan Mahmud-u Adlî’nin (II.
Mahmud) girişmiş olduğu ıslahat!... Taklit suretiyle olan bu ıslahat girişiminin doğurduğu
karışıklıklar hâlâ devam etmektedir. Meselâ kıyafete bakınız: Avrupa kıyafetini aldık. Fakat
fenâlık, mutluluk, felâket bir milletin alış şekline bağlıdır. Bir milletin mutluluk kabul ettiği şey
diğer bir millet için felâket olabilir. Onun nedenlerini ve araçlarını kullandığımız zaman
gideceğimiz amaç onun için mutluluk olmasına rağmen kendimiz için felâkettir. Evet
Avrupa’dan elbise alındı: Varsayalım ki bakınız, altında pantolan üstünde cepken. Üstünde
ceket altında şalvar... bir türlü hazmedilemedi ve edilmemekte devam ediyor. Deli Petro bile
taklit ile milletini düzeltmek, kurtarmak istedi. Gerçekten bunda bir taklit dehası vardı. Fakat
hiçbir vakit yoktan var eden ve icat eden gerçek dehaya sahip değildi. Onun için, kendi
milletini düzeltmek için önlemler hazırlanırken, milletini Rus olarak olgunlaştıracağını
zannederken Rus değil bir Alman, bir İngiliz yapan araçları kullanıyordu. Halbuki, bir Rus’un
Alman olması mümkün olmadığından hem kendi benliğini kaybetmiş, hem de olmak istediği
şeyi olamamış ve ortaya böyle karışık bir mahlûktan başka bir şey çıkmamıştır.
Cevabımda devam ediyorum. Efendiler! bilimsel olarak mutlak anlamıyla ve tamamen
birbirine benzer iki hükûmet yoktur ve olamaz. Hükûmet bünyesi, toplum yapısına uygundur.
Onun için uymaz ve çeşitlenir. Bundan dolayı hükûmet bünyesi sonsuz uyumsuz olur.
Bilimsel olarak böyledir. Dünyaya bakınız Efendiler, bana gösteriniz! Dünyada birbirine
kanunları ile şekilleriyle tam benzeyen iki hükûmet gösteremezsiniz. Bütün Amerika’yı
düşününüz! Bütün Avrupa hükûmetlerini düşününüz. Birleşik Amerika’yı oluşturan birçok
hükûmetlerden her birinin kanun şekli bile başka başka şeylerdir. Bundan dolayı kendimizi
dünyada var olan herhangi bir hükûmete benzetmek kadar hata olamaz. Bunu düzeltmek
uygun olur sanırım. Biz kendi benliğimiz içinde ve kendi huy ve yaratılışımızla ilerliyoruz ve
ilerleyeceğiz inşallah!... Şimdi devam edelim. Size bir tablo yapacağım. Sultan Mahmud-u
Adlî devrinde ve ondan sonra Sultan Abdülmecit zamanında belki Reşit Paşaların
kışkırtmasıyla, daha doğrusu memleket içinde isyan ocağını körüklemekte olan gayrimüslim
unsurları memnun etmek mecburiyetinden, bunların hoşnutluğunu gerektiren Avrupa’nın ve
batının karşısında bir şey yapmak gerekti. Gülhane Hatt-ı Hümâyunu ortaya çıktı. Bu
Gülhane Hatt-ı Hümâyunu Devlet-i Aliye-i Osmaniye’ye uygulama yönüyle gerçek ıslahat
denecek derecede bir kazanç vermedi. İç isyan devam ediyordu. Dışarının baskıları vesaire
devam ediyordu.
Biliyorsunuz, Kırım’da, Paris’te barış antlaşması sonucunda tekrar bir ıslahat fermanı
vücuda getirmek gerekti. Bu fermanların mahiyetini bir an için hatırlayınız: Birincisinde
güvenlik konu ediliyordu, ikincisinde Osmanlı tebaasının hürriyet ve eşitliği söz konusu idi.
Gerçi, Salâhattin Beyefendi’nin sırası gelince, eşitliğe şu kadar bin sene önce sahip olmamızı
söylemiş olmalarına rağmen, devletin Anayasası’ndan kanun olarak veyahut ferman olarak
ilk kez o zaman söz edildi. Bu da başkalarının isteğini doyuramadı. Ondan sonra Sultan Aziz
zamanında Âli ve Fuat Paşaların yardımıyla bazı adlî ıslahatlar yapıldı. Fakat olumlu sonuç
yoktu, görülemiyordu. Bunu elde etmeye yönelik bir Padişah fermanı daha çıktı. İşte bu
padişah fermanında bir meclis söz konusu oldu. Fakat bu meclis, söz konusu ıslahatı izleme
ve denetlemeye hizmetle görevlendirilmiş oldu. Avrupalılar, bu meclis’in İslâm ve Hıristiyan
üyelerden oluşmuş olmasını istediler. O tarihi dakikayı çok kuvvetli hatıralarla düşününüz
efendiler! İçeriden isyan, dışarıdan baskı devam ediyordu. Saltanat makamını işgal eden zat,
sonsuz israflar ile meşgul ve memnundu. İşte o zaman milletin hayatının kurtuluşunu
127
sağlayacak bir kanun isteğine kalkışma cüretinde bulunundu ve en sonunda saraya hücum
edildi. Sultan Aziz’in intiharı üzerine Sultan Murat geçti. O da iki üç günde delirdi. Ondan
sonra Sultan Hamit tahta geçti. Sultan Hamit tahta geçtiği zaman Avrupalılar Bosna ve
Hersek memleketini ellerine geçirmek, ıslahatın mutlaka iki ay içinde uygulanmasını
sağlamak için baskılarda bulundular. Artık Avrupalılar bu Devlet-i Osmaniye’nin başlı başına
kendisini yönetmeye yetersiz kabul edilmesi gerektiğini ve bundan dolayı emri altına almak
gerektiğini kesin bir şekilde açıkladılar!... İşte o zaman, Efendiler bir Paşanın başkanlığı
altında üçü Hıristiyan olmak üzere, onaltı memur, on bilgin ve iki askerden oluşmuş bir heyet,
Babıâli’de toplandı (elindeki Kanun-i Esasi’yi göstererek) ve bu kitabı yazdı! Bu kitabın, milleti
memnun etmek için milletin arzu ve gerçek ümitleri için olumlu, maddî bir yansıması
görünmüş değildir. Efendiler bu kitap, düşmanlarımızı geçici olsun memnun etmek amacını
gözetmiş bir kitaptır. Bu kitabın niteliğini iyi açıklayabilmek için büyük bilginlerden bir
arkadaşımın bir sözünü tekrar etmeme izin veriniz. Bahsettiğim heyet arasında Filibeli Hâlil
Efendi isminde bir kişi varmış. Sormuş bu heyete ki: “Bu kitabı ne için yapıyorsunuz? Ve bu
kitaptaki hukuka dayanarak gelecek olan o milletvekilleri ne yapacaklar? Niçin onları
topluyorsunuz?” Bakanlardan hazır olan birisi demiş ki: “Biz padişaha derdimizi
anlatamıyoruz. Hiç olmazsa milletvekilleri gelsin, belki onlar anlatırlar!...” Hâlil Efendi
cevaben: “Adam sende, siz ki bu kadar padişahın huyları hakkında bilgilisiniz, böyle olduğu
halde ona derdinizi anlatamıyorsunuz! Dışarıdan gelen çıtaklar mı dert anlatacak!” Hoca
Efendinin düzgün sözü ile de ortaya koyduğu şekliyle bu kitabın niteliğinin millet ile,
egemenlik ile, millî irâde ile hiç ilgisi yoktur. Bu kişi bu kitaba dayanarak gelecek
milletvekillerinin hiçbir değeri bulunamayacağını, gayet düzgün bir şekilde, yazıldığı gün ifade
etmiştir. Efendiler! Sultan Hamit, bu kitaba dayanarak ve bu kitapta ortaya konulan hukuka
dayanarak ve bu kitaba bakarak aldanan milletvekillerini dağıttı. Ve 33 sene bu milleti köle
gibi kullandı! Sonunda zavallı millet tekrar hürriyetini ele geçirmek için, hâkimiyetin ele
geçirilmesi için yeniden çalışmaya başladı. Bu çalışmaların içinde ben de bulunduğum gibi
arkadaşlarımın çoğu da bulundukları için ne kadar üzücü ve tehlikeli çalışma olduğunu çok
güzel anlamış olurlar! Sonunda 1908’de tekrar hürriyet ilânı istedik, meşrutiyet istedik, millî
hâkimiyetimizin görünmesini istedik, Sultan Hamit derhal bu kitabı bize gösterdi: “Pekâlâ bu
kitabı mı istiyorsunuz! Amacınız bu kitap mıdır? Alınız verdim!” dedi. Millet ve onun vekilleri
bu kitaba dayanarak İstanbul’da toplandı. Çok geçmeden efendiler, 31 Mart Olayı çıktı. Ben
de 31 Mart Olayı’nda İstanbul’a giren Hareket Ordusunun yanında ve belki başında
bulunanlardan biriyim. O zavallı milletvekillerinin Ayastefonos’ta, şurada burada kötülüklere
uğramış bir halde çırpındıklarını kendi gözümle görmüş bir adamım. Sonunda içeriye girdik.
Birçok kanlar akıttık, birçok insanlar astık: “İlle dedik, bu kitabı uygulayacaksınız”. Derhal:
“Pekâlâ uygulayalım!” cevabını aldık. Ne oldu, efendiler! Onun ardından, Sultan Hamid’in
tahttan indirilmesinin ardından Sultan Reşat tahta çıktı.
Efendiler, bu kitabın hükümleri geçerli oldukça memleket ve milletin üzerinde baskı ve
mutlakıyetin devamlı olmasını engelleyecek hiçbir kuvvet yoktur. Bu kitabın kuvvetini, ya bir
adam kullanabilir veya o adamı elinde kullanabilecekler kullanabilirler. Gerçekten efendiler,
merhum Sultan Reşat, bu kitabın verdiği baskı kuvvetini kullanamayacak huy ve yaratılışta
olduğundan bu kez de hükûmet yönetimine aynı birkaç kişi tarafından biliyorsunuz efendiler,
mutlakıyet yönetimi senelerce bu memleket ve millete uygulanmıştır. Nihayet efendiler,
Sultan Mehmet yerine şimdiki Sultan geldi. Şimdiki Sultan bu kitabın yetkisi içinde burada
kendine verilmiş olan şahane hakları derhal kullanmakta kusur etmedi ve bunları kullanarak
milletvekillerini kapı dışarı etti ve gönderdi.
Neşet Bey (Üsküdar)- Allah kahretsin.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Ne oldu sonra efendiler! Erzurum Kongresi oldu, Sivas
Kongresi oldu ve bu kongrelerde toplanmış olan insanlar millet adına dedi ki: “Hayır, biz millî
hâkimiyetimizi isteriz, millî irâdemizi kullanacağız”. Sarayın anlayışı şu yolda idi: “Sahi mi
söylüyorsunuz? Kabul ettik!” Millet yine bu kitaba böyle bakarak, çocukların şekere bakıp
aldandıkları gibi aldanarak vekillerini İstanbul’a gönderdi. Ne oldu efendiler? (Malta’ya
sesleri). Sorarım! Gelen arkadaşlar içinizdedir. Ne oldu efendiler? İşte efendiler bu olaylara
128
sahip olan bu kitap, bu memlekete, bu millete ve bu milletle yönetim hâkimiyetine ne
dereceye kadar uymayı sağlar! Efendiler bu kitap, yapıldığı sırada Hariciye Nazırı olan kişinin
Avrupa devletleri elçileriyle yaptığı yazışmaların birinde dediği gibi, Padişah ile milletin
karşılıklı sözleşmesine dayanan bir kitaptır. Sözleşmedir! İnsaf edelim, bu kitabı yazan
heyetin kimlerden oluştuğunu söyledim ve bu heyetin içinde bir üyenin yazımı sırasındaki
vicdanî fikrini söyledim. Bundan dolayı bu kitapla millet arasında ne ilgi ve ilişki vardır?
Efendiler! Bu kitap, üstündeki unvan ile milleti senelerce aldatan ve aldattıkça yok olmanın
çıkmaz yoluna gönderen bir kitaptan başka bir şey değildir (paçavra sesleri). Bir paçavradır
Efendiler (Alkışlar).
Tunalı Hilmî Bey (Bolu)- Kundak desek daha iyi olur.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Bundan dolayı böyle bir kitabın böyle bir harabenin
diriltilmesi için ince ince düşünecek, iyice işleyecek içinizde değil, gerçek millet fertlerimiz
içinde bile bir fert olmadığına ben vicdanen inanmışım! Yüce Heyetiniz’in gerçek ruhu, ana
ruhu kesinlikle bundan temizlenmiştir. Bundan dolayı başlangıçta arz ettiğim gibi, kötüye
yorma ve kötü anlamayla yüce amaçlarımız aleyhinde sonuç çıkarmak isteyen
düşmanlarımıza bu söylediklerim bir cevap olsun (Alkışlar)!
Bu kitabın niteliğini bu şekilde açıkladıktan sonra bir de Teşkilat-ı Esasiye’nin ne
olduğunu, izin verirseniz, arz edeyim. Efendiler! Millî tarihimizde ilk kez görülen, ilk kez
gerçekleşen bu hareketi Erzurum Kongresini kurmak suretiyle göstermiş olduk. Gerçekten
memleketimizin bir kısım insanları güvendikleri üyelerini orada topladı. Orada toplanan bu
üyelerin ilk düşündüğü ve istediği şey, kurtuluş için düşünebildikleri şey (her halde, dediler,
bizim milletimizin bir kuvveti vardır. Bu işlemiyor, faydasız bir haldedir. Bunu işler kılmak
lâzımdır. Ve belki ancak bu şekilde biz hâkimiyetimizi ele geçirebiliriz). Bundan dolayı
Erzurum Kongresi beyannamesini düşünecek olursanız orada millet ilke olarak bu dediğim
ifadeyi kayıt ve ilân etmiştir. Sivas Kongresi aynı temel, aynı ilke ve aynı kural üzerinde bütün
memleketin halkı adına aynı şekli kabul etmiş, o bile millî kuvvetlerin işler olmasını ve millî
irâdenin hâkimiyetini istemiştir. Fakat demin açıkladığım gibi bunun temsil yeteneği (Kanunu
Esasiye göstererek) bu kitapta olamaz. Gerçekten bu kitabın son rolü milletvekillerini ve
saltanat hilâfet makamını elde eden kişinin en büyük düşmanlarla ortaklaşa, dağıtmasiyle
son bulmuştur. Ve onun üzerine milletimiz çocukcasına aldatılmaktan ibaret olan bu hareketi
artık tekrar etmemeye tövbe etmiştir ve bu kez gerçekten millî kuvvetleri işler ve millî irâdeyi
hâkim kılmak üzere Yüce Heyetiniz’i buraya göndermiş ve bugünkü hükûmet şeklimizi seçip
belirleyerek bugünkü işleyiş şekline koymuştur. Efendiler! Yüce Meclis’imizin ilk açılışı
günlerinde ana noktaları ve ana ilkesi olarak kabul etmiş olduğu hususları ve o hususlara
dayanarak Teşkilat-ı Esasiye Kanunumuzun maddelerini düşünecek olursak; bu kanun
doğrudan doğruya yalnız bizim kafalarımızdan, ilmimizden çıkmış bir kanun değildir! Bu
kanun, doğrudan doğruya her millet ferdinin vicdanında kendiliğinden görünmüş ve bundan
dolayı toplumumuzun yüksek vicdanı üzerinde dikilmiş ve ondan sonra yürürlüğe girmiştir.
Zaten bu bağlamda demin söylemiştim, kanun, gerçek kanun yalnız böyle olur! Taklit ile
kanun olamaz. Efendiler, izin verirseniz Yusuf Ziya Bey kardeşimize bu noktada küçük bir
cevap vereceğim. Taklit söz konusu olduğu zaman Yusuf Ziya Bey kardeşimiz demişlerdi ki:
“Kesinlikle taklit reddedilmekle beraber yine taklit lâzımdır”. Bu lüzumu ispat etmek için
Kur’an-ı Azimüşşan’ın (Yüce Kur’an) insanlara indirilmiş olduğunu ve insanların da taklide
mecbur olduğunu bildirmişlerdir. Bu kesinlikle hatadır. Ziya Bey, insanlar Cenab-ı Hakkın
sunduğu bu kanunun kapsamını...
Yusuf Ziya Bey- Paşa Hazretleri, ben böyle dememiştim. Kanunun lâzım olduğunu,
Kur’an-ı Azimüşşan’ın yazdığını ve taklidin düşmanı olduğunu arz etmiştim.
Mustafa Kemal Paşa- Evet Efendim! İfademi kısmen değiştiriyorum; fakat başlamış
olduğum söz kısmen taklit hakkında olup zaten diğer bir bakış açısından da söylemeye
zorunlu olduğum bir söz olduğundan tamamlamama izin vermenizi rica ederim. Cenab-ı Hak
uymaya zorunlu tuttuğu insanların kalbindeki gerçek ihtiyaçlarını tamamen bilir. Bundan
dolayı gönderdiği kitap tamamen o gereklere uygun hükümleri içeren bir kitaptır (Alkışlar). Ve
129
Efendiler! Hakikat ilmînin en son emrettiği, hatırlattığı kanun böyle olabilir. Taklit ile,
değiştirme ile kanun olamaz, kanun, gerçek kanun olmak lâzımdır, doğal kanun olmak
lâzımdır. Yani ilâhî kanun olmak lâzımdır (Alkışlar).
İşte Efendiler! Teşkilat-ı Esasiyesi böyle bir gerçek kanundur. Çünkü milletimizin
vicdanından, kanaatinden çıkmıştır. Bundan dolayı Efendiler, toplumumuzu oluşturan bu
gerçek ilkede birleşmiş olan hiçbir ferdiniz (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu göstererek) bu ilmî
kurumun yıkılmasını, (Kanunu Esasiye) ve bu kara kitabın, bu yıkıntının, baykuş oturağı
olabilecek olan bu nesnenin yürürlük kazanması taraftarlığını vicdanında bulamaz (bravo
sesleri, alkışlar)! Efendiler! Bu iki levhayı karşı karşıya düşündükten sonra izin verirseniz
üçüncü bir levha yapmak isterim. Ve bu levhada mazbata yazarı beyefendi’nin sözlerinden
izin verirlerse yararlanayım. Mazbata yazarı beyefendi dediler ki: “Bu kanunu yaparken
pürüzsüz bir yürütme heyeti ortaya koymak ve bunu başarmak için de meşrutiyetle ilgili
görüşlere dayanmayı düşündük. Meşrutiyet görüşleri demek kuvvetler ayrılığı demektir. Adlî
Kuvvetler, Kanun Yapma Kuvvetleri, Yürütme Kuvvetleri’nin ayrılmasıdır. Meşrutiyetin varlığı
bu üç kuvvetin ayrı ayrı bağımsız olarak yönetilmesine bağlıdır.
Salâhattin Bey (Mersin)- İzninizle bir şey arz edeyim! Bu kelimeleri ben dünkü...
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- İzin veriniz tamamlayayım! Bu kanunu savunmak için
ilk söylediklerinizi tekrar edeceğim. “Bundan dolayı bu üç kuvvet ayrı ayrı bağımsız olarak
uygulanmalıdır. Çünkü bir hükûmet oluşturabilmek için kuvvetler ayrılığı daha iyi şarttır,
dediler. Zira kuvvetler ayrılığında istibdat baskıcı yoktur. Kuvvetler birliğinde istibat, baskıcı
vardır”. Gerçekten şimdi de hatırlattıkları gibi, Beyefendi sonraki düşüncelerinde amaçlarının
kuvvetler ayrılığı olmayıp görevlerin dağıtılması ve paylaştırılmasından ibaret olduğunu
düzelterek ve aydınlatarak ifade ettiler. Buna göre artık bu nokta üzerinde söz söylememek
lâzım geleceği hatıra gelir. Yalnız bu kadarla kalacak ise doğrudur. Fakat daha üst tarafına
bakışımızı döndürelim: Bu kanun, meşrutiyet görüşüne dayandırılmıştır. Eğer izin verirlerse,
eğer bundan da vazgeçerlerse onu da bırakacağım. Mademki meşrutiyet görüşlerine
dayandırılan bir kanundur, mutlaka meşrutiyet görüşlerinde kuvvetler ayrılığı vardır. Bunu
inkâra yer yoktur. Ve bunu yorumlamak, görüşün ana unsurları ve diğerleri arasındaki ilgiyi
ve ilişkileri yok edemez .... Meşrutiyet görüşleriyle kanun hazırlayanlar, kuvvetleri ayırmakla
bu çareyi bulmuşlardır. Biz ona “görevlerin dağıtımı” da dersek görüşün kavramı aynı olur.
Eğer kuvvetler ayrılığı demekten beyefendi vazgeçmişlerse o halde meşrutiyet görüşünü de
yok etmiş olurlar. Bundan dolayı bu kanunun dayanağı olan bu görüş kaldırılmış olunca; bu
tasarı hiçbir gerçeğe uymamış olur. Ve hiçbir gerçeğe dayanmayan bir kanun da olamaz.
Gerçekte Efendiler, tabiatta Efendiler, âlemde Efendiler kuvvetler ayrılığı yoktur. Yani millî
irâde ile ifade ettiğimiz kuvvette de kuvvetler ayrılığı yoktur. Bunu, izin verirseniz, açıklamak
için bir iki kelimeye dayayacağım, hükûmet ve yönetim kelimelerine dayayacağım. Uzun
uzadıya açmayacağım; yalnız şu noktaya dikkatinizi çekeceğim ki hükûmet denilen kavram,
yönetim denilen şeyden daha az önemli ve daha az bağımsızdır. Bağımsız olan irâdeden,
bunun doğal bir gerçek olduğunu bulmak için insanlık olaylarına bakınız! Ne kadar ihtilâller
olmuş ise o ihtilâller sırasında hükûmet kavramı, faaliyet yapmaktan düşürülmüştür. Fakat
yönetim devam etmiştir. Bir gün bile durmamıştır. Ve hükûmet daima çeşitli şekiller almıştır.
Bunu gören ve bunu inceleyen birtakım dâhiler daha o zamanlar “bu hükûmet denilen şeklin,
özellikle başına geçmiş olan şahsın bir baskıcı kuvvet veyahut miskin bir kuvvet olduğuna
göre büsbütün işe yaramaz bir sakıncadan başka bir şey değildir” demişler. Bundan dolayı
bundan esinlenerek asıl yönetim kuvvetini yerleşik bir hale koymak söz konusu edilmiştir. Ve
bu söz konusu edilen şeye de, hatta Frenkçe isim vermişlerdir. Substratum administrative...
Ve bunun insanlığın tam bir mutluluk ve gerçek emniyet ve güvenini üstüne alan bir yönetim
şekli olacağını tarihler yazmıştır. Bu noktada da fazla açıklama yapmayayım, yalnız Frenkçe
söylenen sözlerin nasıl ifade olunmak gerektiğini düşününüz. Bu ne demektir? Efendiler!
Benim araştırmalarıma göre bu (Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti) demektir (Alkışlar).
Şimdi kuvveti düşünmek istiyorum, madem ki yönetim hükûmetten daha köklü bir şeydir.
Bundan dolayı onu ele alalım. Efendiler! İdare, bilirsiniz, genel kuvvetler ile genel hizmetleri
çeviren ve yapan bir genel cihazdır. Bunda üç organ görürsünüz: Kuvvet, teşkilât, vazife!...
130
İşte Efendiler irâde, hâkimiyet vesaire dediğimiz kuvvet bu kuvvettir, fakat bu kuvvetin ayrılığı
kabul edip etmediğini de açıklamak için, izin verirseniz tamamen arz edebilmek için, az daha
geriye gideceğim. Bu kuvvetin kaynağı nedir? Bilirsiniz ki veyahut bilmek lâzımdır ki-çünkü
bu noktada inançlar ve çalışmalar ve ilmî anlayışlar değişir- insanlar ister istemez çalışma
yeteneğine sahip mahlûklardır. İnsanlar ister istemez beraber yaşamak ihtiyacında varlık
bulmuşlardır. Bundan dolayı beraber yaşamakta olan insanlar bir cemiyet oluştururlar ki; bu
cemiyet kendisini oluşturan fertlerin kuvvetlerinin çalışmasından ortaya çıkar. Ve işte irâde,
hâkimiyet denilen kuvvet, bu kuvvetten ibarettir; işte bu kuvvet cemiyetin kuvvetidir ve bu
kuvvet cemiyeti oluşturan her ferdin ayrı ayrı kuvvetinden üstündür. Belki bu ifademden bu
kuvvetlerin maddî bir şey olacağı sanılır! Kuvvetleri toplayarak bir bileşke bulmuş oldum.
Evet isterseniz maddî olsun fakat bu maddi oluşun içinde manevî bir kuvvet vardır. Efendiler,
bunu da açıklayabilmek için izninizle şu tarzda açıklamada bulunacağım: Bir cemiyetin içinde
beraber yaşamaktan, insanlık mahkûmiyetinden, yaratılışından dolayı ortaklaşa bir çalışma
hissi vardır. Manevî olan bu çalışma hissi bir kuvvet ve çalışma gücü oluşturur. İşte bu ortak
manevî kuvvet, demin açıkladığım gibi o kuvvetle beraberdir, ayrı bir şey değildir. Efendiler!
Bu kuvvet zaman ile insanların medenî gelişmeleriyle yükselir, olgunlaşır ve millî irâde, millî
hâkimiyet bu kuvvetten ibarettir. Efendiler, işte hükûmet kavramı bu kuvvetin billurlaşma
derecesinden çıkar! Şimdi sorarım Efendiler? Bu kuvvet ayrılabilir midir ve bırakılabilir midir?
Buna verilecek cevaplar evettir. Bu kuvvet ayrılabilir. Gerçekten bir toplumu oluşturan
fertlerin kuvvetlerinin bileşkesi olan bir kuvveti ayırmak istediğimiz zaman o toplumu
oluşturan insanları parçalamak gerekir ki, bir kuvvetler bileşkesi olan bir toplumu
parçalamadan, dağıtmadan onların kuvvet bileşkesini dağıtmanın doğal imkânı yoktur. Bu
kuvvet bırakılabilir midir? Efendiler, evet bırakılabilir. Fakat bunun için o kuvvetin sahibi olan
sosyal varlığın felce uğramış olması ve felçli bırakılması şarttır. Ve hareketsizliği, işsizliği
kabul etmesi şarttır. Kuvvetini herhangi bir yere veren, kuvvet kullanmayan bir ferdin bir
organı felçlidir. O halde böyle dememek lâzımdır. Bir siyasal varlığı oluşturan sosyal
kuvvetlerin sosyal irâdesi olan bu kuvvet, millî irâde ve hâkimiyette ifade olunan bu kuvvetin
bırakılması uygun mudur? Bırakılması uygundur. Halbuki, toplum bir siyasal varlığa dönmüş
olduktan sonra ise bu imkânsızdır. Mümkün olması siyasî varlığın bozulmasına bağlıdır.
Efendiler! Millî irâde, millî hâkimiyet denilen kuvvet ayrılamaz ve ayrıldığı hesabın açıklığı ile
de anlaşılıyor. Şunu da ilâve edeyim ki; bütün kanun koyanlar, bütün profesörler, bütün
âlimler bu ilmî görüşü daima hesabın gerçekliğine dayanarak belirlemişlerdir. Bir toplumun
kuvvetinin yerel kullanımı da o toplumun kendisidir. İki nokta arasında birleştirilmiş çizgiler
kambur, zambur olmadıkça mutlaka birbirine uygundur. Millî irâde doğrudur. Halbuki; yazık ki
Efendiler! Bence eski denilmesi lâzım gelen kitaplarda bu kuvvetler ayrılığı vardır. Efendiler!
Ben size şimdi ispat edeceğim ki Meşrutiyet doğal değildir, kanunî ve hukukî değildir.
Dünyada hükûmet için kabul edilir ve hukukî yalnız ve tek bir temel vardır. O da meşveretten
ibarettir. Hükûmet için temel şart, önde gelen şart yalnız ve yalnız parlamentodur Efendiler
(Sürekli alkışlar)! Efendiler, meşrutiyet görüşünün kurucusu olan filozoflar gerçekten kuvveti,
bağımsız üç parçaya ayırırlar.
Her birinin bağımsız olarak faaliyet yapmasını isterler, bunu gerçekleştirmeye çalışırlar.
Bu kuvvetlerin ismine de kuvve-i icraîyye, teşriîyye ve adlîyye (yürütme, yasama ve yargı
kuvveti) derler. Bunların arasındaki denge ve ilişkiyi düşündükleri zaman şöyle ifade ederler.
Derler ki: kuvvei teşriîyye, kanun yapan bir kuvettir. Bütün kanunları o yapar. İcra Heyetinin
varlığı ancak bu kanun yapma heyetinin yaptığı kanunların içinde o kanunlarla ayakta
durduğundan dolayı teşriî kuvveti icra kuvvetinin üstündedir. Yalnız burada bir kelime daha
ekleyeyim: Meşrutiyet usulünde millî hâkimiyet, teşriî heyetinde ortaya çıkarttırılıyor,
milletvekili heyetinde oluşturuluyor, halbuki Efendiler, millî hâkimiyet kanun yapma
kuvvetinde değil, bu kuvvetin üstünde görünür. O ise icra kuvvetine aittir. İcra kuvvetini ele
alalım; kanun yapma heyetinin yaptığı kanunları özellikle şahsî hukukta bağımsız olarak
hiçbir tarafın müdahalesi olmaksızın uygulayacak kuvvet, adlî kuvvettir. Şimdi ufak ve ameli
bir noktayı hep beraber hatırlayalım: Herhangi adlî kuvvet, teşriî kuvvetinin yaptığı kanunu
uygulayabilmek için, filân insanı çağırmak ve onu cezalandırmak için elindeki vasıta nedir?
Polis ve jandarma değil mi Efendiler? Polis ve jandarma ise yürütme uygulama kuvvetidir. O
131
halde adlî kuvvetin dayanak noktası yürütme kuvvetidir. Yürütme kuvveti, adlî kuvvetine
yardımcı olmaktan arınsın, adlî kuvvet faydasızdır, tembelliğe mahkûmdur, yoktur. Böyle bir
kuvvetin istiklâli nerededir? Rica ederim böyle bir kuvvet nasıl bağımsız olabilir. Gelelim
kanun yapma kuvvetine; hakikat halde teşriî kuvvet (yasama) kanunu yapar, fakat yine teşriî
kuvvet (yasama), yaptığı kanunun uygulamalarını kendisi sağlamaz ve kefil olmaz ve
güvence vermez. Halbuki Efendiler, her şey kanun yapmakla bitmez. Aksine her şey o
kanunları uygulamak ve uygulatmaktan ibarettir. Fazla ayrıntıya girmeyeyim; dünyada tarih
gerçeği, evrensel gerçek olarak söylüyorum, ilmî gerçek olmak üzere söylüyorum; uygulayan,
yürüten, karar verenden daima daha kuvvetlidir.
Salâhattin Bey (Mersin)- Paşa Hazretleri bir kelime izin veriniz! Daha...
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- Soru sorunuz, fakat konuşma sırasına engel olmamak
için düşünceye girişmemenizi rica ederim.
Salâhattin Bey (Mersin)- Sonra söylememe izin verin.
Mustafa Kemal Paşa (devamla)- O halde Efendiler, bu kuvvetler ayrılığını ve bu
meşrutiyet maddesinin kökü, kaynağı ve temelini başka noktalarda ve başka nedenlerde
düşünmek lâzımdır. Ve ben sanıyorum ki bütün arkadaşlarımız ve hatta araştırmaları gayet
sınırlı olan herhangi bir vatandaşımız, benim işaret edeceğim noktaya bakarsa bunu gayet
doğal ve kendiliğinden anlar. Efendiler, insanlar doğal olarak ve yaratılış olarak beraber
yaşarlar ve fakat beraber yaşayan insanlar mutlaka yönetilmek ihtiyacındadır. Toplumun en
basitini göz önüne alınız: Bir aile reisi, bir baba, çocuklarından oluşmuş olan ailesinin
başkanlığı’nı başlangıçta doğal olarak üstlenir. Çünkü aile fertlerini oluşturan mahlûklar
önemsiz ve zayıftır, korunmaya muhtaçtır. Bir çocuk bakılmazsa ölür. İşte böyle bir çocuk
bilerek değil, fakat bilmeyerek vücudunu böyle bir reise bırakır, bakılmak ister. Fakat bu
çocuk ergenliğe ve olgunluğa ulaştıktan sonra, benliğini kazandıktan sonra kayıtsız şartsız
isteğe bağlı olmak istemez. Hepimiz çocukluk ettik. Babalarımızla aramızdaki ilişkiyi
düşünelim. Kayıtsız şartsız babamızın bile yönetimine bağlı olmaktan zevk almayız. Ve
tabiatta da alınmaz. Efendiler! Babası olduğu halde, bunu bakıp yetiştirdiği halde çocuğuna
her gün “Şuraya şu saatte geleceksin” dediği zaman “Canım yarım saat sonra gelsem ne
olur?” der.
O halde toplumun kuruluşunun başında yönlendirme ve yönetimi için başında biri hâkim
olmak ister, fakat diğeri olgunluğa ulaşır ulaşmaz kayıtsız şartsız bu hâkimiyetin altından
çıkmak ister! Şu halde birisi toplumun gerçek kuvveti, doğal kuvveti, irâdesi, hâkimiyeti...
Diğeri çeşitli nedenlerden dolayı, fakat herhalde diğerinin arzusunun, emelinin karşısında
olmak üzere emreden, hükmeden, baskı yapan bir kuvvettir. İnsanların çeşitli ve diğer
cemiyetlerinde tarihin bize göstermiş olduğu örnekler bundan ibarettir. İşte Efendiler, bu
baskıcı kuvvet ile bir ana ve gerçek kuvvetin mücadelesi başlangıçtan bugüne kadar devam
ede gelmişti. Ve bugünden sonra da daha pek çok sürüp gidecektir. Fakat ne kadar sürüp
gideceğini bilemem. Ve bütün bu mücadele, ana kuvvetlerin gerçek sahibi olan toplumun
gerçek mutluluğuna yöneltilmiş olan bir savın, bir baskıcı kuvvet ile mücadelesidir. Gerçek
kuvvet, millî irâde, kuvvetini duyurmaya başarılı olabilecek derecede baskıcı kuvvete karşı
şekil ve konum almak ister. Fakat hiçbir zaman o baskıcı kuvvet bu kuvvetin billurlaşmasını
istemez. Bundan dolayı insanlar idarî oluşumlarını kısmen tanımak, emir olarak tanımak
zorunda kaldığını görüyor. İşte bütün dünyada var olan milletler ve o milletlerin idarî şekli
böyle birtakım görüntüler sunmuştur. Daima insanlığın mutluluğunu düşünen birtakım
insanlar, daima düşünmüşlerdir ki:“Ne yapalım? Bu ana kuvvetleri, bu gerçek irâdeyi, bu
baskıcı irâdenin baskısı altından ayrılalım. Çünkü insanlığın gerçek mutluluğu bundadır.”
Bilginler, araştırıcılar gördükleri manzaralar ve levhalar ve o levhaların içerdiği nedenleri ve
unsurları araştırdıkları zaman görmüşlerdir ki, iki kuvvet vardır. Biri, gerçek millî irâde, diğeri
ezici ve baskıcı kuvvet “O halde hiç olmazsa bu iki kuvvetin sahiplerinin birbirine en az bir
zarar verecek bir şekil bulalım” demişler. Bir çare ve tedbir bulalım ki baskıcı kuvvetin etkisini
hafifletsin! Bu düşünülmüş olan şey, ilmî görüş kitaplarında geçerlilikle ifade olunur. Baskıcı
kuvvet sahibini de aldatmaya kalkışmışlar ve demişler ki: “Korkma her şeyde hâkim sensin,
132
her şey senin... yalnız senin. Yalnız şu kullandığın ve uyguladığın kuvveti senin de rahatın
için ve fakat senin de konumunu kesinlikle sarsmamak şartıyla izin verin de, ayıralım”
demişler, ayırmışlar. Daima yine kendisiyle beraber olmak şartıyla bir yürütme kuvveti
meydana getirmişler. Fakat milleti aldatmak için de bir kanun yapma kuvveti ve yine o
yürütme kuvveti ve baskıcı kuvvetin etkisini hafifletmek için bir kuvvet daha: Adlî kuvvet! Ve
amacı, toplumun gerçek yararlarını zarara uğratan kuvvetin etkilerini hafifletmek için en
zararsızı olmak üzere bu kuvvetler ayrılığı, fakat, hiçbir vakit Efendiler, bu şekiller insanların
insanlık mutluluğunu ve gerçek mutluluğunu sağlamaya yeterli olamamıştır. Nasıl yeterli
olsun ki, gerçek ve yasal değildir. İster istemez yapılmıştır. Kötünün iyisi olmak üzere
yapılmıştır ve Efendiler, insanlar bu şekil içinde de kalmamışlardır ve kalmayacaklardır.
Daima bu şeklin ve baskının –ki bu bir baskıdır- içinden çıkmak için çalışırlar, çalışmışlar ve
çalışacaklardır. Yapılmış olan inkılâpların hep bu yüzden olduğunu arz etmiştim. Bu
inkılâpların en önemlisi, bilirsiniz Fransa büyük inkılâbıdır. İnkılâplar içinde en güzeli ve en
verimlisi ve hakkın isteği bakış açısından ve bütün insanlığa, hâkimiyete sahip çıkma fikrini
vermesi bakımından son derece önemli olanı budur. Fakat o bile Fransızların arzu ettiği
derecede mutluluklarına yeterli değildir. Ve daha değişecektir. Ve ben eminim ki arkadaşlar,
dünyada var olan hükûmet şekillerinden bir adım daha ileriye çıkmak; bu insanlık için nasip
olursa, emin olunuz ki Efendiler, bulacakları şekil Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin
şekli olacaktır (Alkışlar).
Efendiler, bu şekilde de insanlık tarihinde yeni görülmüş bir şekil değildir. Veyahut başka
şekilde ifade edilirse, gerçekte egemenlik sahibi olan insanların doğrudan doğruya bir araya
gelerek teşriî, icraî ve adlî (yasama, yürütme, yargı) görevleri kendisi yapmasıyla
mümkündür. Ve söylediğim şey, Efendiler, tarihte fiilen var olmuş şeylerdendir. Elbette,
araştırma sahibi olan arkadaşlarımız pekâlâ bilirler ki Roma’da, Isparta’da, Atina’da,
Kartaca’da var olmuş olan Genel Meclisler, gerçekte bizim yaptığımız şeyleri yapıyorlardı
Efendiler! Kanun yaparlardı, memur seçerlerdi, yargılarlardı, cezalandırırlardı. Ve her şey
yaparlardı. Ve Roma’da dört milyon halk vardı Efendiler! Bu dört milyon halk şaşılacak bir
şekilde toplanırlar ve beş on kişilik bir kabineden daha hızlı ve özellikle daha uygun ve doğru
bir şekilde; icraî ve adlî ve teşriî görevlerini yaparlardı. Fakat Efendiler! İki bin sene önce var
olan bu insanlığın ve medeniyetin ve şeriatın gerçek isteğine uygun olan bu yöntemi birtakım
baskıcılar çıkmışlar ve yıkmaya girişmişler ve bin türlü entrikalar kullanarak insanlık
cemiyetindeki bazı insanları aldatmışlar. Ve nihayet eski çağ tarihinde var olan bu güzel
şeyler, ortaçağ tarihinde birtakım baskıcı krallıklara ve imparatorluklara dönüşmüşler.
Bundan dolayı halk hükûmeti denilen, bu açıkladığım nokta, bugün için ancak ve yalnız bizim
şeklimizde görünebilir ve uygulanabilir. Bundan başkası doğru değildir.
Efendiler! Bu meşrutiyet görüşünü bulan en büyük filozofların bu görüşü kurmak için
çalıştıkları ilkeleri araştırdım ve inceledim. Benim gördüğüm şudur: Düşünmüşler ve nasıl
yapalım da bu baskıcı kuvvet, o sosyal ve millî irâdenin aşağısında kalabilsin. Yahut sıfıra
inmiş olabilsin, diyorlar. Ve bununla başarılı olamadıklarından büyük ve derin bir acı
duyuyorlar. Jean Jacques Rousseau’yu baştan sona kadar okuyunuz. Ben bunu
okuduğumda, gerçek olduğuna inandığım bu kitap sahibinde iki temel gördüm. Birisi bu
ıstırap, diğeri bir cinnettir. Merak ettim. Özel hallerini araştırdım ve anladım ki: Gerçekten bu
adam deli idi. Ve cinnet hâlinde bu eserini yazmıştır. Bundan dolayı, çok ve çok
dayandığımız bu görüş böyle bir dimağın ürünüdür.
Efendiler, bu uzun düşüncelerden sonra son ufak bir parçada ufak bir inceleme
yapacağım. Bu incelemem Salâhattin Beyefendinin sorusuna son cevabım olacaktır.
Beyefendi buyurmuşlardır ki: Bu maddeler eleştiriliyor ve bozuluyor. Fakat yerine
konulmuyor. İlk cevabım olmak üzere arz etmiştim ki, eleştiren ve bozan arkadaşlar yerine
koyacak başka daha güzel bir şey düşünememişlerdir.Çünkü en güzel şey belirlenmiş ve var
olan usul. Şimdi ben işte, bunu ispata çalışacağım. Anayasamıza göre hükûmet, Yüce
Heyetiniz’den, ibarettir. Ve bütün kuvvetler; affedersiniz bu ifade yanlıştır, yalnız bir kuvvetten
ibaret olan hâkimiyet ve millî irâde Yüce Heyetiniz’den oluşmuş ve onda görünmüştür. Ve bu
kayıt ve şartla millet bizi buraya göndermiştir. Milletin bize bırakmış olduğu bu görev ve bu
133
yetki ve bu sorumluluğu biz içimizden herhangi bir kişiye verip de o kişinin kendi
arkadaşlarıyla bize karşı bütün devlet ve millet işlerinin uygulamalarından sorumlu olmasını;
bizim var olma şartlarımız kabul edemez. Efendiler! Buna biz izinli değiliz. İşte bunun içindir
ki, Yüce Heyetiniz bütün devlet, millet ve memleketin görevlerini üstlenerek faaliyet yaparken,
yürütmenin ayrıntılarıyla ilgili olarak arkadaşlarımızdan bazılarını devlet hizmetlerine
görevlendirmişlerdir. Fakat bu heyet hiçbir vakit de millî irâde ve hâkimiyetin dayanağı
olamaz! Her şeyin tek başvuru yeri Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir. Meclis bu başvuru
makamını kimseye veremez. Bu bakış açısından kabine diyelim veyahut demeyelim. Kabine
de zaten yabancı bir isimdir. Biz Heyet-i Vekili diyoruz, eski kitaplarda Heyet-i Vükelâ’dır
(Vekiller Heyeti). Sadrazam, seçen bir baskıcı kuvvet veya bir adlî heyet diyelim, her ne
olursa olsun onun kendi arkadaşlarıyle, program ile gelerek güven alıp işe başlaması
doğrudan doğruya bir kabine meselesidir. Bu bizim şeklimize göre doğru değildir; çünkü
Salâhattin Beyefendi dediler ki, kuvvetler ayrılığından vazgeçtikten sonra amacımız
görevlerin dağıtımı ve görevlerin paylaşımı diyorlar. O halde görevlerin dağıtılması için en
güzel çare ve şekil Heyet-i Vekili’dir. Yani vekillerin ayrı ayrı Yüce Heyetiniz’den seçilmesidir.
Ancak o zaman görevleri böylece dağıtılmış olur. Halbuki kendileri “Görevleri dağıtıyorum”
dedikleri halde görevleri birleştirdiklerini fiilen ispat ve ifade etmiş oluyorlar. “Kuvvetler ayrılığı
yapıyorum” derken kuvvetler birliği yapmış oluyorlar. Çünkü Yüce Heyetiniz yalnız bir kişiye,
kendi ifadelerine göre, hatırlayacağınıza göre, bütün devletin işlerinin uygulamalarından
sorumlu olmak üzere bir kişiye işleri bırakacak. O halde diyorlar ki, bu kişi hepsini bir makine
gibi çalıştırsın ve her şeye bu cevap versin ve bu sorumlu olsun. Bu, görevlerin dağıtılması
değildir, birleştirilmesidir. Sonra dediler ki: Heyet-i Vekili’de dayanışma lâzımdır. Bu şekil
dayanışmayı sağlar. Bunda tamamen hakları vardır. Gerçekten de, bir kişiyi seçmek o kişiye
kendi çalışma arkadaşlarını seçtirmek suretiyle bir heyet vücuda getirmek, cidden
dayanışmayı sağlamak için çok güzel. Fakat, Efendiler, istediğiniz gibi yorumlayabilirsiniz,
ben diyorum ki: Heyet-i Vekili’de bu kadar dayanışma aramayınız! Mademki Hükûmet, Yüce
Meclis’inizdir, mademki bütün programlar ve emirler buradan çıkar ve mademki her türlü
işlerin içeriden ve dışarıdan tek makamı Yüce Heyetiniz’dir. Asıl dayanışmayı Yüce
Heyetiniz’de arayınız (Alkışlar). Efendiler! Emin olunuz ki Yüce Heyetiniz’in dayanışması
Yüce Heyetiniz’in temsil etmiş olduğu dayanışma her şeyin kefili olur. O halde böyle
dayanışmalı bir heyetin içinde ve dayanışmalı bir heyetin görüşünü, emirlerini sağlamakla
görevli olan insanlar arasında aranacak dayanışma ikinci derecede kalır. Sakınma gereğini
gördüğüm nokta da şudur Efendiler: Her ne düşünceye dayanmış olursa olsun, her nasıl
olursa olsun yürütme kuvvetini fiilî olarak uygulayan insanların arasındaki dayanışmayı değil,
bunu yalnız kendimiz için alacağım. Bu bakış açısından, ana kural bakış açısından her bakış
açısından, bu Meclis, devlet işlerinin uygulamalarını bir adama güvenerek ve o adamın
seçeceği ve güveneceği insanlarla döndüremez. Biz döndüreceğiz! Ve böyle vekiller
aracılığıyla bazı ikinci derecedeki yürütme ayrıntılarını yapacaksınız! En doğru olan ve en iyi
çare, var olan çaredir. İkinci bir bakış açısından var olan yöntemin önerilen şekilden iyi
olmadığı ifade ediliyor. O da bu Bakanlar Kurulu’nun başkanı yoktur, muhatap olacak bir
başkan yoktur. Efendiler, başkan vardır, fakat o Başkanlığın mutlaka Yüce Heyetiniz
tarafından da onaylanması arzu edilirse Anayasa Kanunu’nuz buna engel değildir. Heyeti
Vekile’nin konuşmalarını, uygulamalarını ve çalışmasını, faaliyetini böyle izleyecek ve
döndürecek başkan sıfatiyle bir kişinin bulunması lâzımdır ki, vardır. Fakat Meclis derse ki,
bu kişiyi şu seçsin ben onaylayacağım! Buna hiçbir engel yoktur ve teşkilât buna uygundur.
Ve bu onu bozmaz. Diğer bir nokta var efendim! Deniliyor ki: Heyet-i Vekile oluşturmak için
Meclis Başkanı aday gösteriyor. Bu Yüce Heyet’in seçme yetkisini sınırlamak ve bağlamaktır.
Evet, bu bir açıdan böyledir; fakat, kabine diye ifade etmekte bulunduğumuz şekilde
Efendiler! Seçme gücünüz, seçme yetkiniz üç kere daha sınırlandırılıyor. Çünkü Yüce
Heyetiniz yalnız bir kişi seçiyor ve o kişinin kendi gönlüne ve keyfine göre seçtiği arkadaşları
onaylamak durumundasınız! Halbuki şimdi var olan yöntemde Meclis Başkanı, filân bakanlık
için şu kadar, filân bakanlık için bu kadar, her bakanlık için bu kadar adam gösteriyor.
Onlardan istediğinizi seçiyorsunuz. Bunda seçme yetkinizi korumak için seçeceğiniz yöntem
nedir Efendiler, gösterdikleri şekle göre kendilerini tek adama ve onun seçeceklerine
güvenmek zorunda bırakmaktır ki, bu yöntem doğal olarak var olan şekle göre daha ağır ve
134
Meclis’in hukukuna daha az saygı gösterdiğini doğrular. Efendiler, bir yürütme heyeti başkanı
seçip onun seçeceği kişilere güven vermeyi seçme yetkisini sınırlandırmaz bir görüş gibi
kabul edersek Meclis’inizin başkanı bile yine tarafınızdan seçilmiş bir başkandır; eğer
deseydiniz ki: (Doğrudan doğruya bu başkan kendi arkadaşlarını bize getirsin hepsine ayrı
ayrı güvenimiz vardır, kimi isterse getirsin, çalıştırsın) o zaman önerdikleri şekil ile bu şekil
arasında fark görmez ve Meclis’inizin hâkimiyeti ve irâdesinin sağlamlaştırılması noktasından
bunu da, doğal olarak sakıncalı görürdüm.
Onun için Başkanlık tarafından aday gösterilmekte sınırlama olduğunu kabul etmek
gerekir. Fakat bu sınırlama ötekine oranla çok hafiftir. Fakat Başkanlığın aday göstermesi
benim düşünceme göre Yüce Heyetiniz’in seçimini kolaylaştırma noktasına yöneltilmiştir.
Bence başka hiçbir noktaya yöneltilmiş değildir. Fikirlerin karışıklığını, zıtlığını yasaklamak,
gerçekten şu veya bu bakanlık için lâyık olabilecek olan bir insanı, yahut insanları meydana
çıkartmak hususunda bir arkadaşınızı, kendi başkanlık makamınızda görevlendiriyorsunuz!
Meselenin bundan başka bir anlamı yoktur. Efendiler çünkü o makam, birçok insanlarla
görüşerek fikir alışverişinde bulunabilir, bu bakış açısından arkadaşlarını iyice araştırır.
Bundan dolayı yüksek huzurunuza herhalde uygun bir vekil sunmak ister. Fakat Efendiler,
hepimiz insanız. Bunun suistimal edilmesi düşünülür mü? Evet Efendiler, düşünülür.
Herhangi bir başkanın aday olarak göstereceği kişilerin arzusuna göre kendisiyle anlaşmış
insanlardan olması ihtimali daima vardır. İşte bu bakış açısında bir fenalık beklenilir. Çünkü,
memleket işlerinde, millet işlerinde, gerçek işlerde duygulara, hatıra, dostluğa bakılmaz.
Efendiler, şunu iyi bilmek gerekir ki, bu kayıt Teşkilat-ı Esasiye Kanunu bir kanunî şartı
değildir. Bu bir önlem olarak alınmıştır. Bugün böyledir, yarın başka olur. Çünkü bunlar
büsbütün kalkar, yahut zamanı gelmiş ise istenildiği anda kaldırılabilir. Bu önerinin
konusunun hikmetini düşünmek lâzımdır. Bilirsiniz, ilk Bakanlar Kurulu o kanunu yapan
arkadaşlarım ve onların dışında birçok arkadaşlarım bana dediler ki: “Böyle karışık olacaktır.
Siz kimi arzu ederseniz o olsun”. Ben kesinlikle ve şiddetle reddetmişimdir. Bu arkadaşlara
cevaben “Hayır dedim. Bu Yüce Heyet’in yetkisini küçültür. İkinci bir sakıncası daha vardır ki
seçilen vekilin benim tarafımdan seçilmesi ile edineceği kuvvet ve yetki başkadır. Bundan
dolayı, seçtiğiniz vekilin kuvvetli olması ve görevini o kuvvetle yapabilmesi için benim değil,
herkesin seçmesi lâzımdır”. Fakat çeşitli nedenlerden ve bazı yanlış anlamalardan dolayı
gerçekten, bazı yanlış seçimler oldu. Efendiler! Bunda arkadaşlarımızın kusuru yoktur. Bu
sözüm bugüne değil o günlere aittir. Çünkü: O zaman henüz birbirimizi tanıyamamıştık. Bir iki
kez tekrar eden yanlış uygulamalardan dolayı bir önlem almak gerekti. Onun üzerine sanırım
ki bu aday meselesi söz konusu edilmişti. Ve Yüce Heyetiniz’ce de doğru bir önlem olmak
üzere kabul edilmişti. Şimdi eğer bir tek adamın aday göstermesi hoş gelmiyorsa bu aday
göstermenin amacını açıkladım, seçimi kolaylaştırmak ve sağlamaktır, karışıklığı
temizlemektir. Ben de sizinle beraber olarak ve sizden çok rica ederek dileyeceğim ki, bunu
genişletelim. Bunu şahsi olmaktan çıkaralım! Bunu diliyorum. Ve bu Teşkilat-ı Esasiye
Kanunu’nun hiçbir tarafına zarar vermeyen bir sorundur. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda buna
ait hiçbir nokta yoktur, bunu istediğiniz kadar ve istediğiniz zaman değiştiriniz ve bozunuz,
yalnız, yerine daha güzel ve daha kapsamlı ve devam eden düzeni daha iyi devam ettirecek
yöntemler koymak gerekir. Efendiler! Son sözümü söyleyerek başınızı daha fazla
ağrıtmayacağım. (Encümen tutanağını göstererek) Bu bütünü bakımından bir belgedir.
Bunun içinde Bakanlar Kurulu’nun görev ve yetkisi ve sorumluluğuna ait maddeler vardır.
Fakat bunda daha çok başkanlık divanındaki kişilerin görev ve durumlarına dair maddeler
vardır. Bundan başka Teşkilatı Esasiye Kanunu’nun bazı maddelerini bozan ve değiştiren
maddeler de vardır. Bundan başka, özellikle gerekçe tasarısında siyasî inanışlarımızla
kesinlikle uygun düşen bazı noktalar ve düşünceler vardır. Bunun için yalnız Anayasamızın
yedinci maddesinin son fıkrasındaki noktayı oluşturmuyor. Onu oluşturabilmek için o bakış
açısından acele olarak bir kanun yapılması gerekir. Fakat bu, bütünüyle çok isterim ki, Yüce
Heyetiniz’in malı olmasın! İçten söylüyorum ki bunda memleket için sakınca vardır!
Bütün bu düşüncelerimle Efendiler, bir gerçeği ve bir görüşü aydınlatmaya başarılı
oldum ise kendimi mutlu sayacağım. O hakikat de, millet yürüdüğü yolu çok doğru seçmiştir
135
ve bu yolun sonunda parlayan mutluluk güneşini bütün açıklığıyla görmektedir (Alkışlar). Bu
millet o güneşe ulaşacaktır. Ve hiçbir kuvvet ona engel olamayacaktır (şiddetli alkışlar).
Ukrayna Büyükelçisi General Frunse’ye
20 Aralık 1921
Elçinin güven mektubunu verirken söylediği söyleve cevap:
Sayın Elçi,
Ukrayna hükûmetinin olağanüstü elçisini ve cesur kızıl ordusunun şanlı ve kahraman
başkomutanını sevinçle kabul eder ve dost Ukrayna milletini birçok kez zaferlere götüren
değerli askerlerini onun şahsında selâmlarım.
Hürriyetini, bağımsızlığını ve yaşama hakkını haksızlığa karşı savunanların ülküsü olan
kutsal ve haklı davamıza, Sovyet Ukrayna’nın gösterdiği ilgi ve sevgiden dolayı Türk halkı ve
Türkiye Büyük Millet Meclisi adına teşekkür ederim.
Emperyalizmin en şiddetli saldırılarına hedef olan Türkiyeliler, Karadeniz’in öbür
tarafında aynı isteklere karşı savaşan milletler bulunduğunu bilirlerdi. Aynı halde bulunmuş
olmaktan ortaya çıkan duygulardır ki, Ukrayna’nın müttefiki olan Rus Şuralar Birliği ile
Türkiye arasında güçlü bir dostluk kurulmasına hizmet etmiştir. Son derece çetin, fakat o
oranda şanlı fedakârlıklar karşılığında kendi geleceğine sahip olmak hakkını kazanmış olan
Rusya ve Ukrayna gibi Türkiye de hepimizin güçlü bir şekilde inandığımız şekliyle toprağını
yabancı işgâlinden kurtarmada tam bağımsızlığını dünyaya tanıttırmakta gecikmeyecektir.
Sayın Elçi, her iki memleket çıkarlarının birbirinin aynı olduğunu bizim için çok hayati bir
öneme sahip olan böyle bir anda doğrulayarak Türkiye ve Ukrayna milletleri arasındaki
dayanışmanın parlak bir göstergesini belirttiğinizden dolayı size özellikle teşekkür ederim.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, Ukrayna ile Türkiye arasında doğrudan doğruya ve
sıkı ilişkilerin kurulmasına bugüne kadar engel olan nedenlerini tamamen anlamaktadır. Bu
nedenler geçer geçmez Ukrayna hükûmetinin yüce başkanlarından olan ve zafer kazanmış
ordusunun başkomutanı bulunan sizi, bir barış elçisi olarak resmi bir anlaşmanın yapılması
için göndermek suretiyle hükûmetinizin, yerine getirdiğimiz görevlerin başarısı konusunda
gösterdiği ilgiden son derece mutluyuz.
Hükûmet merkezimize gelmek konusundaki kararınızın, düşmanlarımızın bizi kesin bir
şekilde yenmiş zannettikleri ve daha doğrusu bütün dünyaya böyle göstermek istedikleri bir
anda bize bildirilmiş olması, Ukrayna’nın hakkımızda beslediği dostça duygulara ek bir delil
oluşturması nedeniyle bizi çok daha duygulandırmıştır.
Sayın Elçi, memleketlerimiz arasında, siyasî, ekonomik ve kültürel alanlarda bir an önce
en sıkı bağların kurulması olan görevinizin başarıya ulaşmasında, Türkiye Büyük Millet
Meclisi Hükûmetinin üzerine düşen her şeyi yapacağına emin olabilirsiniz. Her ne olursa
olsun ve her ne yapılırsa yapılsın bu bağ hiçbir zaman gevşemeyecektir.
Türkiye’nin hayat şartları en fazla tehlikelerle çevrilmiş olduğu zamanda da Karadeniz’in
öbür tarafında sadık dost ve müttefikleri bulunduğunu tahattür edebilir diye söylediğiniz
sözleri Türk halkı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti adına mutlulukla ve teşekkürle
senet kabul ederim. Buna karşılık; Çar boyunduruğundan kurtulmuş olan Rus ve Ukrayna
milletlerinin de her durumda Türk milletinin sevgisine ve sarsılmaz dostluğuna
güvenebileceğini size belirtmek isterim. Selâmınızı ve haklarında överek yaptığınız
değerlendirmeleri kendilerine bir an önce bildireceğim. Türkiye ordusu askerleri, subayları ve
komutanları adına, genç ve yenilmez Kızılorduyu, cesur askerlerini, kıymetli subaylarını ve
karşı konulmaz bir kararla donanmış büyük komutanlarını şahsınızda bir kez daha
selâmlarım.
136
Türkiye ordusu da Kızılordu gibi ölmemek için yenmeğe karar vermiş olan bir milletin
haysiyet ve bağımsızlığını savunmak olan kutsal görevini her türlü büyük eksiklikler içinde
yapmaya mecbur olmuştur; fakat hak ve adaletin son zaferine olan inanç galibiyeti
sağlamıştır.
Sakarya Zaferini kazanmak için en ufağından en büyüğüne kadar sevinçle çalışan Türk
halkı ve ordusu, gerek savaş sırasında ve gerek savaştan sonra Rusya ve Ukrayna’da ve
bütün Doğu memleketlerinde oluşan sevgiden özellikle duygulanmıştır. Bu gösteriler, Türk
halkının Sakarya Savaşında bütünüyle doğu milletlerinin kurtuluşu için savaştığını söylediğim
milletlerin de anladıklarını göstermiştir. Kesin zaferimiz için ortaya koyduğunuz isteklerden
dolayı Türk halkı, Büyük Millet Meclisi ve Hükûmeti adına teşekkürlerimi tekrar eder ve iki
milletin bir diğerine içten yakınlaşmasına yönelik görevinizin tamamiyle başarılı olması için
Hükûmetimizin yardımlarından emin olabilirsiniz.
Hâkimiyet-i Milliye: 22.12.1921
Ukrayna Büyükelçisi General Frunse İçin
30 Aralık 1921

Dışişleri Bakanlığı tarafından elçi onuruna verilen yemekte söylenmiştir.
Saygıdeğer Efendiler,
Türkiye ve Türk halkı bağımsızlığını ve varlığını yok etmeye yönelik acı veren darbeler
karşısında kaldığı gün, insanlık dünyasında hiçbir dayanağı bulunmuyordu. Yalnız ve ancak
kalp ve vicdanındaki kararlılık ve inanca güvenerek, ya bağımsızlığına sahip ve egemen
olarak yaşamağa veya ölmeğe karar verdi. Bu kararın doğal gereği olmak üzere şu an
devam etmekte bulunan millî savaşına başladı.
Bu sırada idi ki milletler arasında kendisiyle sınırdaş olabilecek bir milletin var olup
olmadığını araştırdı ve bunun sonucu olmak üzere Rus milletinin kendisine karşı gerçekten
doğal ve içten bir dost olabileceğini anladı. Çok geçmeden Rus milleti ve Rusya Şûralar
Hükûmetiyle Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti arasında doğal olarak var olan samimi
ilişkileri resmileştirmek için bir anlaşma yapıldı.
Artık iki millet arasındaki dostluk, bütün dünyaca bilinmişti. Rusya Şûralar Hükûmeti bu
yakınlığı her şekilde ve her fırsattan yararlanarak doğrulamaya çalıştı. Biz de aynı vicdanî
eğilim ile bu ilişkiyi her zaman kabul ettik. Kafkasya Cumhuriyetleriyle yapılmış olan anlaşma,
bu antlaşmayı bir kat daha doğruladı ve sağlamlaştırdı.
Afganistan Hükûmetiyle aramızda oluşan resmî ilişkinin mahiyeti de iki kardeş millet
arasındaki bağları güçlendirmeye ve sağlamlaştırmaya yönelikti.
Bugün de Rusya Şûralar Hükûmetinin yakın müttefiki olan Ukrayna Hükûmetiyle
imzalanan antlaşma bizim için iki noktadan değerli ve önemlidir. Biri, Ruslarla zaten, olan
dostluğun sağlamlaştırılması, diğeri de doğrudan doğruya Ukrayna halkı ile Türk halkı
arasındaki yakınlığın bir kat daha genişlemiş olmasındadır.
Efendiler, gerek Rusya ile doğrudan doğruya, gerek Rusya’nın müttefikleri ve dostları
olan Kafkas Cumhuriyetleri ile yapılan antlaşmalar bizce çok fazla değerlidirler. Bu
antlaşmaların ortaya koyduğu dostluk ciddi ve devamlıdır.
Biz savaşımıza başlarken işgalci düşmanları kendi gücümüze ve Allah’ın yardımına
dayanarak uzaklaştıracağımızdan emindik; bu güvenimiz bugün de sarsılmamıştır. Gerek
Frunse yoldaşın ki Ukrayna Şûralar Cumhuriyeti Halk Hükûmetinin temsilcisi ve
başkomutanıdır, gerek Rusya Şûralar Cumhuriyeti temsilcisi vekilinin ve Azerbaycan, Afgan
temsilcileri olan diğer arkadaşlarımızın ortaya koydukları sözler, bizim güç ve kuvvetimizin
137
manevi ve maddî artışı için çok önemlidir. Bundan dolayı düşmanlarımızın kovulması, kanunî
ve haklı davamızın hedefine ulaşması için gereken zamanın kısaltılacağına güvenebilirim.
Efendiler, gerek Afgan ve gerek Azerbaycan ve gerek Rus elçileriyle imzalanmış olan bu
antlaşmayı kutlarken ortaya koydukları duygulara çok derin duygularla teşekkür ederim.
Frunse Yoldaş bizim de çok değerli bir arkadaşımız olmuştur. Buraya gelmesi daha birçok
noktalardan değerli oldu. Belki Rusya ile Türk halkı arasında bazı yanlış anlamaların var
olduğu sanılmakta idi. Bunlar birtakım kötü insanların yaydıkları yalan, uydurma rivayetlerden
oluşmuş olabilir. Gerçekte ise bunların kesinlikle temeli yoktur. Frunse’nin olağanüstü bir
delege heyeti başkanlığında memleketimize gelerek bizlerle temasa geçmesi,
tanışmamızdan doğan duyguları kendi memleketine ulaştırması, bütün bunları yok etmeye
yeterli olacaktır.
Ukrayna ile aramızda oluşan dostluk antlaşmasından dolayı Türkiye Büyük Millet Meclisi
adına mutluluğumu belirtirim. Bu mutlu sonucu bize vermiş olan Frunse yoldaşla şahsen
tanışmış olmayı da ayrıca çok değerli kabul ederim.
Antlaşma yapılmış olması nedeniyle Frunse Yoldaş memleketine döneceklerdir. Bu
dönüşlerini üzüntüyle karşılarım. Hiç şüphesiz değerli arkadaşımızın aramızda kalmasını
isterdik. Fakat dönüşleri de memleketimiz için çok büyük faydalar sağlayacağından bu
faydaları üzüntümüze karşılık vererek avunabiliriz.
Sayın Paşa Hazretlerinin bu söylevinin ardından bando tekrar istiklâl marşını çaldı ve
herkes ayakta dinledi, ondan sonra Mirza Davud tarafından Rusça’ya çevrildi ve çevrildikçe
her cümlesinde ve özellikle sonunda dakikalarca devam eden alkışlar ile karşılandı. Ukrayna
delegeleri Paşanın söylevini büyük bir ilgi ve mutluluk ile dinliyorlardı, çevirinin sonunda
Frunse ayağa kalkarak:
-“Yaşasın Türk ordusu, yaşasın Türk halkı, yaşasın Mustafa Kemal Paşa!” diye bağırdı.
Bu sırada bütün Ukrayna delegeleri ve bunlara katılan diğer kişiler bu dilekleri hep bir
ağızdan tekrar ediyorlardı ve alkışlar ortalığı çınlatıyordu. Bu gösteri ve dileklerin yüksek
sesle söylenmesi birkaç kere tekrar edildi. Bu içten gösteri üzerine Paşa Hazretleri tekrar
ayağa kalkarak dediler ki:
Saygıdeğer Frunse’nin son sözlerine kısa bir cevap vereceğim. Sayın Abilof
buyurmuşlardı ki, Batı’da haksızlığa uğrayanlara karşı bir takım görüşmeler yapılıyor. Bizde
bir Atasözü vardır: “Mazlumların ahı zalimlere kalmaz”. Onlar istedikleri toplantıları
yapabilirler. Fakat hiç şüphe etmemelidir ki, en sonunda haksızlığa uğrayanların hakkını
tanımaktan başka bir şey olmayan doğru yola gelmek zorundalar. Bütün haksızlıkların
dünyasına karşı harekette önder olan Rus milletinin haysiyet ve değerini takdirle anarım.
Yaşasın Rus milleti ve Rus Şûralar Hükûmeti, Yaşasın Ukrayna ordusunun Başkomutanı
arkadaşımız Kahraman Frunse!
Hâkimiyet-i Milliye: 1.1.1922
General Frunse’nin Yemeğinde
3 Ocak 1922

Ukrayna delege heyetinin oturduğu binada söylenmiştir.
Aziz Arkadaşlar,
Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Beyefendi ile
Ukrayna Cumhuriyeti fevkalâde delegesi Arkadaş Frunse arasında bugün yapılan
anlaşmanın olağanüstü değeri ve önemi vardır. Bu sebeple beraber geçirdiğimiz bu gece,
bizce gerçekten mutlu bir gece kabul olunur. Kendilerine arz ederim ki, milletimiz ve Büyük
Millet Meclisi ve şahsım bu dakikada bu mutluluğu çok derin duygular ile duymaktayız.
138
Efendiler,
Geleceğini, kendini zincire bağlatan kişilere bırakan milletler, o kişilerin keyif ve
isteklerine oyuncak olmağa karar vermiş, kabul etmiş sayılırlar. Bu türlü milletler, talihlerini
ellerine bıraktıkları insanlar başarılı oldukça o insanların daha kuvvetli istibdadı baskısı
altında kalırlar. Başarılı olmazlarsa felâket, yok olma yalnız o insanlara değil, onlara bağlı
olan topluma gelir. O halde her iki ihtimalde de böyle bir millet felâkete uğramaya
mahkûmdur. Rus milleti, Çarların istibdadı, baskısı altında bulundukça bu iki felâketin tehdidi
altında idi. Gerek Ruslar, gerek Çarlığa bağlı olan Rusya’daki diğer milletler, bu felâketlerden
kurtulmak için kanlı ihtilaller yaptılar. Kendilerini insanlık gerçeğinin amacına ulaştıran yollar
aradılar. Fakat başarılı olmak güç idi.
Türkiye halkı da aynı şekilde, aynı kötü yönetim ve zulüm altında yönetilmiştir. Bunun
sonucunda düştüğü zayıflık nedeniyle dışarının da ihtirasını çekti. İçerden ve dışardan yok
edici tehditler altında kaldı. Bunun üzerine meşrutiyete kavuşmak amacıyla ihtilal, inkılâp
yaptı. Ve başarılı olduğunu zannetti. Ne yazık ki yine bir takım insanların keyfi hareketleri ve
despotça yönetimleri altında kalmaktan kurtulamadı. Sonunda yıllarca devam eden ve dünya
yüzünü insan kanlarıyla sıvanmış bir hale getiren Genel Savaş, insanlığın anlayış ve
kavrayışına yüce uyanışlar oluşturdu.
Gerçekten büyük olaylar, fikirlerde büyük inkılâplar yapar. Bu suretle insanlığın
anlayışındaki uyanma yeteneği Rus milleti tarafından uygulama alanına konabilmiştir. Bunun
sonucu olarak milletlerin gerçek mutluluk ve kurtuluşlarının nasıl belireceğini gösterecek
hareketler oluştu. Genel Savaş Türk halkı üzerinde de tesir-i tabir yaptı. Ve istenilen bir
uyanma meydana getirdi. Zalimler Türk halkını yok etmek istiyorlardı. Milleti yok edercesine
bir baskı altında bulunduran adil olmayan yönetim de bunlarla çalışma ortaklığı yaptığından,
millet hem dışarıya hem de benliğine darbe vuran içerideki yönetime karşı ayağa kalktı.
Bunun sonucu olarak geleceğini kendi eline aldı. Milletimizin bugünkü yönetimi gerçek
mahiyeti ile bir halk yönetimidir. Ve bu yönetim şekli, temeli danışma olan Şûra yönetiminden
başka bir şey değildir. Ruslar buna Sovyet yönetimi derler. Türkiye’deki bu değişiklik, şekilde
değil, milletimizin zihniyetinde görülmektedir. Bu devre kadar söylenilmeyen inanışlar, tüm
anlamıyla belirmiştir, görünmüştür. Gayret sahibi olmayanlar insandan sayılmamak; hakkı,
çalışmaya dayandırmak, temel inancına değer verildi. Türkiye’nin bu durumunu
değerlendirmek ve doğrulamak; Türk halkının varlığını, bağımsızlık ve mutluluğunu ciddi
olarak istemektedir. Bu içten isteği ilk kez Ruslar göstermiştir. Rusların bu isteği Frunse
arkadaşımızın dediği gibi, kağıtta değil, kalp ve vicdandadır. Bugün imzalanan antlaşma
resmi bir şekildir. Bunun kağıt üzerinde bulunması önemli değildir. Fakat bu antlaşma Rusya
ve Türkiye arasında var olan büyük yakınlığın ve dostluğun doğruluğunu ilâna neden
olacağından önemlidir.
Ukrayna ile Türkiye, denebilir ki, bitişik iki memlekettir. Bakışlarımızı kuzeye çevirelim:
Bir deniz... bir an için bu denizin yokluğunu göz önüne getirirsek, Türkiye ve Ukrayna’ın bir
diğerine en yakın iki memleket olduğunu görürüz. Bu iki memleket halkları arasındaki içtenlik
de bu derece yakındır.
Efendiler!
Dünyadaki son olayın, Genel Savaşın uyandırması, yalnız Rusya’da, Türkiye’de değildir.
Bütün insanlığın anlayışında önemli kanaatler olmuştur. Gerçi bu kanaatlerden doğan
intibaları hisseden milletlerin başında hâlâ var olan despot beyinler zorbalıklarını
kuvvetleriyle yaşatmak için çabalıyorlar. Fakat az zaman zarfında bütün dünya hakkın ne
tarafta olduğunu anlayacak ve toplumlar, birer yüce insanlık kitlesi haline dönüşeceklerdir.
İşte o zaman milletlerin bütün amacını insaniyet ve karşılıklı sevgi oluşturacaktır.
Bu akıllı hareketlerin kuvvetli eserlerine doğuda, Asya’da rastladığımız gibi, Frunse
Yoldaşın dediği gibi, Afrika’da da aynı fikrî hareketin var olduğunu görürüz. Bizzat, bir sene
devam eden bir savaş esnasında Afrika’da o savaşı yapan insanlar içinde bulundum. Onlarla
yakından ilişkim, fikirleri hakkında derin bir bilgim vardır. Afrika insanları belki kendi
hürriyetlerini daha önce anlamışlardı. Fırsat bulamadılar. İşgâlciler ve onların saldırgan
139
orduları kendilerine hiçbir zaman baskıdan geri kalmadı. Fakat bu baskı ne kadar kuvvetli
olursa olsun bu büyük fikir hareketine karşı duramayacaktır. İnsanlığa yönelen fikir hareketi,
er geç başarılı olacaktır. Bütün haksızlığa uğramış milletler zalimleri bir gün yok edecektir. O
zaman dünya yüzünden zalim ve mazlum kelimeleri kalkacak, insanlık kendisine yakışan bir
toplumsal duruma ulaşacaktır. Bizim milletlerimiz o zaman, bu amaca ulaşmış olan milletler
arasındaki önceliğiyle gerçekten övünecektir. Bugün aralarında beraberlik bulunduğunu
gördüğümüz devletler, mazlumları daha sıkı kölelik zincirinde bulundurmak ve bu şekilde
onların emeklerinden yararlanarak zevklerini tatmin etmek için aralarında birçok antlaşmalar
yapmışlardır. Fakat bu antlaşmalar değeri olmayan birer kağıt parçasından başka bir şey
değildir. Hakka saldırmaktan ibaret kağıtların, kararlı milletler üzerinde hiçbir etkisi
olmayacaktır. Milletlerimiz ancak bunları parçalamakla; insanlık mutluluğunun olacağına
inanmışlardır. Bu, kendileri için bir mutluluktur.
Frunse Yoldaşımıza gerek imzaladığı antlaşmadan dolayı ve gerek milletinin hakkımızda
duyduğu kardeşçe duyguları içten, vicdanî, açık bir ifade ile açıklamış olduğundan dolayı çok
teşekkür ederim ve bütün Türk halkının da derin ve içten sevgilerini, hiçbir olayın
değiştiremeyeceğini ve karşılıklı güvenini kendi milletine de ulaştırılmasını özellikle rica
ederim. Türkiye-Ukrayna anlaşmasıyla iki memleket arasında desteklenmiş, kuvvetlendirilmiş
sevgi devamlıdır. Bunun devamı yalnız iki memleket için değil, bütün haksızlığa uğramış
milletler için çok hayırlı sonuçlar verecektir.
Diğer elçi arkadaşlarımızın da bu sofrada bulunduklarını görmekle mutluyum.
Kendilerine Teşekkürlerimi sunarım.
Hâkimiyet-i Milliye: 4.1.1922
Mustafa Kemal Atatürk’ün Yaşamına Dair Anılar- Ocak 1922
- Çocukluğuma ilişkin ilk hatırladığım şey, okula gitmek meselesiyle ilgilidir. Bundan
dolayı annemle babam arasında aşırı bir mücadele vardı. Annem ilâhîlerle okula başlamamı
ve mahalle okuluna gitmemi istiyordu. Gümrük Dairesinde memur olan babam o zaman yeni
açılan Şemsi Efendi Okulu’na devam etmem ve yeni yöntem üzerine okumamdan yanaydı.
Sonunda babam işi ustaca bir biçimde çözümledi. Öncelikle alışılmış törenle mahalle
okuluna başladım.
Böylece annemin gönlü yapılmış oldu. Birkaç gün sonra da mahalle okulundan çıktım.
Şemsi Efendi Okulu’na yazıldım.
Az zaman sonra babam öldü. Annemle birlikte dayımın yanına yerleştik. Dayım köy
hayatı yaşıyordu. Ben de bu hayata karıştım. Bana görevler veriyor, ben de bunları
yapıyordum. Başlıca görev tarla bekçiliği idi. Kardeşimle birlikte bakla tarlasının ortasındaki
bir kulübede oturduğumuz ve kargaları kovmakla uğraştığımızı unutamam. Çiftlik hayatının
öteki işlerine de karışıyordum.
Böylece biraz vakit geçince annem, okulsuz kaldığım için kaygılanmaya başladı.
Sonunda Selânik’te bulunan teyzemin evine gitmeme ve okula devam etmeme karar verildi:
Selânik’te liseye yazıldım. Okulda Kaymak Hafız isminde bir öğretmen vardı.
Bir gün sınıfımızda ders verirken başka bir çocukla kavga ettim. Çok gürültü oldu.
Öğretmen beni yakaladı. Çok dövdü. Bütün bedenim kan içinde kaldı. Büyükannem zaten
okulda okumama karşıydı, hemen okuldan çıkardı.
Yakınımızda Binbaşı Kadri Bey isminde bir kişi oturuyordu. Oğlu Ahmet Bey askerî
ortaokula devam ediyor ve okul giysisi giyiyordu. Onu gördükçe ben de böyle giysi giymeye
hevesleniyordum. Sonra sokaklarda subaylar görüyordum. Bu aşamaya ulaşmak için
izlenmesi gereken yolun askerî ortaokula girmek olduğunu anlıyordum.
140
O sırada annem Selânik’e gelmişti. Askerî ortaokula girmek istediğimi söyledim. Annem
askerlikten çekiniyordu. Asker olmama zorla engel olmaya çalışıyordu.
Kabul sınavı zamanı ona sezdirmeden kendi kendime askerî ortaokula giderek sınav
verdim. Böylece anneme karşı oldu bitti olmuş oldu.
Ortaokul’da en çok matematiğe ilgi duydum.
Az zamanda bize bu dersi veren öğretmen kadar, belki de daha çok bilgi sahibi oldum.
Derslerin üstünde işlerle ilgileniyordum. Yazılı sorular yazıyordum, matematik öğretmeni de
yazılı olarak cevap veriyordu.
Öğretmenimin ismi Mustafa idi. Bir gün bana dedi ki; “Oğlum, senin de ismin Mustafa
benim de. Bu böyle olmayacak. Arada bir fark bulunmalı, bundan sonra adın Mustafa Kemal
olsun!
O zamandan beri adım gerçekten Mustafa Kemal kaldı. Öğretmen sert bir adamdı.
Sınıfta birinci, ikinci tanımıyordu. Bir gün bize:
“Aranızda kimler kendine güveniyorsa kalksınlar onları çalıştırma danışmanı yapacağım”
dedi, öncelikle duraksadım. Ayağa öyleleri kalktı ki ben kalkmamayı yeğledim. Bunlardan
birinin danışmanlığı altına girdim. Görüşmenin sonunda dayanma gücüm son noktaya geldi.
Ayağa kalkarak;
“Ben bundan iyi yaparım dedim. Bunun üzerine öğretmen beni çalıştırma danışmanı
yaptı, eski danışmanı benim danışmanlığım altına verdi.
Askerî ortaokulu bitirdiğim zaman merakım oldukça ileri gitmişti. Manastır Askerî
Lisesi’nde matematik pek kolay geldi. Bununla uğraşmayı sürdürdüm. Ancak Fransızca’da
geri idim. Öğretmen benimle çok uğraşmıyor, acı uyarılarda bulunuyordu. Bu uyarılar benim
çok gücüme gitti. İlk ev izni zamanında çözüm aradım. İki, üç ay gizlice Frerler Okulu’nun
özel sınıfına devam ettim. Böylece okul derslerine oranla fazla derecede Fransızca
öğrendim.
O zamana kadar edebiyatla çok ilişkim yoktu, Merhum Ömer Naci, Bursa Lisesi’nden
kovulmuş, bizim sınıfa gelmişti. Daha o zaman şairdi. Benden okuyacak kitap istedi. Bütün
kitaplarımı gösterdim. Hiçbirini beğenmedi. Bir arkadaşın kitaplarımdan hiçbirini
beğenmemesi gücüme gitti. Şiir ve edebiyat diye bir şey olduğunu o zaman öğrendim. Ona
çalışmaya başladım. Şiir bana cazip göründü. Ancak yazı (kompozisyon) öğretmeni diye yeni
gelen bir kişi, bana şiirle uğraşmayı yasakladı.
“Bu meşgale biçimi seni askerlikten uzaklaştırır” dedi. Bununla birlikte güzel yazı yazma
isteği bende kalıcı oldu.
Lisede iken dirençle çalışıyorduk. Sınıfta birinci, ikinci olmak için hepimizde güçlü bir
gayret vardı. Sonunda liseyi bitirdim. Harp Okulu’na geçtim. Burada da matematiğe ilgim
devam ediyordu. Birinci sınıfta temiz gençlik düşlerine tutuldum. Dersleri aksattım. Yılın nasıl
geçtiğinin hiç farkında olmadım. Ancak dersler kesilince kitaplara sarıldım.
İkinci sınıfa geçtikten sonra askerlik derslerine ilgi duydum. Şiir yazmaya ilişkin lise
öğretmeninin koyduğu yasağı unutmuyordum. Ancak güzel söylemek ve yazmak isteği kalıcı
idi. Ders aralarında kompozisyon alıştırmaları yapıyorduk. Saati elimize alıyor “Bu kadar
dakika sen, bu kadar dakika ben söyleyeceğim” diye yarışma ve tartışmalar düzenliyorduk.
Harp Okulu yıllarında siyaset düşünceleri baş gösterdi. Duruma ilişkin henüz etkili bir
düşünce oluşturamıyorduk. Sultan Hamit Dönemi idi. Namık Kemal Beyin kitaplarını
okuyorduk. Kovuşturma sıkı idi. Çoğunlukla ancak koğuşta yattıktan sonra okuma imkânı
buluyorduk. Bu gibi yurtsevercesine eserleri okuyanlara karşı kovuşturma yapılması, işlerin
içinde bir kötülük bulunduğunu sezdiriyordu, Ancak bunun iç yüzü gözlerimiz önünde
bütünüyle netleşmiyordu.
141
Kurmay sınıflarına geçtik. Alışılmış derslere çok iyi çalışıyordum. Bunların üstünde
olarak bende ve bazı arkadaşlarda yeni düşünceler açığa çıktı. Ülkenin yönetiminde ve
siyasetinde bozukluklar olduğunu keşfetmeye başladık.
Binlerce kişiden oluşan Harp Okulu öğrencisine bu keşfimizi anlatmak isteğine kapıldık.
Okulun öğrencileri arasında okunmak üzere okulda el yazısıyla gazete kurduk.
Sınıf içinde küçük teşkilatımız vardı. Ben Yönetim Kurulu’nda idim. Gazetenin yazılarını
çoğunlukla ben yazıyordum.
O zaman okullar müfettişi İsmail Paşa vardı. Bu işlerimizi keşfetmiş, izlettiriyormuş.
Okulun müdürü Rıza Paşa isminde bir kişiydi. Bu kişinin, padişah katında İsmail Paşa
tarafından yanlışı ortaya çıkarılmış;
“Okulda böyle öğrenci var. Ya farkında olmuyor ya görmezden geliyor” denilmiş. Rıza
Paşa konumunu korumak için inkâr etmiş.
Bir gün, gazetenin gereken yazılarından birini yazmakla uğraşıyorduk. Veteriner
dersliklerinden birine girmiş, kapıyı kapamıştık, kapı arkasında birkaç nöbetçi duruyordu.
Rıza Paşaya haber vermişler, sınıfı bastı. Yazılar masa üzerinde ve ön tarafta duruyordu.
Görmemezlikten geldi. Ancak dersten başka şeylerle uğraşmak nedeniyle tutuklanmamızı
buyurdu. Çıkarken:
“Yalnız izinsizlikle yetinebilir” dedi. Sonra hiçbir ceza uygulamasına gerek olmadığını
söylemiş. Böyle davranmasında kendine yüklenen eksikliği ortaya çıkarmak çabasının etkisi
olmakla beraber iyi niyet de inkâr edilemezdi.
Kurmay Subaylar Grubu sınıflarının sonuna kadar bu işlere devam ettik. Yüzbaşı olarak
okuldan çıktıktan sonra İstanbul’da geçireceğimiz süre içinde bu işlerle daha iyi uğraşmak
için bir arkadaş adına bir apartman tuttuk. Ara sıra orada toplanıyorduk. Bu hareketlerimizin
hepsi izleniyordu ve biliniyordu.
Bu sırada Fethi Bey adına eski arkadaşlardan subay iken askerlikten uzaklaştırılmış bir
kişi karşımıza çıktı. Kendisinin yoksulluğundan, yardıma ihtiyacı olduğundan, yatacak yeri
bulunmadığından söz ederek bize sığındı. Biz de bu kişiyi sahip olduğumuz apartmanda
yatırmaya ve kendisine yardım etmeye karar verdik.
İki gün sonra kendisinin isteği üzerine bir yerde görüşecektik. Gittiğim zaman yanında
Saray’a mensub bir de yâver gördüm. Apartmanda yatan İsmail Hakkı Bey adında bir kişi
vardı, anında götürmüşler. Bir gün sonra da bizi tutukladılar. Fethi Bey oysa ki İsmail
Paşanın gizli polisi imiş. Bir süre hücre hapsinde kaldım. Sonra Saray’a götürdüler.
Sorgulandım. İsmail Paşa, Başkâtip, bir de sakallı bir adam hazır bulunuyordu. Sorgudan
anladık ki gazete çıkardığımızdan, teşkilât kurduğumuzdan, apartmanda çalıştığımızdan özet
olarak, bütün bu işlerden dolayı zan altında olmak, şüphelenilmek... Daha önceki arkadaşlar
yaptıklarını kabul etmişler, birkaç ay böyle tutuklu kaldıktan sonra bıraktılar.
Birkaç gün sonra Kurmay Subaylar Grubu Dairesi’ne tüm kurmay subay arkadaşları
çağırdılar. Eşit olarak Edirne ve Selânik’te yani o zamanki İkinci ve Üçüncü Ordulara
gönderilmemiz kararlaştırılmıştı. Kur’a çekileceğini, ancak aramızda anlaşırsak kur’aya gerek
kalmayacağını söylediler. Ben arkadaşlara işaret ettim. Biraz konuştuk. Gerçekten ufak bir
anlaşma sonunda İkinci ve Üçüncü Ordulara gidecekleri ayırdık. Bu davranış biçimini
aramızda teşkilâtlar bulunduğuna delil diye telakki ettiler. Beni Suriye’ye sürdüler. Şam’da bir
atlı asker kıtasına staj yapmaya görevlendirilmiştim. O sıralarda Dürzülerle bazı meseleler
vardı. Dürzüler üzerine askerî birlikler gönderiliyordu. Ben de bu arada gittim. Dört ay orada
kaldım.
“Hürriyet Cemiyeti” adında bir dernek kurduk. Bunu genişletmek için aldığımız önlemler
arasında benim çeşitli asker sınıflarında staj yapmak bahanesiyle Beyrut, Yafa ve Kudüs’e
gitmem vardı.
142
Böylece hareket ettim. İsimlerini saydığım yerlerde teşkilat yapıldı. Yafa’da daha fazlaca
kaldım. Oradaki teşkilât daha güçlü oldu. Ancak Suriye’de istediğim derecede işi oluşturmak
imkânsız görünüyordu. Bende işin Makedonya’da daha seri gideceği kanısı vardı. Oraya
gitmek için çözüm düşünmekteydim.
Sürgüne ilişkin hakkımda çıkan buyrukta; “Kolay araçlarla memleketine gidemeyecek bir
yere gönderilmesi” şartı vardı. Bu yüzden Makedonya’ya gitmek güçtü. O sırada bir yanlışlık
ürünü olduğuna kuşku olmayan bir izin belgesi elimize geçti. Buna yanlışlık denebilir. Ancak
bu yanlışlık şurada burada çalışan komite ileri gelenlerinin çalışması sonucu olarak ortaya
çıkarılmıştı.
Bu belgeye göre izinli olarak İzmir’e gidebilecektim, işin içinde bir yanlışlık olduğunun
ortaya çıkacağını anlıyordum. Ancak o sırada Selânik’te Topçu Müfettişi bulunan Şükrü
Paşanın oldukça yurtsever bir kişi olduğunu anlatıyorlardı. Kendisine bir mektup yazdım.
Kendimi ve amacımı az çok açıkça anlattım. Bu amaçların seri biçimde yapılması
Makedonya’ya gitmeme bağlıydı. Kendi nitelikleri hakkında duyduğum şeyler doğru ise yol
göstermesini istedim. Doğrudan doğruya cevap vermedi. Ancak ne şekilde olursa olsun
kendiliğinden Selânik’e gidersem işi sağlamlaştıracağını dolaylı olarak bildirdi. Belgeyi
cebimize koyduk. Makedonya’ya gitmek üzere hareket ettim. Ancak hareketin ardından
Meselenin ortaya çıkması ihtimaline karşı izimizi kaybettirmek için öncelikle Mısır’a, sonra
Yunanistan’a gittim. Ola ki bir bilgi olursa oralardan geçerken Yafa’dan bildireceklerdi. Hiçbir
şey yazmadılar. Kılık değiştirerek Selânik’e girdim. Bir gece, Şükrü Paşayı gördüm. Benimle
temas kurmaktan korkuyordu. Ben önemli bir dayanak noktası bulmaksızın dört ay kadar
Selânik’te kaldım. Bu sırada okul müdürü Tahir Bey, Hoca İsmail Efendi, Ömer Naci, Hüsrev
Sami, Hakkı Baha gibi arkadaşlara amaçlarımı anlattım. Hürriyet Cemiyeti’nin bir şubesini
kurdum.
Selânik’te bulunduğumu İstanbul haber alarak kovuşturmaya başladı. Oradan yeniden
kılık değiştirerek Yafa’ya geldim. O zaman bir Akabe meselesi vardı. Kendimi anında sınıra
görevlendirdim. Arandığım zaman sınır üzerinde hazır bulundum.
Toplam iki buçuk, üç yıl Suriye’de kalmıştım. Bu süre içinde her şey unutulmuştu.
Makedonya’ya aktarılmak için resmen başvurdum. Amacıma sonunda ulaştım.
Selânik’e geldiğimde bizim Hürriyet Cemiyeti’nin Terakkî ve İttihat adını aldığını
duydum. Doktor Nazım Bey Paris’ten Selânik’e gelmiş. “Terakkî ve İttihat Derneği’nin tarihte
yeri var. O ad altında çalışırsa daha iyi etki eder” diye arkadaşları inandırmış. Dernek o isim
altında çalışmayı sürdürdü. Resmî görevim, kurmay subaylar grubunda mareşallik emrinde
idi. Ben bu durumda iken 1908 yılı geldi ve Meşrutiyet ilân edildi.
Meşrutiyet’ten sonra tüm kişiler ortaya çıktı. O zamana kadar temiz ve güzel
çalışıyorduk. Ben herkesi böyle biliyordum. Şahsî gösterileri çirkin buldum. Bazı arkadaşların
davranışlarının eleştirilmesinin gerektiğini gördüm. Eleştirmekten çekinmedim.
Bu kötülükleri bir yana atmak için ilk düşündüğüm önlem, ordunun siyasetten çekilmesi
teorisiydi. Bunu öteki arkadaşlar uygun görmüyorlardı. Sonunda 31 Mart Olayı oldu. Bu olay
üzerine Makedonya’dan giden bölüğün ve ilk dönemde Edirne’den bunlara katılan güçlerin
Kurmay Başkanı olarak İstanbul’a gittim. Başlangıçta komutan Hüsnü Paşa idi. “Hareket
Ordusu” ismini ben buldum. O zaman bunun anlamını kimse anlamamıştı. Mesele şundan
ibaretti:
İstanbul’a seslenen bir bildirge yazmak gerekti. Bunu ben yazdım. Sonra elçilere
seslenerek ikinci bir bildirge yazdık. Buna ne imza konması gerektiğini düşündük. Bazı
arkadaşlar “Hürriyet Ordusu” dediler. Oysa ki tüm ordu Hürriyet Ordusu durumunda idi.
Hareket hâlinde olan orduların durumunu göstermek için “Hürriyet Ordusunun
operasyon güçleri” denildi. Ben “Operasyon” sözcüğünün Türkçe’ye çevirisini düşünerek
“Hareket Ordusu” deyimini kullandım.
143
31 Mart meselesi çözümlenince yeniden Selânik’e döndüm. Ordunun dernekten
ayrılması ve siyasetle uğraşmaması görüşünü bu kere daha güçlü ileri sürmeye başladım.
Meşrutiyetin ilânından sonra teşkilât kurmak için Trablusgarb’a gönderilmiştim. Her defa
orada İttihat ve Terakkî Kongresi’ne delege seçiliyor, ancak gitmiyorduk. Bir kere yalnız bu
amacı anlatmak için gittim. Amacımı kabul ettirdim. Ancak muvaffakiyet yalnız kongrenin
teorik yargısı olarak kaldı, uygulanmadı. İttihat ve Terakkî’nin bazı kişileri ile aramızda
Meşrutiyet’ten sonra başlayan aykırı düşünceler son derece güçlendi ve tam bu ana dek
sürdü.
Bundan sonra yeni ordu teşkilatı yapıldı. İzzet Paşa Kurmay Başkanı oldu. Ben bu
teşkilatta Selânik Kolordusu Kurmayına küçük rütbede bir subay olarak katıldım. Henüz
kolağası rütbesinde idim. Ordunun talim ve terbiyesiyle uğraşıyordum. Bundan dolayı sözlü
ve yazılı birçok eleştiriler yapmak mecburiyeti ortaya çıkıyordu. Bu eleştirmeler özellikle eski
komutanları incitiyordu. Bunun, benim tecrübeli olmaktan çok teorisyen olduğumdan ileri
geldiği düşüncesine kapılıp ceza olarak beni 38.Piyade Alayı’na komutan yaptılar. Bu
görevlendirme kızgınlık yüzünden gerçekleşmedi. Alay Komutanlığını yerine getirdiğim
sırada Selânik’te bulunan tüm garnizon birlikleri, alayın uygulamalarına kendiliklerinden
katılmaya başladılar. Verilen konferanslara öteki subayların katılımı görüldü. O zaman
Selânik’te bu çalışmalardan kuşkulandılar. Beni Mahmut Şevket Paşa aracılığıyla İstanbul’a
çağırdılar. Genelkurmay’da bir göreve atadılar.
Selânik’te bulunduğum sırada Arnavutluk harekâtıyla uğraşmıştım. Öncelikle Şevket
Turgut Paşa görevli iken, Mahmut Şevket Paşa kendisi Arnavutluk harekâtını ele almıştı.
Beni de Kurmay Başkanı diye birlikte götürdü.
İstanbul’a çağrıldığım zaman İtalyanlar Trablusgarp’a saldırdılar. Ben de isim ve kılık
değiştirerek bazı arkadaşlarla birlikte Mısır’a, oradan Bingazi dolaylarına gittim. Bir yıl kadar
süren savaş sırasında Bingazi kuvvetleri komutanlığında bulundum.
Asıl memlekette de Balkan Savaşı başlamıştı. Bulgar ordusu Çatalca çizgisine ve
Bolayır’ın kuzeyine geldiği bir sırada İstanbul’a döndüm.
Bu yılın sonunda Genel Savaş ilân olundu. Olagelen başvuru ve isteğim üzerine
Tekirdağ’ında şu çok yakın zamanda kurulan 19.Tümen’e komutan oldum. Arıburnu’nda,
Anafartalar’da bulundum. İngilizler çekilip gittikten sonra bir ay Edirne’de 16. Kolordu ile
kaldım. Sonra Kolordu Komutanı olarak Diyarbakır ve çevresine gittim. Orada yaptığımız
önemli savaşlardan biri, Bitlis ve Muş’un Ruslar’dan geri alınmasıdır.
Savaşın son aşamasında bazı düşüncelerim kabul edilmeyince komutayı da geri
çevirerek İstanbul’a döndüm.
O sıralarda idi. Veliaht ile birlikte Alman genel karargâhına gittik ve Alman batı
cephesinin bazı bölümlerini gördük. Bu gözlemimden, Hindenburg ve Ludendorf ile
görüşmelerimden sonra geçmiş isteklerimdeki yerindeliğe daha çok inandım.
O zaman oluşturduğum son fikir, Genel Savaş’a girildiği ilk anda söylemiş olduğum
düşüncenin aynı olarak belirdi.
Bu geziden hasta olarak İstanbul’a geldim. İstanbul’da bir iki ay tedavi gördükten sonra,
tedavi amacıyla Viyana’ya gittim. Orada Sanatoryum’da bir ay yattım. Bir süre de Karlsbat’da
kaldım.
Diğer yandan Sina cephesinde, benim önceden raporlarda açıkladığım kötülükler aynen
vaki oldu!
Bunun üzerine Falkenhayn Almanya’ya çağrıldı, yerine Liman Von Sanders
görevlendirildi. Birkaç gün sonra iki Alman generalinin yanında padişah katına çağrıldım.
Amacın, beni yeniden Yedinci Orduya göndermek olduğunu öğrenmiş bulunduğum için
yalnızca kabul edilmek istediğimi gösterdim. İlk çağrı biçiminde ısrar edildi ve bana Yedinci
Ordu’ya komutan atandığımdan söz edilerek görev yerime yapacağım işlere ilişkin emir
144
verildi. Bu emir, bana verilen görev ve yetkiyle yerine getirilemezdi. Ancak bunu anlatmaya
da imkân yoktu. Sonuç olarak önceden çekildiğim Yedinci Ordu Komutanlığı’na yeniden
başlamak üzere Nablus’a gittim.
Aynı sıralarda mütareke yapılmıştı. Daha Halep’te iken hemen kabineyi (Hükümet)
değiştirmek ve yerine isimlerini açıkça söylediğim kişilerden oluşan bir kabine geçirmek
gereğini ve aynı zamanda benim İstanbul’a çağrılmamın yararlı olacağını açıktan açığa
İstanbul’a bildirmiştim. Gerçi kabine kuruldu, ancak benim İstanbul’a çağrılmama gerek
görülmedi, sonunda bu kabine de düştükten sonra İstanbul’a gittim.
İstanbul’a ulaştığımda benim gözümde durum şu idi, Mebuslar Meclisi nasıl
davranılacağında kararsız idi.
Yeni görevlerinden düşmüş kişilerle ve milletvekilleriyle ayrı ayrı görüştüm. O zaman
düşündüğüm şey, her çevreyi rahatlatarak ülkeyi savunmak için güçlü bir durumun ortaya
çıkarılabileceği merkezinde idi. Ancak bu düşünce üzerinde gereği kadar çalışmaya zaman
kalmadan Meclis’in dağıtılmasına şahit olduk.
İstanbul’un haysiyetli kişilerince türlü isimler altında programlar ve partiler kurularak
kurtuluş yolları aranmakta idi. Bunların her birini ayrı ayrı araştırdım. Hiçbiri bir kurtuluş
gücüne dayanmıyordu. Bundan dolayı hiçbiriyle işbirliğinden bir sonuç beklemedim.
Onaylama gücünün doğrudan doğruya millet olacağı görüşü bende çok güçlüydü.
İstanbul’da oluşan durumlardan, yapılan girişimlerden, özellikle durumun güçlüğü ve
acıklılığından milletin haberi yoktu. İstanbul’da oturup milleti bilgilendirmek imkânı da
kalmamıştı. Bundan dolayı yapılacak şeyin İstanbul’dan çıkıp milletin içine girmek ve orda
çalışmak olduğuna karar verdim. Bunun yapılış biçimini düşündüğüm ve bazı arkadaşlarla
görüştüğüm sıradaydı ki; hükûmet beni Ordu Müfettişi olarak Anadolu’ya göndermeyi önerdi.
Bu öneriyi hemen seve seve kabul ettim ve tam Yunanlıların İzmir’e girdiği gün idi ki
İstanbul’dan ayrıldım.
Benim düşündüğüm şu idi: Her tarafta türlü isimler altında birtakım teşekküller
başlamıştı. Bunları aynı program ve aynı isim altında birleştirerek bütün milleti ilgilendirmek
ve tüm orduyu da bu amaç için çalıştırmak lazımdı. Anadolu’ya girdiğim zaman; daha Ordu
Müfettişi sıfatı ve yetkisi üzerimde iken bu noktadan işe başladım ve bu amaç az zamanda
oluştu.
İzlediğim çalışma biçimi İstanbul’ca bilinince beni İstanbul’a çağırmak istediler.
Gitmedim. Sonuç olarak istifa ettim.
Milletin bir bireyi olarak Erzurum Kongresi’ne katıldım. Erzurum Kongresi’nde belirlenen
esasları tüm ülkeye yaymak amacıyla Sivas’ta da bir kongre yapıldı. Bu kongrelerin
oluşturduğu Temsilciler Kurulu adındaki heyetle kongrelerin kararlarını uyguladık.
Milletvekillerinin yeniden seçilmesi, Meclis’in İstanbul’da açılması sağlanmışsa da
Meclis’in işgale uğraması üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni oluşturmaya girişilmiş ve
böylece 23 Nisan tarihinde bu Meclis toplanıp işe başlamıştı. Teşkîlât-ı Esâsiye (Anayasa)
Kanununda bulunup adı geçen kanunun özünü anlatan ve ilk projede anılan ilkelerin
kökenine gelince; gerçekte öteden beri millî egemenliğin en iyi temsili imkânı olacağına ilişkin
teorik olarak bazı araştırmalar ve teorik incelemelerden benim çıkarabildiğim sonuç şu idi:
millî egemenliğin tümüyle ortaya çıkması, bunun gerçek sahibi olan tüm insanların bir araya
gelip bunu gerçekten kullanmasıyla mümkündür. Ancak tüm Türkiye halkının toplanmasıyla
bu amacın gerçekleştirilmesine uygulanabilir bir çözüm olsa bunların yetki sahibi vekillerinin
bir araya gelip bu işi yapması olabilirdi. Millî hakimiyetimizin bir kişi, ya da sınırlı kişilerden
oluşan bir kurul tarafından temsil edilmesi yüzünden ülkeyi ve milleti baskıcılıktan
kurtaramadığımız tarihî olaylar ile delil müsbit olduğundan herhâlde bu temsil hakkını
olabildiğince çok insandan oluşan ve vekillik süresini az bir kurulla temsil etmek ve ortaya
çıkarmak, bence tek çözümdü. Ülke içinde ve millet içinde önce ve sonra yapmış olduğum
araştırmalar ve incelemeler de bana bu düşüncenin uygulanmasında büyük imkânlar ve
isabetler olduğu kanısını vermiştir.
145
Herhâlde halkımızı yönetim ile yakından ilgilenmek, yani yönetimi doğrudan doğruya
halkın eline verebilecek bir yönetim şeklini kurmak hem millî hakimiyetin gerçek olarak temsili
ve hem de bu sayede halkın benliğini anlaması bakımından gerekliydi. İşte bu düşüncelerin,
bu araştırmaların esin kaynağı olarak proje yapılmıştı.
Halkçılık teşkilatı en ufak daireye kadar yayıldığında elde edilecek sonucun daha büyük
ve verimli olacağına kuşku yoktur. Ülke ve milletin içinde bulunduğu güçlükleri ve savaş hâlini
de düşünürsek Meclis’in çalışmalarının sonucunu ve oradaki başarılarını takdir etmemek
imkânsızdır.
Misak-ı Millî, barış yapmak için en akıllıca ve asgari şartlarımızı içeren bir programdır.
Barışa ulaşmak için toplatacağımız ilkeleri içerir. Ancak ülke ve milleti kurtarmak için barış
yapmak yeterli değildir. Milletin gerçek kurtuluşu için yapılacak çalışma ondan sonra
başlayacaktır.
Barıştan sonraki çalışmada başarılı olabilmek, milletin bağımsızlığının korunmasına
bağlıdır. Misak-ı Millî’nin amacı onu sağlamaktır. Ülke ve milletin geleceğinden asıl emin
olabilmesi, bir defa halkçılık temeline dayanan yönetim teşkilatının tümüyle yayılması ve
biçimlendirilmesi ve uygulanmasıyla birlikte ekonomik durumumuzun millî refahımızı
sağlayacak tarzda iyileştirilme ve canlandırılmasına bağlıdır.
Bu gerçeklikleri millî iman tanıyarak koruyabilecek bir toplantı kurulu olabilmemiz için de
eğitimimizi tamamen uygulanabilir ve gerçek ihtiyacımıza uygun bir program çerçevesinde
canlandırmak gerekir. Bu noktalarda başarı ile ülke bayındır hale getirilecek ve millet
zenginleştirilebilecektir.
Küçük bir program kadrosu söylemek gerekirse; Teşkilât baştan sona kadar halk
teşkilâtı olacaktır. Genel yönetimi halkın eline vereceğiz. Bu toplantı kurulunda hak sahibi
olmak, herkesin gayret içinde olması kuralına dayanacaktır. Millet, hak sahibi olmak için
çalışacaktır.
Düzeltilecek şeyler ekonomi ve eğitimdir. Böylece ülke bayındır hale getirilecek, millet
refah sahibi olacaktır.
Hiçbir millet ve ülkeye karşı saldırı düşüncesi beslemeyiz. Ancak varlığımızı korumak ve
bağımsızlık için bir de ülkemizin bu dediğimiz alanda gönül rahatlığı ve sonsuz inançla
çalışarak refahlı ve mutlu olmasını sağlamak için her zaman ülke ve milletimizi savunmaya
gücü yetecek bir orduya sahip olmak idealimizdir.
Yönetim Kurulumuzda tüm bu ilkelerin korunması tabiî. Buna göre hükûmet, doğrudan
doğruya Büyük Millet Meclisi’nin kendisidir. Böyle yönetim işlerini ülkede yapacak olan bir
kurulun, türlü düşünce ve inançlar çevresinde toplanmış partilerden çok, ortak temel
noktalara saygı gösteren kaynaşmış ve dayanışmacı bir kurul olması istenmeye değerdir.
Ancak toplantı esaslarımızın kaynağı olan millete şimdilik hayat ve gerçek mutluluklarını
üstüne alan kamuoyunu kapsayacak bir biçimde belirsiz olduğundan, bundan yararlanarak
kendi düşünce ve inançlarının yerindeliği düşüncesinde direnecek bazı insanların yine bazı
kimseleri kendi görüşlerine bağlaması ve sonuç olarak parti hâlinde kuruluşlar oluşturmanın
olabilirliği yüksektir.
Buna karşılık bazı özel inanışların varlığı, belki de düşüncelerin çarpışması için yararlı
olabilir. Ancak eskisi gibi millet ve ülkeden kaynak ve dayanak noktası almayan ve onun
gerçek çıkarlarıyla hiç ilişkisi olmayacak şekilde ya sadece teorik veya duygusal ve şahsî
programlar çevresinde parti kurmaya kalkışacak insanların milletçe iyi kabul edileceğini
sanmıyorum.
Benim tüm düzenleme ve uygulamalarda davranış kuralı olarak esas saydığım bir şey
vardır: O da oluşturulan kurum ve kuruluşların kişiyle değil, gerçekle sürdürülebildiğidir.
Bundan dolayı herhangi bir program filânın programı olarak değil, fakat milletin ve ülkenin
ihtiyacına cevap verecek düşünceleri ve önlemleri içermesiyle değerli ve saygın olabilir.
146
Misak-ı Millî çerçevesinde varlığımızı sağladıktan sonra gürültü çıkarıp bozgunculuk ve
kötülük edecek ve toprak genişletmek düşüncesinde bulunacak adamlar ortaya çıkamaz.
Bence buna imkân yoktur.
Vakit: 10.01.1922, s.1
İtilâf Devletleri’nin Türkiye İle Yunanistan Anlaşmasında (İtilafında) Aracılıkları
23 Ocak 1922

Petit Parisien Muhabirine demeç (Vakit)
Bu demeç duygularımıza ters düşse de Türkiye’nin güttüğü siyasetin değerli bir tanığıdır.
İşin başlangıcında Mustafa Kemal Paşa’nın, devletler tarafından Türkiye’ye bildirilen
bazı şartlara ne derece üzerine düşerek karşı durduğunu yazmalıyım. Adı geçen kişi dedi ki:
“Devletlerin gönderdikleri notada, Türkiye ve Yunanistan temsilcilerinin anlaşmak üzere
toplanmak zorunda olduklarını haber veriyorlar ve bu toplantıda hazır bulunmak için
İstanbul’daki temsilcilerine yetki vermeye hazır olduklarını bildiriyorlar. Barış şartlarının bir
açıklama yazısını içeren son notalarında da, adı geçen önerileri başlangıçta düşmanların,
sonra da dünya kamuoyunun dikkatine sunduklarını yazıyorlar. Şu durumda devletler burada
bile görünüşte tarafsız görünmek istiyorlar.
Sorunları yalnız Yunanistan ile mi görüşeceğiz?
O hâlde Yunanlılara söylenecek yalnız iki kelimemiz vardır ki birincisi;
Ele geçirdikleri topraklarımızı hemen bırakmaya çağrıdır.
İkinci kelime de bu yayılma sırasında yaptıkları aşırı yıkımın tamiri isteğidir. Eğer
devletler yeni özverilikler seçtirmeden ve yeni kan döktürmeden Yunanlılara topraklarımızı
boşaltmaya gerçekten karar verdilerse bu boşaltımın sağlanmasını özellikle kendileri
üstlenmelidirler. İlk iki notanın içerdiği çelişkilere rağmen devletlerin bu görevi yerine
getirmeye karar verdiklerine inanmak isterdik. Bu hareketle son barış şartlarının
görüşülmesine başlamak ve önemli sonuçlar elde etmek için bir dayanak hazırlamış
olacaklardı, aynı zamanda bu davranışlarıyla, Yunan ordusunu topraklarımızda bir korkutma
aracı olarak bulundurmadıklarına ve ele geçirilen bölgelerimizi ellerinde fazla bir rehine
olarak tutmadıklarına ilişkin bize parlak bir kanıt vermek eğiliminde bulunduklarına inanmış
olurduk.
Bütün bunlara inanmak hakkımızdı. Çünkü devletler, çeşitli araçlarla ve özellikle son
notalarıyla bize ve tüm dünyaya, kendisine ait sınırlar içinde bağımsız ve yaşanılabilir bir
Türkiye’yi onaylamışlardı. Fakat bu son nota bizi derin bir hayal kırıklığına uğrattı. Anlaşma
Devletleri bu son notada, barış şartlarının bütününün tarafımızdan kabulünden önce hiçbir
boşaltımın yapılmamasını öneriyorlar. Gerçek şu ki; ilk notada Paris Konferansının
Yunanlılara Anadolu’yu boşalttırmak amacıyla toplandığını bildiriyorlar. İkinci notada ise
ülkeyi Yunanlılardan boşalttırmak temayülünü bir kere daha özellikle yineliyorlardı.
Çünkü bize kalınca, kesin bir biçimde istemek zorunda bulunduğumuz, Anadolu’nun yeni
yıkımlardan korunmasıdır. Devletler, ülkemizi olabildiğince hızla boşalttırarak gelecekteki
barış görüşmeleri için rehine elde etmiş olurlar. İtilâf Devletleri’nin bizimle görüşmelere
giriştikleri zaman ellerinde her an yeterince rehine bulunacaktır. Boğazlar, İstanbul ve Edirne
gibi.
Eğer İtilâf Devletleri Anadolu’nun boşaltılmasından sonra serbest ve tam bir biçimde
kalacak olan Türk ordusunun son barış şartlarının belirlenmesinden önceki harekete
getirilmesinden korkuluyorsa, Türkiye bu konuda onlara gerçek güvence verebilir.
147
Bundan dolayı, barışın oluşması önemli bir biçimde istendiğinde en güvenli yol, Türk
topraklarının boşaltılması ve barış görüşmelerinin açılışıdır. Yunan ordusu Anadolu’da
kaldıkça barış yapabileceklerini sanmam. Büyük Millet Meclisi Hükûmeti veya ben, Türk
milletine her şeyden önce, millî isteklerinin elde edileceği hakkında güvence ermek
zorundayız. Bu güvence olamayınca, hiçbir Meclis ve hiçbir hükûmetin serbestçe hareket
edebileceğini sanmam. Eğer devletler Yakındoğu’da barış oluşturmayı gerçekten istiyorlarsa,
yanlış olan hareket noktasından vazgeçmelidirler. Türk Milleti, Yunanlıları kovmaya her ne
pahasına olursa olsun karar vermiştir. Eğer İtilâf Devletleri, toprağımızı yeniden kan
döktürmeden boşalttırırlarsa Türk milleti onlara teşekkür borçlu olacaktır. Ancak bu haysiyetli
ve insanî hareketin geciktirilmemesini isterdik.”
Mustafa Kemal Paşa, demecinin sonunda Türkiye ile Osmanlı Hükûmetini birbirinden
ayırarak, savaşa Osmanlı Hükûmetinin katıldığını, gerçekte bu hatanın cezasını Türk
milletinin çektiğini ve Türk milletinin öteki milletlere verilen en az hakkın kendisinden geri
çevrilmesinden ötürü silâha sarıldığını bildirmiştir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Üçüncü Toplanma Yılını Açarken
1 Mart 1922

Efendiler! Bugün ikinci toplanma yılımızı tamamlayarak üçüncü millî yıla giriyoruz. Bu
erişmeden dolayı Cenab-ı Hakk’a şükürler ederim. Bu geçen yıl içinde Yüce Meclis’çe,
milletçe ve ordu tarafından gösterilen özverili çalışmayı da saygı ile anarım. Pek çeşitli
olaylarla dolu olan bu mücadele yılları birbirini izledikçe, asker ve millet arasında bağımsızlık
ruhunun ateşli taraftarları çoğalmaktadır. Geçirdiğimiz ikinci millî yılın en belirgin niteliği, iş ve
ordu saflarında çalışan millet fertleriyle askerlerin, dayanılmaz baskılar altında kalarak içine
zorla itildiğimiz bu kanlı maceraya alışmış ve ona neden olan üzücü mecburiyetleri anlamış
olmalarını zikredebilirim? Sözlerimin başında ülkenin en kutsal ögeleri olan halkımız ve
askerlerimizle ilgili övgülerimi tekrarladıktan sonra iç, dış ve genel siyasî durumumuz
konusundaki görüşlerimi açıklamaya geçiyorum:
Efendiler! Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin iç yönetim ve siyasetindeki genel
kural, Anayasamızın birinci maddesiyle Misak-ı Millîmiz’in birinci ve beşinci maddelerinde
kesin ve açık olarak gösterilmiştir. Buna göre yönetimimiz, kayıtsız şartsız hakimiyetine sahip
olan halkın geleceğini kendi eli ile ve fiilî olarak yönetme ilkesine dayanmaktadır. Yüce
Meclisinize sunulmuş olan Genel Müfettişlik, İl Özel Yönetimleri ve yasak bölgeler kanun
tasarılarının bu ruhu kapsayarak, kanunlaşacaklarına inanıyorum. Bu kanunlarla birlikte
görüşülmekte olan Bakanlar Kurulu’nun görev ve sorumlulukları ile ilgili tasarı kanunlaştığı
takdirde, genel yönetimimizde önemli açıklık ortaya çıkacaktır. Efendiler, Türk halkı, ırk, din
ve kültür yönünden tek vücut, birbirlerine karşı karşılıklı saygı ve özveri dolu duyguları
taşıyan ve yazgısı ile çıkarları aynı olan bir topluluktur. Bu toplulukta ırk haklarına, sosyal
haklara ve çevre şartlarına uymak, iç siyasetimizin önemli noktalarındandır. İçerideki idarî
teşkîlâtımızda bu esas noktanın, halk yönetiminin bütün anlamı içinde uygun bulunan en
yüksek düzeye çıkarılması, siyasetimizin gereklerindendir.
Ancak dış düşmanlara karşı sonsuza dek birlik ve dayanışma içinde bulunmak
mecburiyeti vardır. Türkiye halkından olup içinde bulunup, azınlık durumunda olan Hristiyan
unsurların haklarına, dünyanın en medeni milletleri içinde yaşayan azınlıklara da verilmesi,
İtilâf Devletleri ile düşmanları ve bazı ortakları arasında kararlaştırılan anlaşma hükümlerinde
yer alması nedeni ile diğer yabancı ülkelere sığınan Müslüman halkın da aynı haklardan
yararlanmasının sağlanmış olması en içten dileğimizdir. Azınlıklarla birlikte bütün halkın
varlık ve mutluluğunun ve kanunların verdiği her türlü hak dokunulmazlığının sağlanması ve
memlekette kanun hâkimiyetinin kurulması iç yönetim ve siyasette değişmez genel kuralımız
olmuştur. Geçen yılki iç durumu özetle sunabilmek için bazı noktaları anlatmak istiyorum.
148
Bu yıl memleketimizin bütün bölgelerinde genel olarak bağımsız ve olaysız, sakin bir
biçimde geçmiş olup güvenlik sürdürülmüştür. Bazı aldatmalar sonucu Koçgiri’de geçen
senenin evvelinde meydana gelen olay alınan önlemlerle bastırılmıştır. Aldatılanlar hakkında
da, hükûmetçe gereken işlemler adalete uygun biçimde yerine getirilmiştir. Yunanlıların
kışkırtması ve düzeni ile ihtilâle benzer girişimlerde bulunanların da düşündükleri olaylar
sonuçsuz bırakılmıştır. İçişlerinde güvenliğin yürütülmesinde en önemli ve maddî araç olan
jandarma teşkîlâtı, önemli birliklerin eklenmesi ile kuvvetlendirilmiş ve birçok jandarma
okulları açılmıştır.
İçişlerine ait olan görevler arasında posta ve telegraf yönetiminde oluşturulan bazı
yenilikler de memnuniyet ve onur vericidir. Efendiler, milletimizi güven içinde yaşatmak
amacımız olduğu gibi, onun sağlığına özen göstermek ve var olan araç ve imkânlarımız
ölçüsünde sosyal acıları dindirmek de hükûmetimizin görevlerindendir. Bu cümleden olmak
üzere ülkemizin doktor ihtiyacı imkânlar ölçüsünde karşılanmaya çalışıldı. 1920 yılında iki
yüz altmış doktor görevli idi. Bu sayı, bu geçen yıl zarfında üç yüz on ikiye yükseltildi. Elli
doktor daha bulunup, doktorsuz ilçelere gönderilmeleri düşünülmektedir. Bu yıl bulaşıcı
hastalıkların yayılması önlendi, başgösteren hastalıklar, derhal sağlıklı önlemler alınarak,
bulundukları yerde yok edildi. Bulaşıcı hastalıklara karşı en kesin önlem olan aşılar, artık
tümüyle memleketimizde üretilmektedir. Üç milyondan fazla kişiye yetecek çiçek aşısının
Sivas’ta yapılmış bulunduğunu belirtmek bu konuda yeterli bir bilgi verebilir. Memleketin
sıtmalı bölgelerine yeterli miktarda kinin dağıtılmıştır. Frengi hastalığının yok edilmesi için de
gerekli olan miktar sarfedildi. Sosyal hastalıklar ile mücadelemizin daha etkili ve daha ayrıntılı
bir şekilde yerine getirilmesinin gereğini de belirtmek isterim.
Efendiler!
Sosyal yardım işlerinden de kısaca söz etmek isterim. I. Dünya Savaşı sırasında, bu
bölgelere sığınmak mecburiyetinde kalan doğu illerinin kurtarılmış halkından dörtte biri
memleketlerine gönderilmiştir. Bunların hemen yarısı yurtlarına ulaşmışlardır. Bu yıl geri
kalan mültecilerin (sığınmacı) de geri verilmesi kararlaştırılmıştır. Sonradan kurtarılan Adana
ve Gaziantep mültecileri memleketlerine geri verildiler. Henüz kurtarılmayan Batı illeri
mültecilerine imkân buldukça yardıma devam olunuyor. Yurtlarına yeni dönenlere, bu
konudaki kanun gereğince yemeklik, tohumluk verilmesi, ayrıcalık tanıma ve bunun gibi
kolaylıklar sağlamak suretiyle yardım edilmektedir. Göçmen ve mülteci öksüzler için açılan
yetim yurtlarının birer Sanat Okulu hâline getirilmesine çalışılmaktadır. Millî sınırlarımızın
dışında kalan yerlerden sığınan dindaşlarımız, şimdilik yalnız maddî yardım görmektedirler.
Bu yıl bunların ve ülke içinde yerleştirilmek isteyen diğer göçmenlerin yerleştirilmesine
başlanacaktır. Sağlık ve sosyal yardım konusunda izlediğimiz amaç şudur: Milletimizin
sağlığının korunması ve kuvvetlendirilmesi, ölüm oranının azaltılması, nüfusun arttırılması,
sosyal hastalıkların ve bulaşıcı hastalıkların etkisiz bir duruma sokulması, böylece millet
fertlerinin dinç ve çalışmaya yetenekli kusursuz vücut yapılarına sahip olarak yetiştirilmesi....
Yurtları düşman elinde kalan milletdaşlarımıza yardım ve onların ilmî bir şekilde
yerleştirilmelerine özel önem verilmektedir. Bu konuda gereken inceleme yapılmakta ve bu
amacı sağlayacak programlar düzenlenmektedir.
Efendiler!
Hükûmet, memlekette kanunu egemen kılmak ve adaleti iyi bir şekilde dağıtmakla
yükümlüdür. Bunun için adalet işi çok önemlidir. Bundan dolayı adalet siyasetimizi de
açıklamayı faydalı buluyorum. Adalet siyasetimizde izlenecek amaç, önce halkı yormaksızın
süratle, doğrulukla ve güvenli biçimde adaleti dağıtmaktır. İkinci olarak, sosyal kurullarımızın
bütün dünya ile ilişkilerini sürdürmeleri de tabii ve zaruridir. Bunun için, adalet seviyemizi
bütün medeni ülkelerle aynı seviyede tutmak zorundayız. Bu amacı yerine getirmek için,
elimizdeki kanun ve usulleri bu bakış açılarına göre düzeltiyor, canlandırıyor ve yeniliyoruz.
Ve buna devam edeceğiz. Bu çalışmalarda ülkemizin genişliği, seri araçların eksikliği ve
buna benzer engeller ve güçlüklerden başka, bazı bölgelerin sosyal hayatlarının özellikleri de
göz önüne alınmıştır.
149
Efendiler!
Çağdaş gelişmeler, milletlerin medenî ihtiyaçlarındaki genişleme, çoğalma ve çeşitlenme
bu medeni ihtiyaçlar ile orantılı olarak medeni hakların gelişmesini gerektirir. Her devletin
taraftarı olduğu sosyal kurulun medeniyet derecesiyle uygun, hukukî mevzuatı (yazılı
kurallar) vardır. Dünyada bulunan bütün medeni devletlerin Medenî Kanunları hemen hemen
birbirlerine yakındır. Bizim Milletimiz ve hükûmetimiz adalet düşüncesi ve anlayışı konusunda
hiçbir medeni kavimden aşağı değildir. Belki tarih bu noktada yüksek olduğumuza şahitlik
eder. Bu nedenle hukukî mevzuatımızın bütün medeni devletlerin kanunî mevzuatından eksik
olması uygun değildir. Gayretli çalışmalarımızın amacı olan tam bağımsızlık kavramında adlî
bağımsızlığın da bulunması doğaldır. Bundan dolayı her bağımsız devletin ayrılmaz bir
bütünü olan adalet dağıtımı görevine kimseyi karıştıramayız. (Bravo sesleri)
Efendiler! Bizim bugün var olan medenî kanunumuz Mecelledir. Bu medenî kanun
yaklaşık olarak yarım asır önce merhum Cevdet Paşa’nın başkanlığındaki bir bilimsel kurul
tarafından hazırlanmıştır. İşte, o Mecellenin genel kuralındaki “Zamanın değişmesi
dolayısıyla hükümlerin değiştirilmesinden vazgeçilmez” fıkıh kuralı, adlî siyasetimizin temelini
oluşturmaktadır. Bu ana kural içinde hareket eden Adalet Bakanlığımız, Mecellenin içine
almadığı veya açıklık getirmediği güç ve açık olmayan durumların, uygun hükümlerle
genişletilmesi ve sağlamlaştırılması gereğine inanmıştır. Ve bu konuyla uğraşmak üzere,
uzmanlardan oluşan bir heyet kurulması için bir kanun teklifi hazırlamak üzeredir. Adalet
Bakanlığı, bu prensip içinde çalışmalarının sonucu olarak tek yargıç kuruluşunun hemen
yüzde doksan oranında, bütün ülkede uygulanması ve özellikle tek yargıçlı mahkemelerde
yargılama usulünün barış yargıçları usulüne uygun olarak adaletin acele dağıtılmasının
sağlanması ve yine adlî işlerin çabuk ve başarı ile yönetilmesini sağlamak için on adliye
müfettişliği kurulması ve suçlama işlemlerinin kaldırılması ve adlî tıp müessesesinin
kurulması konuları söylemeye değerdir. “Ceza Mahkemeleri Usulü”nün düzeltilmesi, aşiret
hayatı geçiren bazı bölgeler halkının doğal ihtiyaçları ve sosyal durumları ile uygun basit bir
usul hazırlanması, cezaevlerinin düzeltilmesi gibi, diğer önemli konular, adı geçen Bakanlığın
yeni yıl içindeki çalışma konularını oluşturmaktadır. Yargıçlar ve adliye elemanlarının şerefli
görevlerine uygun, seçkin ve değerli kişiler olmaları adliyemizin övünç kaynağıdır. Adalet
Bakanlığı’nın ve bugünkü mahkemelerimizin özel niteliklere sahip yargıçlarla donatılması ve
sağlamlaştırılması için bir Hukuk Fakültesi kurulmasına karar vererek Yüce Meclis’imizin
onayını almıştır. Bu yüksek kurum için 1922 yılı bütçesine gereken miktar konmuştur. Önemli
bir kısmı gerçekleştirilen ve diğer bölümünün de gerçekleştirilmesine çalışılan bu hususların
tamamlanması, adlî hayatımızın bütün dünyaca kabul edilebilir gelişmiş bir duruma gelmesini
sağlayacaktır.
Efendiler!
Adlî siyasetimizden sonra, millî hayatımızın en çok ilgili bulunduğu iktisadî durumumuz
hakkındaki düşüncelerimi de arz edeceğim. Bu konuya girmeden önce görüşümü açıklamak
için Yüce Heyetiniz’e ve bütün dünyaya bir soru sormama izin veriniz.
Türkiye’nin sahibi ve efendisi kimdir? (Köylüler sesleri) Bunun cevabını derhal birlikte
verelim. Türkiye’nin gerçek sahibi ve efendisi, gerçek üretici olan köylüdür. (Şiddetli ve
sürekli alkışlar) O halde herkesten çok rahatlık, mutluluk ve varlığa hak kazanan ve buna
layık olan köylüdür. (Sürekli alkışlar) Bundan dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi
Hükûmetinin iktisadî siyaseti bu önemli amacın sağlanmasına yöneliktir.
Efendiler, diyebilirim ki, bugünkü felâket ve yoksulluğun tek nedeni, bu gerçeği
görmezlikten gelmiş olmamızdır. Gerçekten, yedi yüzyıldan beri dünyanın çeşitli yörelerine
gönderilerek kanlarını akıttığımız, kemiklerini topraklarında bıraktığımız ve yedi yüzyıldan
beri emeklerini ellerinden alıp harcadığımız ve buna karşılık daima haysiyetini kırdığımız ve
hor gördüğümüz ve bunca fedakârlık ve iyiliklerine karşılık nankörlük, küstahlık ve zorbalıkla
uşak durumuna indirmek istediğimiz bu ülkenin gerçek sahiplerinin huzurunda bugün büyük
utanç ve saygı ile gerçek durumumuzu alalım. (Şiddetli alkışlar)
150
Efendiler, milletimiz çiftçidir. Milletin çiftçilikteki çalışmasını çağın iktisadî önlemleri ile en
yüksek seviyeye çıkarmalıyız. Köylünün işlerinin sonucu ve çalışmasının verimini kendi
yararına en yüksek seviyeye çıkarmak iktisadî siyasetimizin ana prensibidir. Bundan dolayı
bir yandan çiftçinin çalışmasını artıracak ve verimli kılacak bilgi, araç ve fennî aletlerin
tamamlanması ve sağlanmasına ve diğer yandan onun bu çalışmasının sonucundan en fazla
yararlanmasını sağlayacak iktisadî önlemlerin alınması için çalışmak gereklidir. Şimdiye
kadar yolun olmaması, modern taşıma araçların bulunmaması, değişim usullerinin çiftçi
aleyhine olması ve hükûmet kanunlarının çiftçiyi koruyamaması gibi engellerin kaldırılması
gereklidir. Bu noktada özellikle ziraî ürünlerimizi buna benzer yabancı ürünlere karşı
koruyamaz duruma düşmemizden dolayı milletimizi bugünkü iktisadî yoksulluğa düşüren
kaldırılmış kapitülasyonların kötü durumunu hatırlatmadan geçemem. Malumunuzdur ki,
memleketimiz iktisadî kuruluş ve çevre yönünden kuvvetli bir durumda değildi. Ferdin iktisadî
varlığı da serbest ticaret mücadelesine dayanabilecek bir güce gelmemişti. Tanzimatın açtığı
serbest ticaret devri, Avrupa rekabetine karşı kendisini koruyamayan ekonomimizi bir de
iktisadî kapitülasyon zincirleriyle bağladı. Teşkîlât ve ferdî değer yönünden iktisadî alanda
bizden çok kuvvetli olanlar, memleketimizde bir de fazla olarak ayrıcalıklı durumda
bulunuyorlardı. Gelir vergisi vermiyorlardı. Gümrüklerimizi ellerinde tutuyorlardı. İstedikleri
zaman istedikleri eşyayı, istedikleri şartlar altında ülkemize sokuyorlardı. Bütün ekonomimizin
her bölümüne bu şekilde kesin olarak hâkim olmuşlardı.
Efendiler, bize karşı yapılan rekabet gerçekten, çok yasadışı ve haksız, gerçekten çok
yok edici idi. (Kahrolsun sesleri) Rakiplerimiz bu davranışlarıyla gelişmeye elverişli
sanayimizi de öldürdüler. Tarımımıza da zarar verdiler. Ekonomi ve maliyemizin gelişmesi ve
olgunlaşmasının önüne geçtiler.
Efendiler!
Artık engelsiz ve bağımsız bir hayata atılan Türkiye için, iktisadî hayatını boğmakta olan
kapitülasyonlar yoktur. (Şiddetli alkışlar) Ve olamaz. İktisadî hayatımızın belirli amaçlara
yöneltilmesi için alınacak önlemler içinde ülkemizde Avrupa rekabeti yüzünden yok edilmiş
ve şimdiye kadar önlenmemiş olan tarımsal sanayimizi güçlendirip, modern iktisadî araçlarla
donatmayı önemle göz önünde bulunduracağız. (İnşallah sesleri) Gerek tarım, gerek
memleketin varlık ve genel sağlığı konularında önemi kesin olan ormanlarımızı da modern
önlemlerle iyi duruma getirmek, genişletmek ve ormanlarımızdan en yüksek faydayı
sağlamak da önemli amaçlarımızdan biridir. Genel yararı doğrudan doğruya ilgilendirecek
kurumlar ve iktisadî girişimlerin malî gücümüzün ve teknoloji izni oranında
devletleştirilmelidir. Özet olarak, topraklarımızın altında kullanılmadan duran maden
hazinelerinin kısa sürede işletilerek milletimizin yararına sunulması da ancak bu yöntemle
mümkündür. Bununla birlikte, sadece iktisadî yararlanma amacı ile gerek madenlerimizde,
gerek diğer iktisadî konularda, bayındırlık hizmetlerinde çalışmak isteyen sermaye
sahiplerine Hükûmetimizce her türlü kolaylığın gösterileceği şüphesizdir. Memleketin iktisadî
emelleri, tarım ve tarım sanayiine bağlı olmakla beraber, memlekette öteden beri var olan
örneğin Dokuma Sanayii gibi kurumların korunması ve canlandırılması ve bazı bölgelerde
yeniden kurulabilecek diğer sanayinin her şartta gözetilmesi önemle göz önünde
bulundurulacaktır. İktisat Bakanlığımız’ın bir yıllık çalışması bu açıkladığım görüş içinde
yürütülmüştür. Özetleyecek olursak, çalışanların rahat hayatlarını sağlayacak Zonguldak
Amele Kanunu Anadolu’da genel taşımacılığı kolaylaştırmak üzere otomobil ve kamyon
işleteceklere izin verilmesini sağlayan tüzük, cephede savaşan asker ailelerine yardım
ilkelerini de içine alan tarım yükümlülük tüzüğü, Meclis’çe kabul edilen tohumluk
ödeneğinden gereken yerlere usulüne uygun şekilde dağıtım yapılması, Ziraat Bankaları
vasıtasıyla çiftçi aletleri ve tarım araçlarının uygun fiyatlarla dağıtılması ve diğer bir özel kurul
vasıtasıyla da bunların önemli miktarda yeniden sağlanması ve gümrüklerimizde millî
üretimimizin saygınlığının korunması için bir tutum belirlenmesini ve bunun yürürlüğe
konulmasını bu konu ile ilgili çalışmaların sonuçları olarak saymaya değer buluyorum.
Bundan sonra da genel iktisadî siyasetimizin değindiğim ve gösterdiğim bu görüş içinde ve
bir plan içinde, düzenli bir biçimde yürütülmesi Bakanlar Kurulumuz’un gayretlerini bu nokta
151
üzerinde toplaması sağlanacaktır. Böyle bir projemizin hazırlanmasında bayındırlık
hizmetlerinin büyük önemi vardır. Çünkü iktisadî hayatın faaliyet ve canlılığı, ancak ulaştırma
araçlarının, yoların, demiryollarının, limanların durumu ve derecesiyle orantılıdır.
Efendiler! Sırası gelmişken bayındırlık işleri hakkındaki fikirlerimi de arz edeyim: İnşaat
donanımı ve işletilmesi, yerel veya genel kaynaklarımızın gelirlerinden sağlanabilecek olan
bayındırlık işlerinde en önemli olanı, önemli olanın önünde tutarak, memleket ihtiyaçları
giderilecektir. Ancak, İnşaat donanımı ve işletilmesi, bugünkü maliyemizle karşılanamayacak
büyük sermayelerle gerçekleşebilecek bayındırlık hizmetleri, yabancı sermaye ve gerekirse
yabancı uzmanlardan en üst düzeyde yararlanılarak memleketimizin bayındırlığını ve
milletimizin mutluluk ve refahını az zamanda sağlama bakımından zorunludur. Bununla
birlikte, bunda da üreticinin ve çalışanların genel yararları gözden uzak tutulmayacaktır.
Bayındırlık Bakanlığımız’ın bu yıl içindeki çalışmalarının sonucu Bakanlığın bugünkü gücü ile
uygun kabul edilebilecek durumdadır. Gerçekten sahip olduğumuz demiryolları başarı ile
işletilerek, ulaşım ve asker taşımacılığı temin edilmektedir. Askerî harekât sırasında düşman
tarafından zarar görmüş bir kısım demiryolları ve imalat ürünleri onarılmış ve yeniden
kurulmuştur. Ankara - Sivas hattında önemli bir tünelin inşaatı tamamlanmış ve diğer
tamamlanamayan iki tünel çevresinde de yol durumları değiştirilerek hat uzatılmıştır.
Erzurum, Erzincan arasındaki demiryolu inşaatının tamamlanması ve kükürtlü kömür
madenlerine bir istasyon yapılması konusunda önemli işler gerçekleştirilmiş ve kuruluş
tamamlanmıştır. Samsun - Havza hattının kuruluşu için gerekli hazırlıklara başlanmıştır.
Sivas’tan Erzurum’a ve Kastamonu’nun Koçhisar’ından başlayarak, Tosya, Osmancık,
Amasya, Erbaa, Niksar, Kelkit, ve Erzincan’a kadar olan demiryollarına ait ilk araştırmalar
yapılmış ve bazı karayolları üzerindeki bozukluklar da onarılmıştır.
Efendiler! Bayındırlık işlerindeki çalışmaların sonucunun milleti sevindirecek durumda
olmadığını kabul etmek gerekir. Ancak devlet işleri ve işlemlerinin her bölümünde olduğu
gibi, bayındırlık işleri çalışmalarında da uygun düzeye ulaşılması malî kudretimizle ilgilidir.
Malî kudretimizin yerinde kullanılmasının önem derecesini belirlemek konusunda şartların ve
tehlikeli yerlerin birinci derecede etkisi olduğunu söylemek zorundayım. Bu sözlerimin
amacının ne olduğu açıktır.
Efendiler! Her şeyden önce hayat ve bağımsızlığımızı sağlamaktan ibaret olan millî
amacımıza ulaşmaktan başka bir şey düşünemeyiz. Bundan dolayı, bizce en önemli nokta
malî kudretimizin bunu karşılayıp karşılayamayacağıdır. 1920 ve 1921 yıllarının canlı
deneylerine, bütçemizin ödenek durumuna, bugünkü iç duruma ve ekonomimizin bu geçen
iki yıla göre, karşılaştırılamaz derecede iyi bir düzeye ulaşmasıyla oluşan kesin ümitlere
dayanarak söyleyebilirim ki, memleketimizin gelir kaynakları millî davamızın güven içinde
sağlanmasına yeterlidir. (Alkışlar) Malî kudretimiz, bugüne kadar olduğu gibi dış borçlanma
yapılmadan da orta halli bir düzeyde, memleketi yönetecek ve amacına ulaşacaktır. (Alkışlar)
Bununla birlikte, ben yalnız bugün için değil, özellikle gelecekle ilgili olarak devlet hayatı
ve ülkenin refahı konularında şimdiki ve ilerideki malî durumumuzu çok önemli bulduğumu
vurgulayarak maliyemizle ilgili endişeli görüşlerimi özetle anlatmak isterim.
Efendiler! Bugünkü mücadelemizin amacı tam bağımsızlıktır. Bağımsızlığın tam
sağlanabilmesi ise ancak malî bağımsızlık ile mümkündür. Bir devlet aslı bağımsızlıktan
mahrum olunca o devletin bütün hayatî bölümlerinde bağımsızlık sakat durumdadır. Çünkü
her devlet organı ancak maliye ile yaşar. Malî bağımsızlığın korunması için ilk şart bütçenin
iktisadî bünye ile uygunluğu ve denk olmasıdır. Bundan dolayı devlet yapısını yaşatmak için
dış ülkelere başvurmadan ülkeyi gelir kaynakları ile yönetecek çözüm ve önlemlerini bulmak
gereklidir ve bulunabilir.
Efendiler! Millî prensibimiz en üst düzeyde tutumluluk olmalıdır. (Şiddetli alkışlar)
Bundan dolayı malî yöntemimiz, halkın baskı altında tutulup ezilmesinden kaçınmakla
birlikte elden geldiğince dışarıya borçlanmadan ve gereğinden çok harcamadan var olan
gelirle yetinmek ilkelerine dayanmaktadır. Şimdiki durumda yararlanılamayan gelir
152
kaynaklarından yararlanmak ve halkın vergi yükünü azaltmak için bazı maddeler üzerinde
tekel konulması gerekmektedir.
Efendiler! Geçmişin ve düşmanların memleket ve milletimizi bütün medenî dünya ile
birlikte gelişmeye doğru ilerlemekten yasaklamış olan zincirleri, bugün bizi, az zamanda
olağanüstü girişim ve icraatta bulunmaya zorluyor. Ancak bu zorunluluğun sağlanması ve
kaybedilenlerin yerine konması bugünkü malî kudretimizin üzerindedir. Bundan dolayı
Hükûmetimiz’in her medenî devlet gibi dış borçlanma antlaşmaları yapması gereklidir. Yalnız
alınan yabancı paraların, şimdiye kadar İstanbul Hükümeti’nin yaptığı gibi ödemek zorunda
değilmişiz gibi amaçsız kullanılması ve tüketilmesine, dış borçlarımızın araştırılmasına ve
malî bağımsızlığımızın tehlike altına sokulmasına kesin olarak karşıyız. Biz, memlekette
mamuriyeti, üretimi ve halkın refahını sağlayacak, gelir kaynaklarımızı geliştirecek yararlı
borçlanmalara taraftarız.
Efendiler! Buraya kadar değindiğim konular milletin maddî kudretini geliştiren, devamını
sağlayan önlemlerdir. Bununla birlikte insanlar yalnız maddî değil özellikle, bu maddî kudret
içinde yer alan manevî kuvvetlerin etkisi altında bulunur, ülkeler de böyledir. Manevî kuvvet
ise özellikle bilim ve iman ile yüce bir biçimde gelişir. Bundan dolayı, bunlar hükûmetin en
verimli ve önemli görevi olan maarif işleridir. Bu görevde başarılı olabilmek için öyle bir
program uygulamak zorundayız ki, o program milletimizin bugünkü durumu ile sosyal hayat
ihtiyaçları ile, bölgenin şartlarıyla ve çağın gerekleri ile tamamen denk ve uygun olsun.
Bunun için büyük, hayalî ve anlaşılması güç görüşlerden tamamen arınarak gerçeklere en iyi
bir biçimde yaklaşmak gereklidir. Yapılacak girişimin neleri kapsadığı ancak bu şekilde
kendiliğinden açığa çıkar.
Efendiler! Yüzyıllardan beri milletimizi yöneten hükûmetler, eğitimi genelleştirme dileğini
belirtmişlerdir. Ancak bu dileklerine ulaşmak için Doğu ve Batıyı taklit etmekten
kurtulamadıklarından, sonuç milletin cahillikten kurtulamamasına neden olmuştur. Bu üzüntü
verici gerçek karşısında bizim uygulamak zorunda olduğumuz eğitim siyasetimizin ana hatları
şöyle olmalıdır: Demiştim ki, bu memleketin gerçek sahibi ve sosyal yapımızın ana unsuru
köylüdür. İşte bu köylüdür ki, bugüne kadar eğitim nurundan yoksun bırakılmıştır. Bundan
dolayı, bizim uygulayacağımız eğitim siyasetinin temeli, ilk önce var olan cehaleti yok
etmektir. Ayrıntıya girmekten çekinerek bu düşüncelerimi birkaç kelime ile açıklamak için
diyebilirim ki, genel olarak bütün köylüye okumak, yazmak ve vatanını, milletini, dinini,
dünyasını tanıtacak kadar coğrafya, tarih, din ve ahlâk ile ilgili bilgiler vermek ve dört işlemi
öğretmek eğitim programımızın ilk amacıdır. (Bravo sesleri)
Efendiler! Bu amaca kavuşmak tarihî eğitimimizde kutsal bir aşama oluşturmaktadır.
Bir yandan cahilliğin kaldırılması ile uğraşırken; diğer yandan da memleket çocuklarını
sosyal hayat ve ekonomide fiilen etkili ve yararlı kılabilmek için gereken basit bilgileri
uygulamalı bir biçimde vermek yöntemi, eğitimimizin temelini oluşturmalıdır.
Efendiler! Medenî ve çağdaş bir sosyal topluluğun bilim ve kültür yolunda yalnız bu
kadarla yetinmeyeceği şüphesizdir.
Milletimizin zekâsının gelişmesi ve böylece uygun olan medeniyet seviyesine ulaşması,
doğal ortak bu yüce görevleri yürütecek elemanları yetiştirmekle ve millî kültürümüzü
yüceltmekle olabilir.
Bu, ilk ve son iki eğitim aşaması arasında, orta eğitimin gerekliliği vardır. Orta eğitimin
amacı, ülkenin ihtiyaç duyduğu çeşitli hizmet ve sanat elemanlarını yetiştirmek ve yüksek
eğitime aday hazırlamaktır.
Orta eğitimde de eğitim ve öğretim yöntemlerinin pratik ve uygulamalı olması temeline
uymak şarttır. Kadınlarımızın da aynı öğretim aşamalarından geçerek, yetişmelerine önem
verilecektir. (Bravo sesleri ve alkışlar)
Millî Eğitim Bakanlığımız, 1921 yılında eğitim durumumuzu bu görüşe göre
yönlendirmek için çalışmıştır. Bakanlık, girişimleri ve gelecek uygulamalarına temel olacak
153
programları hazırlayıp, Yüce Meclisiniz’e sundukça bunların açıkladığım görüşe uygun
olarak, kanunlaşıp yürürlüğe konacağı konusunda ümidim tamdır.
Efendiler! Yetişecek çocuklarımıza ve gençlerimize, görecekleri eğitim sınırı ne olursa
olsun, en önce ve her şeyden önce Türkiye’nin bağımsızlığı için kendi benliğine ve millî
geleneklerimize düşman olan bütün unsurlarla mücadele etmek gereği öğretilmelidir.
(Alkışlar) Milletlerarası dünyanın bugünkü durumuna göre, böyle bir savaşın gerektirdiği
mücadele ruhunu taşımayan insanlara ve bu nitelikteki insanlardan kurulu topluluklara hayat
ve bağımsızlık hakkı yoktur. (Bravo sesleri)
Efendiler! Bir sosyal topluluğun ortak ve genel duyguları ve düşünceleri vardır. Sosyal
toplulukların değerleri, uygarlaşma aşamaları, istek ve eğitimleri ancak bu genel duygu ve
düşüncelerin belirme ve görülme derecesiyle anlaşılır. Bir sosyal topluluğu yönlendiren ve
yöneten insanlar için, sosyal toplulukların sonu üzerinde hüküm vermek durumunda bulunan
dostlar veya düşmanlar için ölçü, bu sosyal toplulukların kamu oyundan anlaşılan yeteneği ve
değeridir. Bundan dolayı milletler, kamu oyunu dünyaya tanıtmak zorundadırlar. Bütün dünya
kamu oyunun bunu öğrenmesini sağlamak ise, hayatlarının düzenlenmesi için şüphesiz
gereklidir. Bu konuda bilinen araçlardan birincisi ve en önemlisi basındır. Basın, milletin
genel sesidir. (Şiddetli alkışlar) Bir milleti aydınlatmak ve uyarmakta, bir millete gerek
duyduğu düşünce gıdasını vermekte, özet olarak bir milletin, amacı mutluluk olan ortak
yönde yürütülmesini sağlamakta basın, başlı başına bir kuvvet, bir okul, bir yol göstericidir.
(Alkışlar) Bu önem ve yüceliği ile medenî dünyada söz hakkı kazanan basına, hükûmetimizin
birinci derecede önem vermesi, bu konuya ayıracağı zamanı millete harcamakla yükümlü
olduğu yararlı hizmetlerin en önünde sayması, Yüce Meclis’in kesin olarak isteyeceği
hususlardan olmasıdır. (Alkışlar)
Şer’iye Vekâletimizin bir yıllık çalışmalarını büyük bir titizlikle inceledim. Varılan sonucu
övgüye değer buldum. Teşekkür ve tebrik ederim. Din işlerinin yürütülmesi konusunda görüş
açıklamaya aslında gerek yoktur. Çünkü bu konu Kur’an ile açıklık kazanmıştır. Yalnız akla
gelecek olan bir noktayı söylemeden geçmeyeceğim.
Efendiler! Camilerin kutsal minberleri halkın ruhuna ait, ahlâkına ait gıdalarını veren en
yüksek, en verimli kaynaklardır.
Bu nedenle camilerin ve mescitlerin minberlerinden halkı aydınlatacak ve halka yol
gösterecek değerli hutbelerin içeriğinin halkça anlaşılır olmasını sağlamak yüce Şer’iye
Vekâleti’nin önemli bir görevidir. (Şiddetli alkış, bravo sesleri)
Minberlerden halkın anlayabileceği dille ruh ve bilince hitap olunmakla İslâm
topluluğunun vücudu canlanır, zihni saflanır, imanı kuvvetlenir, kalbi cesaret bulur. (Alkışlar)
Fakat diğer yandan, hutbeyi yapanların sahip olmaları gereken bilimsel nitelik, özel
yeterlilik ve dünyadaki olayların durumunu anlama yeteneği önem taşımaktadır.
Bütün vaiz ve hatiplerin bu bilince yararlı olacak şekilde yetiştirilmesine Şer’iye
Vekâleti’nin güç harcayacağını umarım.
Vakıf meselesine gelince; bildiğimiz gibi, vakıf, ülkemizin önemli varlığını oluşturur. Bu
servetten millet ve memleketi hakkıyla yararlandırabilmek için Şer’iye Vekâleti’yle birlikte
bütün Bakanlar Kurulumuz ve hatta Yüce Meclis’in bu konuyu önemle inceleyerek bu büyük
kurumun çöküntüden kurtarılmasını ve ülkeye faydalı bir duruma dönüştürülmesini dilerim.
Efendiler! Vakıfların kuruluş nedeni göz önünde tutulunca, bunun dine dayalı kuruluşu ile
birlikte hizmet ve sosyal yardım amaçladığı ortaya çıkar. (Pek doğru sesleri)
Vakıfların, hayırevleri, akıl hastahaneleri ile misafirhaneleri, kütüphaneler,
kervansaraylar, hamamlar, çeşmeler, okullar, medreseler ve diğer kültür kurumlarını
kapsamış olması, vakıf meselesinin düzeltilmesinde uyulması gerekli olan kuralları
göstermektedir. (Pek doğru sesleri)
Efendiler! Bu yıl dış ilişkilerimiz, sonuçlarına göre, bizce hayırlı birçok olayla doludur.
154
Genellikle dış ilişkilerimizi iki kısma ayırmak mümkündür: Rusya ve Doğu devletleriyle ve
Batı devletleriyle.
Rus Şûrâlar Cumhuriyeti’yle var olan ilişkilerimiz ve iyi bağlarımız bu geçirdiğimiz yıl
içerisinde, kusursuz bir şekilde gelişmeye devam etmiştir. (Alkışlar) 16 Mart’ta Moskova’da
bir dostluk anlaşması imzaladık. Bu anlaşma ile, emperyalizmin şiddetli saldırılarına hedef
olan iki devlet arasında doğal nedenlerle oluşan dayanışma, hukuk ile de belirlendi. Yakında
iktisadî ve ticarî işler ile konsolosluk meselelerini düzenleyecek olan antlaşmaların da
imzalanmasına karar verildi.
Türkiye-Rusya anlaşması, Rusya’nın müttefiki olan diğer devletlerle yaptığımız mutlu
anlaşmaların birincisidir.
Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan Sovyet Cumhuriyetleri’yle Moskova antlaşmasının
şartları içinde, Kars’ta 13 Ekim tarihli antlaşmayı imzaladık. Bu antlaşma, Doğuda hukukî bir
biçim alan fiilî durumumuza Sevr Antlaşmasının uygulanamaz olduğunu gösteren olaylardan
biridir. (Şiddetli alkışlar)
Ermeni meselesi denilen ve Ermeni milletinin gerçek olmayan isteklerinden çok, dünya
kapitalistlerinin iktisadî yararlarına göre çözülmek istenilen mesele, Kars antlaşması ile, en
doğru şekilde çözüme ulaştırılmış oldu. (Alkışlar) Yüzyıllardan beri dostluk içinde yaşayan iki
çalışkan halkın iyi ilişkileri memnuniyetle yeniden kuruldu.
Ukrayna Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti ile de 2 Ocakta, Ankara’da yine Moskova
Antlaşması şartları içinde bir antlaşma imzaladık. Bu antlaşmayı imzalamak üzere, şehrimize
gelen seçilmiş delege ve değerli asker Frunze yoldaşın pek içten ve dostça davranış ve
tutumuyla, aramızda ne kadar iyi bir taşirât ve hatırât bırakmış olduğunu söylemek isterim.
(Alkışlar)
Kars Antlaşması hükümlerine göre, antlaşmayı yapan taraflar arasında ticarî ve iktisadî
ilişkilerin kurulması ve bir konsolosluk antlaşmasının imzalanması için, Tiflis’e bir kurul
gönderdik. Bu kurul halen Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan Cumhuriyetleri’nin
delegeleri ile görüşme yapmaktadır. İki tarafın yararına uygun kararlar kabul edilerek,
görüşmelerin yakında iyi bir şekilde sona ereceğini ümit etmekteyim.
Rusya Şûralar Cumhuriyeti’nin değerli temsilcisi olarak, Ankara’da bulunan Aralov
yoldaşın... (Alkışlar) Büyük Millet Meclisi’ne hitaben gönderdiği mektup içeriğinde
memleketimiz hakkında beslediği sevgi ve içten duyguları öğrenmiş oldunuz.
Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti’nin sevimli temsilcisi İbrahim Abilof Beyi ise... (Alkışlar)
geçen yazdan beri Ankara’da aramızda görmekten memnunuz. Rusya Sovyet
Cumhuriyeti’ne müttefik devletlerden Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti de Ankara’ya
haberciler göndererek, var olan dostluk bağlarının (Alkışlar) şeklen de belirlenmesini arzu
etmiş, bu arzusunun yerine getirilmesi tarafımızdan sevinçle çabuklaştırılmıştır.
Buhara’ya bugünlerde önemli devlet adamlarımızdan bir kişinin Başkanlığı’nda bir elçilik
heyetimiz gitmek üzeredir.
Rusya Şuralar Cumhuriyeti ve müttefikleriyle en iyi ilişkileri kurup, iyi bir şekilde devam
ettirdiğimiz gibi, bizimle aynı durumda ve dert ortağı olan Doğu İslâm devletleriyle de, var
olan iyi ilişkilerimizin kuvvetlendirilmesini bir amaç olarak kabul ettik. (Alkışlar).
Bu amaca doğru yürürken, ilk antlaşmayı Afganistan İslâm Hükûmeti ile 1 Mart’ta
Moskova’da imzaladık. (Alkışlar) Bu antlaşmanın uygulanmasından olmak üzere, Afganistan
geçen yaz Ankara’ya bir elçi heyeti gönderdi. Bu kardeş devletin elçisi Sultan Ahmet Han...
(Alkışlar) Ankara’da hepimizin kalplerinin sevgilisidir. Afganistan’da bir temsilcimiz vardır.
Ünlü devlet adamlarından birinin Başkanlığı’nda bir elçilik heyeti de bugün Kâbil’e doğru yola
çıkmak üzeredir. Şevketlü Afgan Emiri tarafından Büyük Millet Meclisi Başkanığı’na hitaben
bütün Türk halkına gönderilen soyluluk ve içtenlik dolu değerli ve ince mektupların da
prenslik zamanından beri (ki birkaç gün önce huzurunuzda okunup hep birlikte ve hararetle
155
alkışlanmıştı) Afganistan’la Türkiye arasında var olan dostluk ilişkilerini bir kat daha
sağlamlaştırmıştır.
İran İslâm Hükûmeti ile de yerleşmiş bulunan ilişkilerimiz bölge barışı ile pekiştirmek en
büyük amacımızdır. İran Devleti Şahı tarafından Ankara’ya bir elçi gönderilmiş olduğunu
haber aldık. Elçinin gelişi ile ilişkilerin sağlamlaştırılması için bütün önlemlerin tarafımızdan
alınacağı şüphesizdir. (İnşallah sesleri).
Sonuç olarak, Rusya ve Doğu devletleriyle ilişkilerimizin bugünkü durumu iktisadî ve
siyasî durumundan doğan değişmesi mümkün olmayan birtakım doğal nedenlerin etkisinde
hepimizin yararına, emeline uygun bir biçimde gelişmekte ve sağlamlık kazanmaktadır.
(Sürekli alkışlar)
Bu yıl doğu devletleriyle olan ilişkilerimizde daha önceki yıla göre, daha iyi gelişmeler
bekliyoruz.
Efendiler! Memleketimizin gerek siyasî, gerek iktisadî ölüm hükmünü ilân eden Sevr
Antlaşmasının uygulanmasına engel olmak üzere, milletimizin girişmek zorunda kaldığı
kararlı mücadelesi karşısında, o antlaşmanın bize zorla kabul ettirilemeyeceğini birçok kanlı
mücadelelerden sonra anlayan İtilâf Devletleri, bizi Londra’ya davet etmişlerdi. Pek az süre
önce isyancı sayılan Hükûmetimizin böyle bir konferansa resmen davet edilmesi, milletimiz
adına önemli bir siyasal başarıdır. Bu davet Sevr Antlaşması’nın fiilen ve hükmen yok
olduğunu göstermesi dolayısıyla da, giriştiğimiz bu mücadele yolunda, başarılı bir aşamadır.
Misak-ı Millîmiz içinde yapılabilecek bir barışı imzalamaya hazır olduğumuzu bütün dünyaya
göstermek amacıyla katıldığımız bu konferanstan hiçbir sonuç çıkmadı. Londra Konferansı
görüşmeleri sırasında ne kadar anlaşmaya yatkın hareket ettiğimiz hepinizce biliniyor. Belki,
olayı silâh kuvvetiyle çözümleyebileceğini zanneden Yunanistan anlaşmaya yanaşmadı.
(Kahrolsun sesleri).
Geçen yıl Fransızlarla esirlerin değiştirilmesi hakkında başlatılan ve iyi bir şekilde
sonuçlandırılan görüşmeler, Ankara’da imzalanan Türkiye - Fransa anlaşması ile sona erdi.
Efendiler! Bu anlaşmanın genel ve temel bir önemi vardır ki, o da bununla Sevr
Antlaşması’nı sağlayan İtilâf Devletleri’nin önemli bir taraftarı olan Fransa’nın adı geçen
antlaşmanın uygulanmasının mümkün olmadığını fiilen ve hukuken kabul etmiş olmasıdır.
(Alkışlar) Bu anlaşma ile yüksek manevî değer taşıyan bazı haklarımızı kazanmış olmakla
birlikte, vatanın değerli bir parçasını da kurtarmış olduk. Üç yıldan fazla süren bir ayrılıktan
sonra, ana vatana kavuşan bu bölgenin, gerçek sahibine geri verilmesini kabul edemeyen
bazı düşmanlarımız oralarda karışıklık çıkarmaya uğraştılar, fakat harcadıkları çabalar
tamamen boşa çıkmıştır. Teslim etme ve teslim alma, tam bir düzen içinde yapılmış ve
sonuçlandırılmıştır. Ankara Anlaşması’nın ardından Fransa Cumhuriyeti ile Türkiye Büyük
Millet Meclisi Hükûmeti arasında siyasal ilişkiler kuruldu ve hükûmetimizin temsilcisi Paris’e
gönderildi.
İngilizlerle bugüne kadar aramızda yaşanan tek olumlu olay kendileri tarafından
tutuklanıp Malta’ya gönderilmiş bulunan vatandaşlarımızı kurtarmak olmuştur.
İtalya hükûmeti her ne kadar Ankara’ya bir görevli memur göndermiş ise de, ilgili kişi
resmî görüşmelerde bulunmak yetkisine sahip değildi.
Efendiler,
Geçen yılın olaylarını açıklarken dış siyasetimizin ana hatlarını da bir dereceye kadar
açıklamış olduğumu sanıyorum. Bu hatlar basit, doğru ve açıktır.
İç siyasetimizde olduğu gibi, dış siyasetimizde da ana maddemiz Misak-ı Millî
hükümlerinden ibarettir. (Alkışlar) Ve Misak-ı Millî’yi kabul ederek, maddî ve manevî alanda
tam bağımsızlığımızı kabul edenleri derhal dost kabul ederiz. Tam ve gerçek
bağımsızlığımızı açık ve içten şekilde ilk önce kabul ederek, bize barış elini uzatan Rus
Şûralar Cumhuriyeti ile dostluk bağlarımızın kuvvetlendirilmesi dış siyasetimizin temelidir.
156
Bu temel tam bağımsızlığımızı kabul edecek herhangi bir devletle ilişki kurmamıza
elbette engel olamaz.
Efendiler! Dış siyasetimizde dost bir devletin hukukuna saldırı yoktur. Ancak hakkımızı,
hayatımızı, memleketimizi, namusumuzu koruyoruz ve koruyacağız. (Evet sesleri ve şiddetli
alkışlar)
Medenî dünyanın milletlerarası ilişkilerde de ortaya attığı yüce, asıl düşünce ve arzunun
bir özeti demek olan “Her milletin kendi geleceğine kendisinin hakim olması” hakkını biz yer
yüzünde yaşayan milletlerin hepsi için tanıyoruz. Bizim de bu hakkımızın kayıtsız şartsız
tanınmasını istiyoruz.
Bu kanunî ve haklı isteğimizi tanımamak yüzünden akan ve akacak olan kanların
sorumluluğu şüphesiz neden olanlara ait olacaktır. (Kahrolsun neden olanlar sesleri) Bizi millî
davamızı izlemekten yıldıracak hiçbir araç, hiçbir kuvvet düşünülemez. (Alkışlar) Millî
davamız bizim hayatımızdır. Hayatına son verilmek istenen en zayıf yaratığın bile bu
harekete karşı isyan ve nefretle, son nefesine kadar kendisini korumaya çalışmasından daha
doğal bir şey yoktur. (Bravo sesleri) Kaldı ki, bizim milletimizin kararlılık ve inancında,
mücadele yeteneğinde ve kudretinde en küçük bir zayıflama yoktur. (Yoktur sesleri) Tam
tersine, her geçen gün sağlamlık derecesini artırmaktadır. (Şüphesiz sesleri) Ülkemizin
iktisadî kaynakları bütün dünyanın dikkatini çekecek verime ve zenginliğe sahiptir. Halkımızın
çiftçi olması, topraklarımızın dünyanın en bereketli topraklarından bulunması, maddî hayat
için korku duyulacak hiçbir endişeye mahal bırakmamaktadır.
Ordumuz her gün bir kat daha gelişmekte, varlığımızı, millî bağımsızlığımızı ve ülkemizi
güvenle korumayı üstlenmektedir. (Alkışlar)
Düşmanlarımız bizi, zorlayıcı önlemler uygulayacakları tehdidi ile bağımsızlığımızı
güvenceye almayan şartlar içinde barış yaptırmaya zorlayabileceklerini sanıyorlarsa bunda
çok aldanıyorlar. (Alkışlar) Düşmanlarımız, Türk halkını kutsal varlığını korumak için giriştiği
savaşta yorgun düştü sanıyorlarsa, bunda çok aldanıyorlar. (Alkışlar, asla sesleri)
Düşmanlarımız, bizim şimdi ve sonra esir düşmemize neden olacak şartları reddetmede
tereddüt gösterdiğimizi sanıyorlarsa bunda daha da çok aldanıyorlar. (Sürekli alkışlar)
Düşmanlarımızın bu gizli arzularından henüz kurtulamamaları hâlâ çevrelerindeki gerçekleri
görmemelerinden kaynaklanıyor.
Efendiler! Bilirsiniz ki, gerçek sınırı bütün dünyaca bilinen millî davamızı Avrupa’da
savunmak ve insanlıkla karşı karşıya bu davayı bir daha doğrulamak ve kabul ettirmek üzere
Hariciye Nazırı İstanbul üzerinden Avrupa’ya gönderilmiştir.
Efendiler! İstanbul, büyük Peygamberimizin özel ilgi gösterdiği, Eba Eyyüb El-Ensarî
Hâlid’in (Eyüp Sultan) on dört yüzyıldan beri mezarının bulunduğu ve manevî gözetimi
altında tuttuğu bir şehirdir. Beş yüzyıl boyunca Türkiye’nin başkenti olmuş bir şehirdir. (Yine
olacaktır sesleri). Milletimiz bu gönül alan şehirde beş yüzyıl yüce hilâfet makamını
korumaktadır. İstanbul şehri, milletimizin sonsuz çalışma özverisi sonucu olarak elde edilen
Allah’ın bir hediyesidir. Doğrusu milletimizin maddî ve manevî varlığını yücelten anıtlar ve
kuruluşlar ve medeniyet eserleri İstanbul’da yoğunlaşmıştır.
Milletimiz memleketin tümünün zararına olarak, bütün varını yoğunu, en büyük gayret ve
yardımlarını can evi kabul ettiği bu şehre kullanmış ve hatta gereksiz yere harcamıştır.
Bundan dolayı İstanbul bizce çok değerlidir, çok önemlidir. Bunun içindir ki İstanbul şehrinin
güvenliğinin bozulmadan korunması ile ilgili ilke, Misak-ı Millîmiz’in dördüncü maddesinde en
kuvvetli amaçlarımızdan birini oluşturmaktadır. (Alkışlar). Bugün düşman işgali altında
bulunmak felâketiyle ağlayan bu talihsiz şehir halkının, bu bizim aziz kardeşlerimizin, millî
davamıza olan ilgi ve ilişkilerini ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetine gönülden
bağlılıklarını, hiçbir kuvvetten yılmayarak açığa vurmakta ve kabul ettirmekte gösterdikleri
maddî ve özellikle manevî özveriyi övgüyle anarım. (Alkışlar) Bu değerli kardeşlere içinde
bulundukları talihsiz günlerin, uzak olmayan kurtulma günleri karşısında sonsuzluğa dek
ölüme mahkûm olacağını hatırlatırım. (İnşallah sesleri). Bu noktada bir an durmak
157
zorundayım. Zira bütün millete, bütün dünyaya gerçek olan bir durumu bildirmek gereğini
hissettim.
Efendiler! Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, Türkiye’nin ve Türk halkının geleceğini ve
bağımsızlığını sağlamaya çalışıyor. Çünkü Türkiye’nin asıl sahibi ve gerçek sahibi olan Türk
halkının arzu ve kesin irâdesi bu yoldadır. (Evet, evet sesleri). Bu yüce millî irâdenin
karşısında harekete cesaret gösterenler ve girişimde bulunanlar, millete karşı asi, serkeş ve
haindirler. (Bravo sesleri ve alkışlar). Bu gibi günahkârlar, şimdi ve sonra millî irâdenin
adaletinden kendilerini kurtulamazlar. Bunun için, İstanbul’da bazı devlet adamlarının ve
sarayın Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin durumuna ve çalışmalarına zarar verici ve engelleyici
tutumlardan sakınmalarını beklemekteyim.
Efendiler! Millî davamızla ilgili olması nedeniyle bugünkü durumumuzla ilgili bulunan
Balkan hükûmetlerinden de biraz söz etmek istiyorum. Bugünkü dünyanın genel siyasî
durumunun etkisi altında, Bulgaristan hükûmetinin suskun ve hareketsiz kaldığı görülüyor.
Fakat Bulgar halkının hayatî çıkarlarının Türkiye ile ortak olduğunun bilincinde bulunduğuna
eminim. Bulgaristan’ın şimdi veya sonra bu yakınlığının gereğini yapacağına da inanıyorum.
Türkiye dostluğunun kendilerine sağlayacağı büyük yararlardan Bulgaristan’ın uzak
kalacakları beklenemez.
Arnavutluk hükûmetine gelince, bu İslâm Hükûmeti halkı ile yüzyıllarca beraber yaşadık.
Uzun zamanlar kendileriyle hayatımızı birleştirdik ve alın yazılarımız bir idi. Aynı dinden olan
bu halk ve hükûmetin, varlığını koruması ve mutluluğunu sağlaması için bize bağlı olduğu
gerçeğini anlaması gereklidir. Bugünkü güç durumlarının doğuracağı acıklı zorunlu hallerden
kurtulmaları için önlemler alınacaktır. Bunu kuvvetle ümit ederim.
I. Dünya Savaşı’ndan sonra Yugoslavya devleti şekline dönüşen eski Sırbistan’da
önemli bir İslâm çoğunluğu bulunmaktadır. Bundan başka, bu devletin hayatî yararları ile ilgili
amaçlar vardır ki, bu amaçlar, bugün bize saldıran düşmanın elindedir. İşte bu noktaların
incelenmesi gerekmektedir. Bu hükûmet içinde bulunan dindaşlarımızın bugünkü
durumumuza ilgisiz ve seyirci kalmaya devam edecekleri düşünülemez.
Efendiler! Dış faaliyetler konusundaki konuşmamı tamamlamak için hepinizce duyulan
ve nitelikleri az çok bilinen birkaç genel siyasî olayı yalnız hatırlatmakla yetineceğim.
Deniz kuvvetlerinin silâhlandırılmasının sınırlanması, İngiltere-Japonya antlaşmasının
feshi, Çin’de açık Pazar siyasetini görüşmek üzere yapılan Washington konferansı, Amerikaİngiltere-Japonya
ve Fransa arasında dörtler anlaşmasına dönüştü.
Çin’de bütün devletlerin serbest ticaret yapabileceklerinin ilânı, çok önemli bir noktadır.
Bununla Avrupa devletlerinin Uzak Doğu’da şimdiye kadar uyguladıkları etki bölgeleri ve
memleketleri ele geçirme siyasetlerinden vazgeçtikleri anlaşılıyor. Yakın Doğu’dada aynı
siyaseti uygulamaya karar vermekten daha doğru bir yol olamaz.
Cannes’da yapılan konferans Avrupa’nın onarımı ve canlandırılması adını verdikleri
meselenin çözümlenmesini ve İngiltere ile Fransa arasında bulunan bazı meselelerin
giderilmesini amaçlıyordu. Fakat, Fransa Cumhuriyeti Başbakanı Mösyö Brian’ın istifaya
mecbur olmasıyla konferans sonuçlanmadan dağıldı. Bu onarım ve canlandırma sorununun
ortaya atılmasında İngiltere’de bulunan milyonlarca işsizin büyük etkisi olmuştur. Bu işsizliğin
doğuracağı bunalım nedeniyle İngiltere açık pazarlar bulmak zorundadır. Bunun için
İngiltere’nin ilk düşüncesi Almanya ve Rusya olmuştur. Bunun için Almanya ve Rusya’nın
iktisadî durumları ve bu durumlarla İngiltere’nin kuracağı ilgilerin doğuracağı siyasî ilişkiler
başlı başına görüşülmeye değer meselelerdir.
İngiltere’nin Almanya’dan yararlanma mecburiyeti, Almanlar yararına borçların
ertelenmesi meselesini doğurdu. Bundan da İngiliz, Fransız güvence antlaşmasının
yapılması gereği ortaya çıktı. Borçların ertelenmesi meselesi, tamamen kesin sonuca erişmiş
sayılamayacağından Cenova Konferansı’na ertelenmiştir. Cenova Konferansı’na zaten
Cannes Konferansı neden olmuştur.
158
Mart başlarında toplanmak üzere davet olunacağı söylenmiş olan bu konferansa
(Türkiye dışta bırakılmak üzere) bütün Avrupa devletleri davet olunmuştur... Türkiye’nin
katılmasını sağlamak için Paris temsilcimiz aracılığı ile girişimde bulunduğumuz gibi,
dostumuz Rus Şûralar Cumhuriyeti’nin de bu konuda girişimleri olmuştur. Amerikalılar
katılmayı kabul etmemişler. Alabildiğimiz bilgilere göre İngiltere-Fransa güvence antlaşması,
Almanya tarafından Fransa topraklarına kışkırtma olmadan bir saldırı olursa, İngiltere’nin
deniz ve kara kuvvetleri ile Fransa’ya yardım etmesinden ibarettir.
Efendiler! Bu anlaşma belgesindeki (kışkırtma olmadan) kaydı gerçekten varsa önemle
araştırılması, incelenmesi gerekir. Çünkü dünyada, gereklilik ve kışkırtmanın tarifi,
sınırlandırılması ve nitelendirilmesi yapılmamıştır. Herhangi bir işlem, düşünceye göre olumlu
veya olumsuz yorumlanabilir.
Efendiler! son zamanlarda bir Doğu meselesi konferansı da konu edildi ve edilmektedir.
Bu konferansın ne dereceye kadar ciddî amaçlarla ve ne zaman toplanacağı hakkında henüz
güvenilir bir belirti yoktur. Doğu meselesi konferansının toplanması için, ordularımızın
harekete geçmesinin beklenmekte olduğunu kabul etmek en ihtiyatlı düşünce olur. (Bravo
sesleri). “Hazır ol cenge eğer istersen sulh-ı salah” eğer barışın rahatlığını hayatta istiyorsan
her an savaşacakmış gibi hazırlıklı ol gerçeğini bir an akıldan çıkarmamak millî davamızın
arzuladığı düşüncedir. Bu görüşe dayanarak uyanık olmak ve hazır bulunmak olan
prensibimize uymaya devam edeceğiz arkadaşlar.
Bütün bu ayrıntılardan sonra millî tarihimizin en fedakâr yüce unsuru olan kahraman
ordumuzdan söz edeceğim. (Sürekli alkışlar). Doğu cephesindeki ordumuz, birinci toplanma
yılı içinde vatanın kendisine verdiği görevi fedakârlıkla yerine getirmiş ve gerçekleştirmiştir.
Komşu hükûmetlerle de istenen dostça ilişkiler kurulmuş olduğundan olgun ve sakin bir
biçimde savaş dışı görevini yerine getirmeyi, talim ve eğitim ile uğraşarak sürdürmektedir.
(Var olsun sesleri).
Elcezire cephesiyle merkezde ve ülkenin diğer bölgelerinde birliklerimiz, verilen görevleri
sessizce yerine getirmektedirler. Batı cephesine gelince, geçen yıl başlarında Birinci İnönü
Savaşı’ndan yeni çıkmış bir durumda bulunan ordumuz, aslında düşmanlarımızdan gizli
olarak kuruluşunu genişletme ve tamamlama çalışmaları yapıyordu. Bu sırada Yunanlılar,
Londra Konferansı’nı zaman kazanacak ve Türkleri kandıracak bir araç olarak düşünüyor,
harekete geçme mevsimini bekliyordu. Mart ortasında harekete geçme mevsimi geldi ve
Yunan ordusunun hazırlığı bitti, artık zamana ihtiyaçları kalmamıştı. Büyüklük taslayan bir
biçimde Londra Konferansı’nı bir yana bıraktılar. Martın yirmi üçünde her yandan saldırıya
geçerek emperyalistlerin bir büyük sömürge içindeki harekâtına benzer biçimde vatanımızı
ele geçirmeye başladılar. (Kahrolsun sesleri).
Gösterişli duyurular ile geçen ilk günlerden sonra çetin savaşlara girişildi. Sonuç olarak
tarihin İkinci İnönü Savaşı dediği bir büyük olay meydana geldi. Bu büyük olayı
Dumlupınar’daki taaruz harekâtımız ve başarılarımız izledi. İkinci İnönü Savaşı, milletimizin
davasındaki gerekliliği ve kutsallığı bütün dünyaya duyurdu. Yunan tezindeki gerçek olmayan
durum da bütün dünyaca anlaşılmış oldu. Yine İkinci İnönü’den sonra Yunanlılar ülkemizi
yakmakla, silâhsız ve silâh kullanamayan evlâtlarımızı öldürmekle yaradılışlarındaki vahşiliği
bütün dünyaya kanıtlamış oldular. Bilecik, Bozüyük, Söğüt, Yenişehir yangınlarını ve
saymakla bitmeyen namusa saldırıları ve öldürmeleri, Yunan komutanlarının emriyle ve özel
olarak kurulan birliklere tümüyle yaptırdıkları, incelememiz sonucunda ortaya çıkmış ve
anlaşılmıştır.
Yunanlılar, olayın zannettikleri kadar basit olmadığını İkinci İnönü Savaşında anladılar.
Bunun üzerine genel seferberlik görüntüsünde önlemlere başvurdular. Bütün orduyla ciddî bir
sefere karar verdiler. Bir yandan bu hazırlığı sürdürürken, diğer yandan siyasî olarak bizi
kandıracak ve gevşekliğe itecek siyasal propagandalara giriştiler. Yunan kralı Anadolu’ya
geldi. Köylerde kan dökme ve namusa saldırı için emir veren generallerini yakından yönetti.
(Barbar sesleri) Yunan seferberlik hazırlığı Temmuz başlarında bitmiş ve saldırı harekâtı
159
başlamıştı. Temmuz başlarında bizim hazırlıklarımız henüz bitmemişti. Bunun için askerî
eylemlerimizi ona göre yönetmek gerekiyordu.
Yunanlılar askerî eylemlerine başlangıç olarak, Afyon, Kütahya ve Eskişehir’i işgal
ettiler. Ve bütün dünyaya yayımladıkları duyurularla Türkiye ordularını yok ettiklerini iddia
ettiler. Akıl sahibi ve mantıklı olanların inanmadığı bu düşman propagandalarına bizzat
düşman tarafının inanmış olduğu anlaşılmaktadır. Bu düşünce ile süren askerî eylemler,
Sakarya ordusuyla kesin yenilgiye uğradı ve sonucu bugün bütün dünya öğrenmiş oldu.
Büyük yenilgiden sonra kral ve prensler tarafından verilen emirlerle Yunan ordusu tekrar
vahşi olaylara başvurdular. Bugün bütün dünya, yakılan köylerimizi, saldırıya uğrayan kadın
ve çocuklarımızı ziyaret edebilir. Yunan prensleriyle generalleri özellikle ırza tecavüz
ettirmekten zevk almaktadırlar. (Kahrolsun sesleri). Halbuki bizim milletimizde olduğu gibi,
bütün milletlerce de ırza saygı kutsaldır.
Düşman, insanlık dışı olan yıkma ve yakmaları ile namusa saldırılarını dünya karşısında
gizlemesi ve kabul etmemesinin imkânsız olduğunu görünce bunları galibin izlemesi gerekli
zorlaştırıcı askerî önlemler olarak ilân etti. Bu duyurunun kimse için inandırıcı olmadığı
kesindir.
İşte efendiler, geçen Mart başında durumu bilinmeyen ordumuz, bir yıl içinde sürekli
olarak gelişip ilerleyerek ve birbiri ardından çetin savaşlarla düşmanı sürekli olarak yenerek
bugünkü büyük ve değerli duruma yükselmiştir. (Alkışlar) Bugünkü kuvvetinin derecesini
gelecek olaylar açıklayacaktır. (İnşallah sesleri) (Alkışlar).
Efendiler! Ordumuzu anarken, savaş gücümüzün kuruluşu ve hazırlanması, noksanların
tamamlanması ile ilgili çalışmaları da kısa bir şekilde anlatmak isterim. Özellikle, savaş
sanayii üretimi yapan fabrikaların çalışmalarını özel bir övgüyle anmayı değerbilirliğin gereği
olarak kabul ederim. Bu son yıl içinde bu fabrikaların eksiklikleri yavaş yavaş
tamamlanmıştır. Bugün her türlü ihtiyaç üretilebilir. Yeni kurulan mermi ve fişek fabrikalarında
çok miktarda topçu ve piyade cephanesi ile bombaların hazırlanması ve yapımı sağlanmıştır.
Ordu saflarına, telsiz telgraflarla diğer modern haberleşme gereçleri ve istihkâm araçları gibi
birçok araç ve gereç eklenmiştir. Elbise ve kunduranın ülke içinde yapılması ile ilgili
çalışmalarımız sürdürülmektedir. Bu yıl Anadolu’da bazı önemli tesislerin kurulmasına karar
verilmiştir.
İkinci toplanma yılı içinde ordunun sağlık durumu sevindirici bir durum göstermiştir. Ordu
içindeki hastalık durumu normal zamanlarda meydana gelen oranı geçmemiştir. Hele sarî
(bulaşıcı) hastalıklar ve bununla ilgili olanlara ordumuzda rastlanmamıştır. Yapılan
görüşmelerde kırsal sağlık hizmetleri memnuniyet verici bir biçimde yürütülmektedir. Millî
ordumuzun kuruluş döneminde yapılan Birinci İnönü Savaşı’nda ordunun sıhhî araçları dört
araba, dört sedyeden kurulu küçük sağlık birliklerinden oluşurken, bugünkü ordumuzun
hastahaneler ve yaralı taşıma birlikleri kurularak, sağlık kuruluşları tamamlanmıştır. Bu arada
Kızılay Derneği ilgililerinin yaralı gazilerimiz için yaptıkları seçkin hizmetlerini özel olarak
övgü ile anlatmayı gerekli görürüm. (Alkışlar).
Millî Savunma Bakanlığı’nda çalışmaya başlayan harita dairesi, ordunun tüm harita
ihtiyaçlarını karşılamayı başarmıştır. Bundan sonraki çalışmaları ile ülkenin daha kapsamlı ve
ayrıntılı haritalarını hazırlayacaktır. Kıyılarımızın genişliğine ve deniz araçlarımızın az
olmasına karşılık gayretli deniz subaylarımız anılmaya değer hizmetler yapmaktadırlar.
Orduya dair açıklamalarımı bitirmeden önce savaşa hazırlanmada güvenilir kaynak olan millî
vergiyle karşılama konusunda bütün halkın ve milletin gösterdiği heyecan ve özveriyi
şükranla anmayı görevim sayarım. Tarihî mücadelemizin olumlu bir çalışma yeri olan
Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin bu yıl içindeki millî hizmetlerini de övgü ile
anmayı bir görev sayarım. Bu kuruluşun dünkü ve bugünkü çalışmalarında olduğu gibi,
bundan böyle de yeniliklerde ve millî gelişmeler konusunda en önemli önder görevini yaparak
millî hayatımızda yüce yerine uygun görevleri başaracağına inancım tamdır.
Efendiler! Meclisimiz’in ikinci toplanma yılı içindeki çalışmalarını da özet olarak millete
arz eylerim. Bugün yüce üyelere dağıtılan yıllık çalışma cetvelinde bu maruzatımın ayrıntıları
160
yer almaktadır. Yüce Meclis’in bir yılda yaptığı birleşim 167’dir. Bu birleşimlerde 271’i açık ve
69’u gizli ve 19’u kısmen gizli, kısmen açık olmak üzere toplam 359 oturum yapılmıştır. Yüce
Meclis, bu geçen yıl içinde 177 kanun tasarı ve önerisinini birinci toplanma yılından devir
almıştır. İkinci toplanma yılında da 355 kanun tasarı ve önerisi geldi. 10 tane de tezkere ve
önerge olarak geldikten sonra kanun işlemine tâbi tutuldu. Böylece 542 kanun tasarı ve
öneriden bu yıl içinde 94’ü kanunlaştı. 65’i reddedildi. 30’u Bakanlar Kurulu’na gönderildi. 15’i
Bakanlar Kurulu veya sahipleri tarafından geri alındı. 18 kadarı ilgili kanunlarla birleştirildi. 6
adedi karar şeklinde kabul edildi ki, toplam 228 eder, 1922 yılında Yüce Meclis’çe işlemleri
tamamlanan kanun tasarı ve önerilerinin toplamı budur. 106 tasarının da komisyonlarca
işlemi tamamlanmış ve Genel Kurul’a gönderilmiştir. Geri kalan 208 tasarı ve öneri
komisyonlarda bulunmaktadır ki, bu yıl tamamlanacaktır.
Birinci toplanma yılında olduğu gibi, ikinci toplanma yılı içinde de Meclis üyesi bulunan
bazı arkadaşlarımız Meclis dışında birtakım hizmetler ve önemli görevler yapmışlardır. Bu
özetle sayın arkadaşlarımızdan bir kısmı halen orduların ve birliklerin başında ve düşman
karşısında savaşma görevini yürütmektedirler. Bugün Meclis’te bulunan bazı arkadaşlar bile
bu yıl içinde yapılan savaşlara fiilen katılmışlardır. Arkadaşlardan bir kısmı önemli siyasî dış
görevler yapmak üzere Doğuya ve Batıya gönderilmişlerdir. Bunlardan bir kısmı görevlerini
yaparak dönmüşler, bir kısmı yeni gittikleri yerlerde bir kısmı da henüz bulundukları yerlerde
çalışmaktadırlar. İnceleme ve araştırma yapmak üzere bir kısım arkadaşlarımız Meclis
tarafından doğu bölgelerine gönderilmişlerdir. Ve birçok arkadaş, savaşlardan sonra Meclis
ile ordu arasında ilişki kurmak için uğraşmışlardır. Ordunun durumu hakkında Meclis’e bilgi
vermişlerdir. Yine bazı arkadaşlarımız önemli olayları incelemekle görevlendirilmişlerdir.
Üyelerden bazıları da, yayınlarla kamuoyunu zararlı dış propagandaların etkisinden
kurtarmak için halkı aydınlatma ve yol gösterme amacı ile ülkede dolaşmışlardır. Ordunun
geri hizmetlerini gözetme ve yardım görevleri ile de bir kısım arkadaş çeşitli bölgelere
gitmişlerdir. Bunlardan başka, iç tüzük dışında kurulan heyetler ve komisyonlar da Meclis
görevlerinden artan zamanda çalışmışlardır. Birçok arkadaşımız çeşitli bölgelerde İstiklâl
Mahkemeleri’ni kurarak büyük bir çaba ve uğraş vererek; gerek vatan yararına gerek halkın
hukukunu korumak için elinden gelenden fazla çalışma göstermişlerdir.
Arkadaşlar, geçen yıl başında 350 üye ile işe başlamıştık. Bunlardan dört kişi, görülen
lüzum üzerine istifa ederek Meclis’ten ayrıldılar. Var olan açıklar nedeni ile usulüne uygun
olarak yapılan seçimler sonucunda yıl içinde aramıza dokuz yeni arkadaş katıldı. Yine yıl
içinde sayın arkadaşlarımızdan sekiz kişi hayatlarını kaybederek (Allah rahmet eylesin
sesleri) bu kutsal mücadele sırasında kutsal savaş cennetliği oldular, bu şekilde üçüncü
toplanma yılına 347 üye ile başlıyoruz. Geçen yıl Malta’da bulunan arkadaşlarımızın da bu yıl
başında aramızda olduklarını, bu arada özel olarak vurgulamak isterim. Yıl içinde vefat eden
merhum kardeşlerimizin adlarını da burada saygı ile anıyorum. İsmail Fazıl Paşa (Yozgat),
Hamza Hayatî Bey (Menteşe), Hasan Tahsin Bey (Mardin), Cemaleddin Çelebi Efendi
(Kırşehir), Murad Bey (Kastamonu), Fuad Bey (Çorum), Salâhaddin Bey (İstanbul), Hacı
Hayalî Efendi (Urfa). Bu yüce arkadaşlarımızla birlikte bağımsızlık uğrunda cephelerde şehit
olan bütün arkadaşlarımızın ruhlarına ayakta fatihalar armağan edelim. (Hep birlikte ayağa
kalkarak fatiha okundu)
Saygıdeğer ve aziz arkadaşlarım,
Meclis’in ve milletin dayanışması için yeni işlerin ve olayların yükleyeceği özverileri
kabulde göstereceğimiz istek ve heyecan son başarı için en kuvvetli bağdır.
Efendiler! Geçen iki yılın yavaş yavaş; fakat güvenilir sonuçlarını önümüzdeki çalışma
dönemi için ölçek yaparsak kurtuluş günlerinden uzakta bulunmadığımızı görürüz. Bu yeni
yıla her zamandan çok daha emin, her zamandan çok rahatlamış, ağır başlı, dikkatli ve
hazırlıklı olarak giriyoruz (İnşallah sesleri). Bezginlik ve uyuşukluktan arınmış olarak
giriyoruz. Sonsuz bir kararsızlıkla ve imanla dolu olarak giriyoruz. Bizim için hayat ateşi
gelecek nesiller için kurtuluş ümidi olan kutsal amacımıza boyun eğmeden yürüyeceğiz ve
Allah’ın yardımı ile ne yapıp mutlaka başaracağız... (Sürekli alkışlar) (Bravo sesleri).
161
Ölmez bu vatan farz-ı mahal ölse de hattâ
Çekmez kürenin sırtı tabut-ı cesîmi1
(Yaşa sesleri ve sürekli alkışlar).
Konya Askerî Nalbant Okulunda Yapılan Diploma Töreninde
3 Nisan 1922

Efendiler!
Türk milleti, asıl kökünde ve ondan sonra hareket ve faaliyetlerle malî devrelerinde,
araştırılırsa görülür ki, milletimizin alışılmış sosyal hayatıyla askerlik sanatı iç içe
bulunmuştur. Millet, bu sanatın bütün gereklerini, hayat ve işlerinin gerekleri kabul ederek
doğal bir şekilde yapardı. Denebilir ki, milletin sosyal heyeti, ordu heyeti halinde idi.
Şüphe edilmez ki bu ordunun, bu heyetin ihtiyaçları kişilerin eliyle, kişilerin emeği ile
yapılırdı. Elbette yabancı fabrikalarına, yabancı zanaatçılarına ısmarlanmazdı. Fakat
Osmanlı Türkleri, İstanbul’u, Rumeli’yi fethettikten sonra hayatlarının gerekli sosyal
ihtiyaçlarını kendilerinin sağlamasından doygun olduklarını kabul ettiler. Bu konuyu içli dışlı
temasa geldikleri yabancı unsurların çıkarının ellerine bıraktılar. Onlar, yalnız uzun zaferlerin
sıkıntılarının zorluklarına göğüs germeği geniş savaş meydanlarının ölmez kahramanlığı
şerefini elde etmeyi övünme nedeni bilirlerdi. Onlar için bu kahramanlık sanatından başka
sanat yoktu. Veyahut başka sanatla uğraşmayı onurlarına aykırı görürlerdi.
Hafızamda aldanmıyorsam, Belgrad üzerinden Viyana’ya yürüyen büyük bir Osmanlı
ordusunun başında bulunan en büyük Osmanlı padişahlarından birinin, bir sanatkâra ihtiyacı
olmuştu. Bunu bulmak önemli bir mesele oldu. Sonunda erler arasından biri çıktı. Fakat
padişah bu olaydan, ordu içinde bir sanatçının bulunmasından üzüntü duymuştu. Padişah,
sanatçıların orduya girmesinin ordunun sağlamlığını bozacağı düşüncesinde idi.
İşte bu zihniyetin yaygın hakimiyetidir ki, sonuç olarak Osmanlı ordusunu ve milletini
iğneden ipliğe kadar, naldan mıha kadar her türlü ihtiyaçlarını sağlamaktan cahil ve aciz
bıraktı. İhtiyaçlarının sağlanması için milleti haraç verici kıldı. Bu anlayışla sanatın gereği,
sanatçılığın önem ve onuru elbette değerlendirilemezdi.
Efendiler! Memleketimizin bereketli topraklarından, sonsuz erdemlerinden, türlü ve
zengin kaynaklarından kimseye muhtaç olmaksızın hakkiyle yararlanabilmek için ve bundan
dolayı milletimizi mutlu ve refah içinde, ordumuzu tamamen ihtiyacını tamamlamış ve kuvvetli
yaşatabilmek için sanat gereklidir.
Sanatın en basiti, en şereflisidir. Kunduracı, terzi, marangoz, saraç, demirci, nalbant
sosyal hayatımızda ve askeri hayatımızda saygı ve onura layık sanatçılardır.
Bugün bir sanat kurumunun içinde bulunduğumdan, bu kurumun ikinci mahsulünü
orduya sunduğunu gördüğümden cidden mutluyum. Bu kurumun oluşturulmasına yardım
edenlere özellikle teşekkür eder ve onları takdirler ile kutlarım.
Babalık; sayı: 363
162
Ordu Hakkında
18 Nisan 1922

Saygıdeğer Arkadaşlarım!
Hepinizi son derece özlem ve sevgiyle selâmlarım. İtilâf Devletleri’nin ordumuzu uzun
zaman kontrol altında bırakmayı gerektirecek şartları içeren ateşkes önerisi, ondan sonra
ordumuzun nitelik ve sayısını değiştiren ve sınırlayan ve bu şekilde milleti, memleketi
savunmaktan, hayatını korumaktan alıkoyan şartları bile içeren ikinci notasını da aldıktan
sonra; yüce bilginiz olduğu üzere hükûmetiniz bunlara cevap olarak nota vermiştir. Bu notada
Anadolu’nun boşaltılmasını temel şart olarak kabul ederek ateşkese ve barışla ilgili
konuşmalara girişmeye hazır olduğunu bildirmişti. Bu notayı İtilâf Devletleri üçüncü bir nota
ile karşıladılar ki mahiyeti hepinizce bilinir. İtilâf Devletleri bu son notalarında ateşkesi ve
barışla ilgili konuşmalara girmeyi kabul etmekle beraber büyük Heyetiniz’in kural kabul ettiği
boşaltma meselesini ertelemiş bulunuyorlar.
Dikkate değer ki devletler birinci notalarında Paris toplantısının Küçük Asya’nın
boşalttırılmasının gerçek amaç olduğu ve ikinci notalarında da pek açık ve kesin dillerle
Küçük Asya’nın Yunanlılar tarafından arabuluculukla boşaltılması olduğu apaçıkken, son
notada boşaltımın ertelenmiş olunduğu görülmektedir. Ben bu anda bu tersliğin yorumuna
girişmeyeceğim. Barışın ve bunun şartlarının Türkiye ile doğrudan doğruya İtilaf Devletleri
arasında çözümlenecek bir mesele olduğunu ve Yunanlılarla hiçbir ilgi ve ilişkisi olmadığını
açıklamaya gerek görmem. Bu açıklamalardan çoktur, ancak Yunanlıların memleketimizde
yapmakta oldukları yakıp yıkmalara, milletimizi katletmeye ve zarara sokmaya devam
etmekte olduklarından bunu bir an önce önlemek konusuna hak ettiği derecede önem
vermek zorundayız.
İşte, arkadaşlar, ben bu son nota üzerine komutan sıfatiyle ordunun bakış açısını
hükûmete bildirmek ve açıklamak üzere buraya geldim. Doğal olarak Bakanlar Kurulu ile
düşünce alışverişlerinde bulunacağım ve gerekirse büyük heyetinizle bile görüşeceğim.
Bir buçuk ay kadardır cephede uğraştığım hepinizce bilinir. Düşmanın durumunu
yakından inceledim. Ordularımızı başından sonuna kadar kontrol ettim.
En büyük komutanlarından neferlerine varıncaya kadar hepsinin büyük Heyetiniz’e karşı
güven, sevgi ve sarsılmaz bağlarını, saygı ve selâmlarıyla beraber sunarım. Emin olabilirsiniz
ki ordumuzun hiçbir neferi ayrı tutulmamak üzere; genel heyet olarak takip ettiğimiz kutsal
dava tamamen anlaşılmıştır. Ordularımız Türkiye’nin düşmanlarını da, dostlarını da tamamen
anlamıştır. Ne için savaştığını biliyor ve hangi sonuca ulaşıncaya kadar savaşmak zorunda
olduğunu tam olarak biliyor. Arkadaşlar! Yüce Meclisiniz’in bilinen üzücü zorluklar içinde
oluşturmayı başardığı ordular gerçekten Viyana surlarına dayanan eski Osmanlı
ordularından biri değildir. Ancak sahip olduğu yüce ve insanî ülkü bakımından onlardan daha
yukarı yetenekte ve değerde bir çelik parçasıdır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’nin ordusu, işgaller yapmak ve saltanatlar yıkmak
veya saltanatlar kurmak için şunun bunun elinde korunma aracı olmaktan uzaktır. İnsanca ve
bağımsız yaşamaktan başka amacı olmayan milletin aynı ülkü ile duygulanan ve yalnız onun
emrine bağlı ve sadık öz evlâtlarından oluşmuş saygıdeğer ve kuvvetli bir heyettir. Efendiler!
Yakından inceleme ve bilgilerime dayanarak tam bir güvenle söyleyebilirim ki ordularımızın
kudretli oluşu ve pek yüksek ahlâk ve manevîyatı, Yüce Meclisiniz’in her türlü meseleleri, tam
bir olgunlukla ve düşünerek milletin gerçek isteklerine ve gerçek yararına uygun olarak
sonuçlandırmasının garantisidir. Bundan dolayı, ordu adına Bakanlar Kurulunuza daha uzun
açıklamalarda ve isteklerde bulunacağım, yüce Heyetiniz’e başka söyleyeceğim yoktur.

163
Genel Durum
18 Haziran 1922

İzmit’te Vakit Yazarına demeç:
Gezinin amacı hakkındaki soruma cevap olarak demişler ki:
- Daha önce öteki cepheleri denetlemiştim. Şimdiye kadar Kocaeli grubuna
gelememiştim. Şimdi hem bu cepheyi denetliyor, hem bu yörenin genel durumunu gözden
geçiriyorum.
- Gezinizin halk ve cephe ile ilgili izlenimleri ne yoldadır?
- Zaten bildiğim gibi buldum. Takdire ve teşekküre değer.
- Mösyö Claude Farrére’in İzmit’e geleceği haber alındı; sizinle görüşecekler midir?
- Mösyö Claude Farrére, benimle görüşmek üzere gelmek isteğini açıklamıştır.
- Pontus tehciri adı altında birtakım düşsel dedikodular sermaye sayılıyor?
- Hükûmet, Türkiye karşısında heveslendirilen Rumları askerî düşüncelere dayanarak
şimdilik savaş bölgelerinden uzaklaştırmıştır. Bu gibi önlemler savaş sürdükçe zorunlu olarak
uygulanacaktır.
- Atina gazetelerine göre düşman donanması Karadeniz’de başladığı korsanlığı
sürdürmeyi tasarlamakta mıdır?
- Geçen yıl İnebolu’yu topa tutmuşlardı; bu yıl da Samsun’u... Biz tüm bunları daha önce
düşündük. Bu gibi canavarca davranmak, milletin yurdu savunma ve bağımsızlık yolundaki
kararlılık ve inancını desteklemekten başka bir sonuç ortaya çıkarmaz.
- Ali Fuat Paşanın Moskova’dan Ankara’ya gelişi bazı taraflarca yanlış yorumlanmak
istenilmiş midir?
- Buna kesinlikle yer yoktur... Türkiye-Rusya dostluğu bildiğiniz gibi sürüyor. İlişkilerimiz
içten ve güçlüdür. Anayasa kanununda değişiklik yoktur ve olmayacaktır. Bakanlar
Kurulu’nun yetki ve sorumluluğuna ait yasa son buldu. Yakında Meclisçe de görüşülmesine
başlanacaktır. Yasaklar yasası da öyledir. Bu yıl içinde ülkede uygulanmaya başlanacağını
umarım. Karşılıklı nota verilmekle yapılmak istenen işler başarıyla bitmediğinden şimdi
anlamsız yükümlülükler ele alınmıştır. Bu yola girilmekle ne kadar yanlış davranıldığını dünya
yakında anlayacaktır.
Genel Durum
21 Haziran 1922

Adapazarı yolunda Vakit Başyazarına demeç:
- Pontus tehcirinin nedenleri nelerdir?
- Samsun ve yöresinde bazı zararlı unsurları, askerî düşünceler gereği olarak savaş
bölgesinden uzaklaştırmaya bizi mecbur bırakan nedenler Yunanlıların oradaki girişimleridir.
Kıyıları bombalayarak yapmaya çalıştıkları kışkırtmalar da bu nedenlerdendir. Bu konudaki
sorumluluk Yunanlılara aittir.
- Samsun bombardımanı gibi hareketlerin iki taraf için etkisi ne olabilir?
164
- Diğer taraf için etkisini bilmem, ancak bizim için kesin kararlılığı ve millî inancı
güçlendirmeye, düşmanlarımızın ne kadar değersiz, ne kadar alçak ve ne kadar acımasız
olduklarını milletimize gerçekten tanıtmaya neden oluşturuyor.
- Ordumuz ne durumdadır? Uygun görüldüğü ve gerektiğinde her türlü harekâtı
başarıyla yapmaya gücü yeter sayılabilir mi? Türlü denetimler arasında görülen fark ve
ordunun manevî gücü üzerinizde ne etki bırakmıştır?
- Ordumuz bağımsızlık savaşı veren kahraman ve kararlı milletimizin kanunî isteklerini
güvenle elde etmeye gücü yeter bir durumdadır. Ordumuz her türlü saldırma görevlerini
başarıyla yerine getirmeye hazırdır. Her denetimde gördüğüm müspet fark ve özellikle
orduda var olan çok yüksek manevî güç ve dayanıklılık, kararlılık ve inanç, istek ve sevinç
çok kereler gözlerimi sevinç yaşlarıyla dolduracak kadar etki bırakmaktadır.
- Son Kocaeli gezisinin ve halkla sıkı ilişkinin bıraktığı izlenimler ne durumdadır?
- Benimle birlikte yolculuk ettiğiniz için bunun anlatımını ve açıklamasını size
bırakıyorum.
- Farére dostumuzla olan görüşme ne gibi izlenimler bırakmıştır?
- Mösyö Claude Farrére’i pek duygulu ve pek yüce ruhiyle, insandan pek az kişide
bulunabilecek olan özel nitelikleriyle, inceliğin somut sembolü buldum. Kendisiyle görüşme,
bende hiçbir zaman unutamayacağım manevî hoşlanmalar, değerli anılar bırakmıştır. Türkiye
böyle sözünde duran bir dosta sahip olmasıyla övünebilir.
- Son Amerika notasında bizim eskiden beri kurulu haklara saygı göstermediğimize,
Amerika kurumlarının çalışmalarına imkân bırakmadığımıza ve sahip olunan hakları
çiğnediğimize bir suçlama vardır. Amerikalılar ve Amerika kurumlarına karşı Büyük Millet
Meclisi Hükûmeti şimdiye kadar nasıl davranmıştır?
- Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin Amerika hakkında görüşü olumludur.
Hükûmetimiz Genel Savaş sırasında İstanbul Hükûmetinin kesmiş olduğu dostluk ilişkilerini
geri getirme ve canlandırmaya girişmekten geri kalmamıştı. Bu girişime kendi yanlarından
maddî bir karşılık verme görülmemiş olmakla birlikte, ülkemizdeki Amerika kuruluşları,
Amerika kurulları, birçok Amerikalılar tümüyle bir dost ülkede olduğu gibi korunmakta ve
saygı görmektedir. Şu ana dek ülkemizin her köşe ve bucağında Amerikalılar oturmakta,
istedikleri gibi, istedikleri yerlerde gezip tozmaktadırlar.
- Doğu komşularımızla ilişkimiz nasıldır? Rusya ile aramıza soğukluk girdiği söylentisi
doğru mudur?
- Doğu dostlarımızla ilişkilerimiz, dayandığı gerçek içtenlik çerçevesinde sürmektedir.
Rusya ile aramızda soğukluk doğuracak şekilde bir olay olmamıştır. Rus-Alman anlaşmasına
katılmamıza ilişkin söylenti doğru değildir.
- Ülkenin ekonomik durumu nedir? Bu yılki ürün verimi hakkında alınan haberler umut
verici midir?
- Ülkenin ekonomik durumu memnuniyet vericidir. Bu yılki ürünler olağanüstü verimlidir.
- İstanbul halkının Millî Mücadele’ye karşı olan durumuna ilişkin duygularınız nedir?
- İstanbul halkının durumuna ilişkin duygularımı göstermek için en değerli ve en
kapsamlı kelimeleri kullanabilirsiniz.
165
Başkomutanlık Kanunu Nedeniyle
20 Temmuz 1922

Başkomutanlık süresinin 5 Ağustos
1922 tarihinden itibaren üç ay daha
uzatılmasına dair kanun nedeniyle:
Başkan- Efendim, bu önerinin bugünkü toplantıda acele olarak tartışılmasını kabul
edenler, lütfen el kaldırsın. Kabul edilmiştir, efendim.
Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa (Ankara) -Efendiler, bu konuşmayla süresinin
uzatılması söz konusu olan Başkomutanlık Kanunu, hepimizin hatırladığı gibi Millî İstiklâl
mücadelesinde geçirdiğimiz en buhranlı günlerin doğurduğu şartları hatırlatma üzere
olmuştu.
Geçen yıl, Ağustos’un ilk günlerinde Yüce Meclis, savaş durumunun gerektirdiği en
kesin ve en ciddî önlemleri konuşurken bu kanunu yapmıştı. Bu kanuna eklediği bir özel
madde ile millî irâdenin, kendi irâdesinin önemli bir kısmını şahsıma vererek beni zafer elde
etmeye görevlendirmişti.
Efendiler, dünyada hiçbir Meclis yoktur ki, iki şartın gerçekleşmesine inanmadıkça böyle
bir yetkiyi kendi seçimiyle herhangi bir kimseye bıraksın. O şartlardan birisi, fevkalâde ve
müstesna bir halin var olduğuna doğrulukla karar vermek. İkincisi, kendisine yetki verilecek
kimse hakkında şüphesiz ve yüksek güvenin oluştuğunu görmüş olmaktır. Yüce Meclisiniz, 5
Ağustos’ta bu kanunu oybirliğiyle kabul etmekle her iki noktayı da ispat etmiş ve göstermiş
oldu. Birinci noktadan dolayı büyük Heyetinizi takdir ve tebrik ederim. İkinci nokta ki, şahsım
hakkında yüksek bir güveni bildirir, bundan dolayı da büyük Heyetinize gönülden
teşekkürlerimi sunarım. Ancak bu maddenin anlattığı gibi bu yetkinin şahsıma verilmesi,
ordunun maddî ve manevî kuvvetini yükseltmek ve yönetimini sağlamlaştırmak amacıyla
olmuştu. Tam bir övünme ve büyük bir mutlulukla bildiririm ki, bugün ordumuzun manevî
kuvveti en yüksek derecededir (Şükürler olsun sesleri). Ordumuzun maddî kuvveti bile
olağanüstü hiçbir önleme gerek duymaksızın millî istekleri tam bir güvenle elde edecek
dereceye ulaşmıştır. Bu nedenle artık böyle bir yetkiyi devam ettirmeye gerek ve ihtiyaç
kalmadığı inancındayım. Bugün sonucunu görmekle mutlu olduğumuz bu ihtiyacın inşallah
bundan sonra bir daha ortaya çıkmamasıyla mutlu olacağız. (İnşallah sesleri).
Efendiler, millî egemenliğin kayıtsız şartsız millette olduğunu belirleyen ve gösteren
Anayasamız (Teşkîlât-ı Esasiye Kanunu) hükmünce bugünkü Başkomutanlık makamı bile
geçicidir. Başkomutanlık sıfatı ve yetkisi doğrudan doğruya Yüce Meclisiniz’in manevî
kişiliğinde yer almıştır. Olaylar gereği geçici olarak meydana getirmiş olduğumuz bu
makamın sürmesi, olsa olsa Misak-ı Millîmizin gerçek ruhu ile birlikte kesin sonuca
ulaşacağımız güne kadar devam eder (tabii sesleri). Yüce Meclisiniz’in ilk toplanma
günlerinde kabul ettiği bir kural vardır ki, o kural, millî geleneklerimizi ve dini kutsallarımızı
tamamen saklı bulundurur. Şimdiye kadar olduğu gibi bundan sonra da o kurala uygun
hareketler yaparak mutlu sonuca güvenle ulaşacağımıza şüphe yoktur (İnşallah sesleri). O
gün değerli İzmirimiz, güzel Bursamız, hilâfet ve saltanat merkezi olan İstanbulumuz,
Trakyamız Anavatana katılmış olacaktır (İnşallah sesleri). O mutlu günün gelmesinde bütün
milletle beraber büyük Heyetiniz ve ben de yüce Heyetiniz içinde bir fert ve bir üye olarak
elbette en büyük mutluluğu duymakla şerefleneceğim.
Efendiler, Başkanlık Makamınızda bulunmakla övünen ben o gün iki kere mutlu
olacağım. İkinci mutluluğumu sağlayacak olan konu, benim bundan üç yıl önce kutsal
davamıza başladığımız gün bulunduğum konuma geri dönme imkânı olacaktır (Alkışlar).
Gerçekten milletin bağrında serbest bir millet bireyi olmak kadar dünyada mutluluk yoktur.
Gerçekleri bilen, kalp ve vicdanında manevî ve kutsal sevinçlerden başka zevk taşımayan
insanlar için ne kadar yüksek olursa olsun, maddî makamların hiçbir değeri yoktur. Sözlerime
166
son verirken tartışma konusu edilecek kanunda bu yetkinin yükseltilmiş olmasını göz önünde
bulundurmanızı rica ederim (Şiddetli ve sürekli alkışlar).
Gazi Mustafa Kemal Paşanın bu konuşmasından sonra Başkanlığa verilen kanun
tasarısıyla “Mustafa Kemal Paşa’ya zaman şartı olmaksızın geçici olarak Başkomutanlık”
verilmiştir.
Son Zafer Hakkında
24 Eylül 1922

İleri Yazarı Celal Nuri’ye İzmir’de verilen demeç:
- Paşam bu zaferi aklım kavrayamıyor. Ver elini öpeyim.
Karşımda çağın en büyük askerî duruyor. Son zafer kendisini her andan daha çok
sevindirmiştir. Paşa, bundan sonra her türlü millî isteklerimize hem de pek yakında
ulaşacağımıza inanıyor. Büyük Başkomutanımız zaferin çabukluğuna hayran.
- Ne dersiniz? Yaya askerler de İzmir’e atlılarla birlikte katıldı... Bu ne mekânı
atlarcasına geçme mucizesi?
Paşa söylüyor:
- Askere dinlenmelerini buyuruyorum. Asker dinlenmiyor ve İzmir’de dinleniriz;
karşılığıyla savaşıyorlar!...
İyice anladım ki, Mustafa Kemal Paşa bu savaşta yeni bir savaş yöntemi seçmiş ve
herkesi şaşırtmıştır.
Bu saldırıda tasarlanan gizlilik bir şaheserdir. Bu kararı komutanlar bile bilmiyorlardı.
Bunun yalnız üç beş sırdaşı vardı. İşte o kadar...
Paşa söylüyor:
- Artık Yunan ordusu adına hiçbir şey yoktur. Üstelik Yunan devleti bile yoktur.
Rumeli’deki bir iki tümenden başka Yunan’ın hiçbir gücü kalmamıştır.
Millî kutsal ateş Mustafa Kemal Paşanın gözlerinde parlıyordu. Çok kere Paşa, dünyanın
bizi henüz anlayamadığını ve bu mucizeyi göstermede başarılı olamayacağımızı zannettiğini
söylüyor.
Alçak gönüllülüğü ileri dereceye götüren Paşa, zaferin nedeni olmak üzere kutsal ve
yüce Mehmetçiğimizi gösteriyor. Onun bu hakkını, bir çekince ile kabul ederiz: Mehmetçik ve
komutanlarımız.
Büyük Zafer ve Trakya
25 Eylül 1922

Reuter Muhabirine demeç (Hâkimiyet-i Millîye)
Mustafa Kemal Paşa, ittifak güçleri oralardan çekilmek ve Türk istekleri ve Trakya, Meriç
sınırına bağlı olanlar da içinde olduğu hâlde tümüyle tanınmak şartıyla tarafsız bölgeyi
gözetmeye hazır bulunduğunu bildirmiştir.
167
Büyük Zaferin Yarattığı Yeni Durum
26 Eylül 1922

Chicago Tribün’ün İzmir’e gönderdiği muhabirine verilen demeç (Öğüt):
Kemal Paşa, ordunun üstünlüklerinden, Türklerin millî isteklerinden, batı devletleriyle
yakında bir konferansta toplanmak isteğinde bulunduğundan söz etti. Dedi ki:
- Zafer kazanmış olmamız bize isteklerimizi değiştirtmemiştir. Önceden istediğimiz
şeylerden ne daha fazla, ne daha az şey istiyoruz. Misak-ı Millîmizde kararlıyız.
- Müttefiklerle görüşmeye hazır mısınız?
-Onlarla bir arada toplanıp görüşmeye öteden beri hazır bulunuyoruz.
Misak-ı Millî’nin içindekiler bir sayfadan daha az yer tutuyor. Bütün Türk topraklarında
gerçek bağımsızlık istiyoruz. Bizim için artık kapitülasyonlar yoktur. İstanbul’u, Edirne’yi ve
Trakya’nın çoğunluğu Türk olan bölümünü istiyoruz.
- İstanbul’da iken, beş sene için adlî kapitülasyonların yerinde kalmasını uygun
bulduğunuzu işitmiştim.
-Kapitülasyonların hiçbir bölümünde ayrıcalık kabul etmiyoruz. Adlî, malî veya askerî
kapitülasyonların hiçbirini tanımıyoruz.
Konu ordunun İzmir’e girişinden beri Türk askerînin ve sivillerinin harekâtına geçti.
- Görüyorsunuz ki, İzmir’de hiçbir soykırım olmadı, tek tek yağma ve öldürme olaylarına
engel olmak imkânsızdır. Bir ordu dört yüz elli kilometre yol yürüdükten sonra bir şehre girer,
bir de geçtiği yerlerde kendi yerlerinin yakıldığını, yağmaya uğradığını, akrabasının
öldürüldüğünü gözleriyle görürse, böyle bir askeri tutmak güçtür. Bununla birlikte düzenin
bozulmadığını görüyorsunuz. Bir öç alma ve misilleme olarak karşılık verme düşüncesinde
değiliz. Buraya eski durumları araştırmaya gelmedik, bizim için geçmiş gömülmüştür.
Büyük Zafer Hakkında
4 Ekim 1922

Arkadaşlar! Kalbimde derin bir özlem doğurmuş olan ayrılıktan sonra tekrar size
kavuştuğumdan dolayı, pek mutluyum (şükran sunarız sesleri). Cenab-ı Hakk’a şükürler
olsun ki, ordularımızın silâhlarına bıraktığınız yüce ve kutsal amaç, istediğiniz şekilde,
güvenliğimiz için kullanılmış olduğunu gösteren, mutlu bir sonuca ulaştı.
En karanlık ve en talihsiz günlerimizde Meclis’imizin sarp ve yalçın bir kaya gibi kararlılık
ve imanı; bu parlak geleceğe erişmek için, gereken imkânı daima saklı tuttu. Millî
meselelerde şaşmaz bir akılla daima doğruyu ve daima iyiyi bulan ve seçen Meclis’imizin bu
sonuçlara ermekten dolayı duyduğu mutluluk kadar kazanılmış hak olarak başka ne
düşünülebilir? Milletin alın yazısını doğrudan doğruya yüklenerek ümitsizlik yerine ümit,
perişanlık yerine düzen, kararsızlık yerine kararlılık ve iman koyan ve yokluktan koskoca bir
varlık çıkaran Meclisimiz’in, temiz ve kahraman ordularının başında bir asker olarak bağlılıkla
ve boyun eğerek emirlerinizi yerine getirmiş olduğumdan dolayı, bir insan kalbinin pek nadir
duyabileceği bir memnuniyet içindeyim. (şiddetli ve sürekli alkışlar). Kalbim bu sevinçle dolu
olarak, çok temiz ve saygıdeğer arkadaşlarımı, bütün dünyaya karşı temsil ettikleri hürriyet
ve bağımsızlık fikrinin zaferinden dolayı tebrik ediyorum (Sürekli alkışlar).
Arkadaşlar! Tebrik etme mutluluğuna sahip olduğum bu zafer kolaylıkla açıklanabilir
değildir. Bunu anlamak, bugün değil, belki yarın tarih sayfalarında geniş ve derin
incelendikten sonra mümkün olacaktır. Fakat, hissediyorum ki, benim ağzımdan buna dair
168
bazı sözler işitmek istiyorsunuz (hay hay sesleri). Bu isteklerinizi karşılamak için önemli bazı
resimler ve önemli bazı yazılar üzerinde açıklamalarda bulunacağım: (teşekkür ederiz
sesleri).
Arkadaşlar, geçen sene Ağustos’un, yanılmıyorsam beşinci günü bu kürsüden, beni
Başkomutan tayin etmiş olduğunuz zaman teşekkürlerimi sunarken demiştim ki:
Memleketimizi çiğnemek üzere, memleketimize giren Yunan ordusunu namus
ocağımızda boğacağız.
Bu sözümde yanılmamış olduğumu olaylar ispat etti sanırım. Gerçekten Yunan ordusu
namus ocağımızda tamamen boğulmuştur arkadaşlar! (Alkışlar). O gün, bu kürsüyü terk
ettikten sonra Sakarya gerilerine kadar gelmiş olan ordumuza kavuşmuştum. Hepinizin
hatırındadır ki, yirmi bir gün ve yirmi bir gece devam eden Sakarya Meydan Muharebesi’nin
son günlerinde ordumuz, düşmanın sol koluna karşı taarruza geçti ve bunun sonucu olmak
üzere çok kuvvetli ve çok donanımlı olan Yunan ordusu mağlûp olarak geri dönmek zorunda
kaldı ve ondan sonra tekrar bu kürsüye geldim. Dedim ki:
Kararımız, en son düşman askerîni vatanımızdan kovuncaya kadar taarruza devam
etmektir, düşmanı takip etmek ve sıkıştırmaktır. Bu sözümü her harfiyle takip etmiş ve
uygulamış olduğumu olaylar ispat ettiği gibi, vuku bulacak olan maruzatımla da açıklamış
olacağım.
Gerçekten o gün için, düşman ordusunu takip etmek konusunda verilen karar, bu
zamana kadar saklı kalmıştır. Fakat arkadaşlar! Şunu kabul etmek zorundayız ki, ordumuzun
o günkü durumu, şartları ve araçları hemen uzun aralar üzerinde hızlı hareketler
uygulamasına uygun bulunmuyordu. Bu nedenle gereken eksikleri tamamlamak hazırlıkları
bitirmek için, bir zaman harcanacaktı. Ve bu zaman da doğal olarak harcandı.
Fakat, gerçeği kesin olarak herkesin bilmesi gerekir ki, bu senenin ortalarında ordumuz
düşman ordusunu yenmek ve bozguna uğratmak için gereken kuvvet ve kudreti kazanmış
bulunuyordu. Fakat, bütün milletimizin ve onun gerçek temsilcilerinden oluşan Meclisimiz’in
işareti, kan dökmeden millî amaçlarımızın elde edilmesine yöneltilmiş olduğunu pek güzel
anlıyordum. Bundan dolayı Efendiler, askerî kuvvetlerimizi kullanmadan önce kan dökmeye
neden olmaksızın meseleyi arabuluculukla çözmek için girişimde bulunmak da ayrıca bir
görev idi. Bu görevi yerine getirmek için, her türlü önlemlere girişildi. Bütün siyasal girişimler
uygulandı. Bu cümleden olmak üzere, en değerli arkadaşlarımızdan incelemesine ve
bakışının doğruluğuna son derece güvendiğimiz önemli hükûmet ileri gelenlerimizden Fethi
Beyefendiyi Londra’ya kadar göndermiştik. Adı geçen, gerek Londra’da ve gerek diğer büyük
devletlerin başkentlerinde bütün ileri gelenler siyasîlerle görüşmek, konuşmak ve barış
yapmak için her şeyi yapmaya tam yetkili bulunuyordu.
Fakat Efendiler, Fethi Beyin Londra’daki kabul şekli ve özellikle o günlerde Mösyö Lloyd
George’un parlamento kürsüsünde verdiği nutuk gösteriyordu ki, bütün bu girişimlerimiz ters
bir anlamda kabul edilmiştir. Gerçekten insanca duygularımızın gereği olarak, yapmış
olduğumuz bu girişime İngiliz hükûmetinin vermiş olduğu anlam, arabuluculukla
girişimlerimizin bizim isteğimizle yorumundan ibaretti. Zannettiler ki, ordumuz zayıftır.
Zannettiler ki, ordumuz taarruz ve takip etmek değil, yerinden kıpırdamayacak bir durumda
bulunuyor. Zannettiler ki, Meclisimiz ve hükûmetimiz zayıftır ve ümitsizdir. Şüphesiz, bütün
bu noktalarda en büyük hataya sapmış oluyorlardı, en derin dikkatsizlik içersinde
bulunuyorlardı. Ve belki bazı durumlar ve bazı görüntüler düşmanlarımıza bu ümidi vermiş
olabilirdi. Fakat ben, düşmanlarımızın bu şekilde aldanmış olduğunu zannetmiyorum.
İsteseydim, o anda bu fikri düzeltirdim. Fakat, Efendiler, bu fikrin düzeltilmesi konusunu sözle
değil, fiilen yapmayı seçtim. Bundan dolayı, Fethi Beyefendi kesin inancını hükûmete bir
raporla bildirdi ve dedi ki: “Millî amaçlarımızın elde edilmesi, ancak askerî hareket ile
olabilecektir. Başka incelemeye, başka yoruma yer yoktur”.
Elbette ki Fethi Beyefendinin bu sözüne ve bu inancına katılmak gerekiyordu. Aynı
zamanda Avrupa’da bulunan bütün temsilcilerimizden ve diğer siyasî memurlarımızdan gelen
169
raporların içindekiler de, Fethi Beyefendi’nin sözünü, inancını doğruluyor ve destekliyordu.
Artık anlamıştık ki, harekat-ı askeriye bir mecburiyet hâline geldi. Bunun üzerine
Başkumandanlık, aracılık ve siyasî girişimlerin gereği olarak, uygulamaya koymayı ertelediği
taarruz kararını fiilen uygulamaya geçirmeye ve taarruzu uygulamaya karar verdi.
Ordumuzun yetenek ve kudreti ve hazırlığına dair güvenimiz tamdı. Fakat, bir kez daha
Genelkurmay Başkanı Paşa cepheye gitti. Ben de cepheye gittim ve baştan sona kadar
ordumuzu tekrar gözden geçirdik. Düşman mevzileri, düşman ordusu incelendi. Bu son
kontrolümüzün sonucu var olan düşünce ve imanımızı sağlamlaştırdı ve o zaman kesin
olarak taarruz hazırlığı için emir verdim. Efendiler! Taarruzumuz, öteden beri Genelkurmay
Başkanı Paşanın çok derin ilme, bilgiye ve deneyimlere dayanarak hazırladığı plân içinde
oluşacaktı. Bu plân düşman ordusunu kaçırmak için değil, fakat boğmak esasını ihtiva eden
bir plandı. Bu plân içinde hazırlık emri verildikten sonra, tabîi ki amacımızı gizlemekte yarar
görüyorduk. Onun için öncelikle Genelkurmay Başkanı ve sonra Başkomutan tekrar
Ankara’ya döndü. Ankara’ya dönüşümde Bakanlar Kurulu’ndaki saygıdeğer arkadaşlarla
beraber durumu bir kez daha düşündük. Genel durumu, özellikle siyasî durumu tahlil ettik ve
gördüm ki, bu arkadaşlar da bütün kalpleriyle, bütün inançlarıyla Başkumandanlığın kararını
uygun görüyorlar ve destekliyorlar. Özellikle Maliye Bakanı Beyefendi’nin göstermiş olduğu
kolaylık, Başkomutanlığın uygulamalarında ayrıca bir kuvvet oluşturmuştur. Bundan dolayı,
kendilerine bu kürsüden teşekkür etmeyi ayrıca bir borç bilirim (biz de katılırız sesleri).
Bakanlar Kurulu arkadaşlarımızın da oyları elde edildikten sonra tekrar buradan kayboldum.
Konya üzerinden Batı Cephesi merkezinin bulunduğu Akşehir’e gittim. Son araştırmalarımda
artık düşmanı yenmek için her şey hazır olmuştu ve aralıksız düşmanın İzmir’e kadar takibi
için gereken bütün önlemler alınmıştı. Bunun üzerine 25 Ağustosta taarruz için emrettim.
26 Ağustos günü geçen taarruz hareketlerini kolaylıkla kavramak için isterseniz, o
tarihteki düşman ordusunun durumunu birkaç kelime ile anlatayım. Dört, beş fırkadan oluşan
Yunan kuvveti Afyonkarahisar’da bulunuyordu. Afyonkarahisar’ın doğusunda ve güneyinde
olmak üzere yaklaşık 90-100 kilometrelik bir yol üzerinde sağlamlaştırma yapılmıştı. Fakat bu
sağlamlaştırma, Efendiler, bayağı değildi. Yunanlılar bir sene sürekli olarak askerleri ve halkı
kullanarak çalışmışlar ve fennin bütün araçlarını orada uygulamışlardı. Dediğim yol, birçok
kuvvetli dayanma noktalarını ve derinliğine sağlamlaştırmayı, savunma yollarını içeriyordu.
Yani bu mevzi tam anlamıyla, son zamanın bir kalesi olarak adlandırılabilecek bir
durumdaydı. Bundan başka düşmanın üç fırkadan oluşan bir kuvveti de Eskişehir’de ve
Seyitgazi’de bulunuyordu. Eskişehir ve Seyitgazi’nin kuzeyi, doğusu ve güneyi de tıpkı
Afyonkarahisar’da olduğu gibi aynı araçlarla, aynı teçhizatla sağlamlaştırılmış ve donatılmış
bir duruma sokulmuş bulunuyordu. Bu iki grubun arasında da demiryoluyla ve yürüyerek
hızla ve kolaylıkla her tarafa gidebilecek durumda olan ve Döğer’de bulunan düşmanın üç
fırkadan oluşan bir kuvveti vardı. Kısaca düşman seçkin ordusunun kollarını iki kaleye
dayamış, orta yerinde kuvvetli bir yedek gruba sahip bir takım hâlindeydi. Bu takımın uzak
kollarına da bakmak istersek, Gemlik ve İznik Gölü yakınlarında da düşmanın iki fırkaya
yakın bir kuvveti vardı. Eğer güneye bakacak olursak, Afyonkarahisar’dan sonra bütün
Menderes boyunca denize kadar düşmanın ikinci fırkasını da içermek üzere, birçok bağımsız
alayları ve atlıları vardı.
Biliyorsunuz ki, Efendiler, Batı Cephesi denildiği zaman orada bizim iki ordumuz ve diğer
kuvvetlerimiz de vardı. Binaenaleyh Birinci Ordu, Afyonkarahisar’ın doğusunda Akarçay’dan
batıya doğru Dumlupınar arasında bulunan düşman mevzileri karşısında toplanacaktı.
Burada elbette ki desteklenmiş olan ordumuz, düşmanı yenerek, kuzeye atmak görevini aldı.
İkinci Ordumuz -bu Akarçay’dan kuzeye doğru Porsuk vardır, biliyorsunuz, işte onun
kuzeyinde Sakarya kısmı vardır- oraya kadar olan cephede düşmana taarruz edecekti.
Düşmanın Eskişehirde bulunan üç fırkası ve Afyonkarahisar’ın doğusunda bulunan iki fırkası
ki, toplam sekiz fırkayı kendi karşısında belirleyecekti. Kocaeli bölgesinde bulunan
kuvvetlerimiz de karşısında bulunan düşman kuvvetlerine taarruz edecek ve bu kuvvetlerin
güneye inmesini önleyecekti. Menderes yöresinde biri atlı fırkası, olmak üzere kuvvetlerimiz
vardı. Bunlar da güneyden kuzeye doğru önündeki düşmana taarruz edecek ve o kuvvetlerin
170
son savaş yerine gelmesine engel olacak ve aynı zamanda düşmanın İzmir’le olan ulaşım
yollarını kesecekti.
İşte bu temel noktalar üzerine bütün önlemler ve düzenlemeler yapılmıştı ve hazırlık
tamamlanmış olduğu halde 26 Ağustos günü taarruz başlamıştır.
Bu hareketleri yakından yönlendirmek ve yönetmek elbette ki istenildiğinden ve gerekli
görüldüğünden, Başkomutanlık, Genelkurmay Başkanlığı ve Batı Cephesi Komutanlığı 26
Ağustos günü güneş doğmadan önce, Birinci Ordunun gözleme noktası olan Kocatepe’de
hazırdılar. Kocatepe, bilenlerce bilinir ki ve harita üzerinde düşünenlerce anlaşılabilir ki,
düşmanın güney cephesine ve güney cephesindeki önemli noktalara o kadar yakındır ki
mevzileri incelemek ve hareketleri yönlendirmek ve yönetmek için, hatta dürbün kullanımına
bile gerek yoktur.
Birinci Ordu, Akarçay’dan Dumlupınar’a kadar olan bütün düşman mevzilerine taarruz
edecekti. Atlı kolordumuz, bu taarruz grubunun sol kolunda bulunduğu aralıktan içeri girecek
ve düşman ordusunun arkasında icra-yi faaliyet edecekti.
Ordularla bütün cephe üzerinde taarruz olunacaktı. Fakat, ilk anda şu önemli noktalar
düşünüldü. Afyonkarahisar’ın batısında Kaleciksivrisi vardır ve onun kuzeyinde 1310 rakımlı
Erkmentepesi vardır. Bu mevziler son derece önemlidir ve ondan başka bütün mevzilerin
kilidi derecesinde olan ikinci bir önemli yer daha vardı ki, ona Tınaztepe adı veriliyor; bu,
Kaleciksivrisi’nin on iki kilometre kadar batısındadır ve bu zincirlemenin en önemli bir
noktasıdır. Burasını yok etmek istiyorduk. Bir de iki grubun arasında bir tepe vardır ki
Belentepe deniliyor. Afyonkarahisar’ın güneyindeki esas mevzisi başlıca bu noktalara
dayanıyordu. Bundan dolayı, bütün topçularımız ve ağır topçularımız bu üç noktayı ateş
altına alabilecek mevzilere konmuştur.
Arkadaşlar! Topçularımız, bu mevzilere gece geldiler ve karanlık içinde mevzi aldılar ve
güneş doğmadan önce bütün dünyanın gözleri açıldığı zaman, ateşe başladılar (maşallah
sesleri). Tam bir övgüyle ve saygıyla bunu söylemek isterim ki, topçularımızın o gün
göstermiş olduğu yetenek ve bilgi, bütün dünya topçuları için örnek olacak yapıdaydı (Sürekli
alkışlar). Askerî hayatımda bu kadar mükemmel bir topçu ve bu kadar mükemmel yönetilmiş
bir topçu ateşi çok az gördüm. Topçularımız saat 4.30’da atışa başladılar; bilirsiniz ki,
topçulukta öncelikle ateş düzenlemek için atış yapılır. Yarım saat içinde bütün bu cephe
üzerinde ateş düzenlenmiş ve saat beşte yani yarım saat sonra, bu saydığım noktalar
üzerine şiddetle etki atışına başlamıştır. Bu mevziler, çok ve çok sağlamdı. Bu mevzilerin
korunma değerini en son inceleyen bir İngiliz subayının verdiği raporda, eğer Türkler, bu
mevzileri dört, beş ayda işgal ederlerse, bir günde yok ettiklerini iddia edebilirler. Fakat
Türklere, bu mevzileri yok etmek için üç dört ay değil, bir gün de değil, yalnız bir saat yeterli
gelmişti (şiddetli alkışlar)! Saat altıda Tınaztepe’ye hücum durumunda, saldıracak kadar
yaklaşmış bulunan piyadelerimiz önlerindeki tel örgüleri kesmeye ve bir tarafa itmeye gerek
görmeyerek; ayaklarını kaldırdılar ve tel örgüsünden bacaklarını aşırarak atladılar ve orada
bulunan Yunan askerlerini süngüleriyle tamamen tepeledikten sonra Tınaztepe’yi işgal ettiler
(Sürekli alkışlar, yaşasın Türkler, sesleri). Ve ben bu görüntüyü seyrederken, bir soruya bir
cevap vermeyi hatırladım. “Bu tel örgüsünü nasıl geçebilirsiniz?” diyorlardı. Oradakilerine
dedim ki: “İşte böyle ayaklarını kaldırır ve geçerler.” Bundan sonra Efendiler, saat dokuzda
Belentepe düştü. Ve onun ardından Kaleciksivrisi düştü. Fakat, bunun daha kuzeyinde 1310
rakımlı Erkmentepesi hâlâ dayanıyordu. Bunun nedenini açıklayayım:
Biz, ağır topçularımızı mevzilere getirebilmek için yollar yapmaya mecbur olmuştuk. Bu
bölgeyi bilenlerce bilinir ki, burası tekerlekli araçların hareketine uygun olmayan bir yerdir, yol
yoktur. Bundan dolayı, ondan daha ilerisine yol yapabilmek için kesinlikle düşmanla
çarpışmak gerekiyordu. Son 1310 rakımlı tepe, topçu ateşimizin etkisinden uzaktı. Orada
taarruzlarımız tekerlek geçmediği için yalnız dağ topçuları ile korunmak zorundaydı. Onun
için dayanıldı. Bu nokta, o kadar çok önemlidir ki, düşman, bütün kuvvetiyle ve bütün
araçlarıyla orasını elde tutmaya çalışıyordu. Tınaztepe önemli mevzisinin batısında taarruz
eden bölüklerimiz de bazı önemli noktalara, önemli mevzilere girmişlerdi.
171
Bu taarruz gününde, en sol tarafta bir fırkamız -57’nci fırka- taarruzlarını yöneltirken
kuvvetlerini biraz birbirinden uzakça bulundurmuştu. Bu yüzden düşman üzerinde, etkili bir
sıkıştırma yapamıyordu. O fırkanın komutanı Reşat Bey adında bir kişiydi. Bu kişiyi çok
eskiden tanıyorum. Muş’ta beraber savaştık, Suriye’de çok savaşlar yaptık. Çok değerli bir
askerdi, kendisinin bana çok sevgisi ve güveni vardı. Telefonla sordum: “Niçin hedefinize
ulaşamadınız?” dedim. Cevap olarak dedi ki, “Yarım saat sonra bu hedeflere ulaşacağız.”
Halbuki, yazık ki, yarım saatte bu hedefler ele geçirilememişti. Tekrar sorduğum zaman
telefonda Reşat Bey’in son bir ayrılış mektubunu okudular, orada diyordu ki: “Yarım saat
içinde size o mevzileri almak için söz verdiğim halde, sözümü yapamamış olduğumdan
dolayı yaşayamam”.
Bu örneği, Reşat Beyin o hareketini övmek için söylemiyorum. Doğal olarak öyle bir
uygulama ve öyle bir hareket bizce kabule değer değildir. Yalnız ordumuzda zabitanın,
kumandanların kendilerine verilen vazifeyi ifada ortaya koydukları can atmayı ve namus
hissini göstermek isterim.
Gerçekten ordumuzdaki subaylar ve yüce kumanda heyeti, birbirine karşı böyle bir
sevgiyle, saygıyla, güvenle bağlıdırlar ve yukarıdan aldıkları emri bir namus kabul ederek
yerine getirirler. Efendiler! Düşman yakın destek bölüğünü birinci yolda içeri soktu ve
Balmahmut üzerinden ve Afyon’dan bile birtakım destek bölüğü çekti ve ayrıca otomobillerle
çekilir toplar getirdi ve bizim elimize geçen noktaları tekrar geri almak için karşı taarruza
geçti. Tınaztepe’nin batısında elde edilmiş olan mevziler, hemen tamamen düşman
tarafından geri alındı ve Tınaztepe üzerine yönelttiği taarruzlar, başlangıçta askerlerimizin
yandan piyade ve topçu ateşleri sayesinde, bir an için durdurulabildi. Fakat düşman eline
geçti ve 1310 rakımlı tepe yerinde durdu. Aynı zamanda düşman, Kaleciksivrisi ile Akarçay
arasında Afyon’un güneyinde, bir karşı taarruz hazırlığına kalkıştı sanılabilirdi. Gerçekten
orada birtakım kuvvetler topladı ve bütün bu cephe üzerinde Işıklar yönüne genelinde, gayet
yoğun bir topçu hazırlığına başladı. Düşmanın böyle bir hareketi çok akıllı ve çok beklenilirdi.
O kadar beklenilirdi ki, biz bu hareketlere başlamadan önce düşmanın bizim üzerimizde en
etkili bir hareketi olmak üzere, bunu kabul etmiştik.
Gerçekten düşman, böyle Karahisar’dan Akşehir genel yönüne yapılan bir taarruzda
başarlı olduğunda seçkin kuvvetlerimiz batıda kalmış ve diğer kuvvetlerden ayrılmış
olabiliyordu. Düşmanın bu kadar çok önemli olan girişimini daha önceden düşünmüş
olduğumuzdan başarısızlığa sürmek için, gereken her türlü önlemler de alınmıştı.
Onun için bu düşman girişimi bizi korkutmadı. Bununla beraber, bu cephe üzerine ve
bütün cephe üzerine yönelen askerlerimizin şiddetli ve kahramanca taarruzları, düşmanı bu
harekete girişmekten önledi, düşman böyle bir şey yapmaya cesaret edemedi.
Tınaztepe’de düşman tamamen hâkim olduktan sonra orada bulunan kuvvetlerden bir
alay -ki, ismini saygıyla ve övgüyle anmak istiyorum -57’nci alaydır- düşmana ateş
kullanımına gerek görmeksizin süngüsünü taktı; düşman cephesine girdi. Bunun sonucu
olarak gece Tınaztepe, çok derin ve sağlam bulunan Tınaztepe, baştan sona kadar elimize
geçti (Alkışlar). 26 Ağustos akşamına kadar bu cephe üzerinde geçen olaylar bundan ibaretti.
Yani, Akarçay’dan Tınaztepe’ye kadar uzayan mevziler üzerinde Kaleciksivrisi, Belentepe ve
Tınaztepe elimize geçmişti.
Oradan sonraki mevzilere kuvvetlerimiz girememişlerdi. Bunun batısında hareket
uygulayacak olan atlı kolordumuz, yüce bilginizle Afyon’un batısında Çayhisar vardır,
Çayhisar’a kadar geldi. Daha ileriye çok kuvvet geçirmek için, henüz zaman kendisine pek
izin vermiyordu. Fakat, atlı bölüğümüzün burada görünmesi hemen düşmanın dikkatini çekti
ve düşman buna karşı Ayvalı-Karka yolunun kuzeyinden güneye doğru, batıya yönelik bir
cephe almaya mecbur oldu. Harita üzerinde durum düşünüldüğü zaman kolaylıkla görülür ki,
bu durum düşman kuşatmasının öncesidir. Düşman, doğuya ve güneye yöneldiği gibi, İzmir’e
karşı, batıya da bir cephe almaya mecbur edilmişti. Bu durumla düşman kendi kendini bir
kale içerisine koymuştur.
172
Diğer cephelerde, Afyon’un doğusundaki düşman mevzilerine de kuvvetlerimiz taarruz
etmiştir ve orada bulunan düşman kuvvetlerinin, güneye gelip yardım etmesini önlemede
başarılı olmuştur. Onun daha kuzeyinde düşman için olağanüstü öneme sahip olan
Kazuçuran adında kuvvetli bir sağlam mevzi vardı. Oraya bizim bir fırkamız taarruz etti ve
orasını aldı. Fakat düşman bu noktaya çok önem verdiğinden bölüğünü tekrar destekledi.
Karşı taarruz yaptı ve bizim fırkayı oradan attı. Fakat aynı fırka tekrar şiddetle taarruz ederek
aynı mevziyi bir daha aldı. Bunun daha kuzeyinde hareket eden bir atlı fırkamız vardı; bu da
Döğer genel yönünde yürüdü, her önüne rastladığı düşmana taarruz etti ve bu sayede Döğer
çevresinde bulunan üç fırka yedek kuvveti yerinden kıpırdayamadı (bravo sesleri). Bunun
daha kuzeyinde Seyitgazi’ye yakın Hüsrevpaşa bölgesi vardır. O bölgede bulunan düşman
kuvvetlerine taarruz eden bölüğümüz, aynı zamanda Eskişehir doğu cephesine taarruz eden
kıtalarımız düşmanın üç fırkasını tespitte başarılı olmuştur. Ve bu taarruz eden kuvvetlerimiz
oradaki düşmana göre, dörtte bir oranında idi.
Kocaeli grubunda da taarruz başladı. Bölüklerimiz verilen görevi başarıyla yerine
getiriyorlardı. Menderes yöresindeki bütün bölükler bile verilen görevi başarıyla yapıyorlardı.
Orada bir atlı fırkamız, Uşak’ın batısına kadar ilerleyerek düşmanın ulaşım yollarını kesmeye
başlıyordu. Bundan dolayı 26 Ağustos akşamı durum bu idi. Eğer incelenecek olursa bu
sonuç memnuniyete değerdir. Ve gerçekten Başkomutanlıkça memnuniyete değer görüldü....
Çünkü kuzeyde ve Menderes’te düşman kuvvetlerini, tam tasarladığımız gibi, bulunduğu
yerlerde belirledik ve sonra Afyonkarahisar batısındaki çok sağlam bir yolun da en önemli
dayanma noktasından üç yer elimize geçti.
27 Ağustos için yapılacak yeni bir şey yoktu. Bölükler, önceden almış oldukları hedeflere
bir an önce ulaşmak için taarruzlarına devam edecekti. Nitekim öyle oldu. 27 Ağustos sabahı
1310 rakımlı tepeye karşı doğrudan doğruya Dördüncü Kolordu Komutanı Kemalettin
Paşa’nın önderliğiyle gayet ustaca bir taarruz düzenlendi ve bunun sonucu olmak üzere,
1310 rakımlı Erkmentepesi düşmandan alındı ve buradaki düşman yenilmiş ve perişan bir
şekilde kuzeye ve kuzeybatıya doğru atıldı. Bu şekilde Kaleciksivrisi’nden Tınaztepe’ye kadar
olan iki kilometrelik bir gedik açılmış bulunuyordu.
Düşman cephesi burada yarılmıştır. Bunun ardından, bu gedikten geçerek, düşmanı
bırakmamak ve tekrar taarruz etmek üzere, hareket edildi. Aynı zamanda diğer düşman
mevzilerine karşı da yönelmiş olan taarruzlar yenilendi ve bu sonuç ile artık düşman
tarafından, sağlam yollarının güvenle korunamaması durumu ortaya çıkmıştır. Gerçekten
biraz sonra birbirini takip eden Tınaztepe’nin batısında bulunan mevziler bile birer, birer
düşmeye başlamıştı ve Kaleciksivrisi cephesi bile düştü. Gerek bu durumdan, gerek
Afyonkarahisar’ın doğusuna yöneltilen taarruzların etkisinden, orada bulunan düşman
fırkaları bile mevzilerini terk ederek, batıya ve kuzey batıya doğru çekilmeye mecbur
olmuşlardı. 27 Ağustos günü öğleden sonra saat beşte Sekizinci Fırkamız muzaffer olarak
Afyonkarahisar’na girdi. Burada 20-22 kadar çeşitli cinste top alınmıştır. Karahisar’da da
belki, henüz kesin hesabı bitmemiş olan savaş malzemesi, silâhlar ve karışık malzeme
ganimet alınmıştır. Yalnız düşman, Karahisar’da ve ondan sonra her yerde yaptığı gibi,
hemen şehri ateşledi. Bölüklerimizin hızla yetişmesi sayesinde yangının yayılmasına meydan
verilmedi ve yanan yerler de bastırıldı. O gün, düşmanın önemli kuvvetleri kaleden atıldı ve
böylece açık Meydan Savaşı’na mecbur kaldılar.
27 Ağustos akşamı durumu şöyle düşündük: Düşmanın henüz Eskişehir grubu
yerindeydi ve Döker’deki yedek fırkaları henüz tamamen kullanılmamıştı. Diğer cephedeki
düşman kuvveti tamamen duruyordu. O halde burada yendiğimiz düşmanın kuvveti dört ilâ
beş fırkadan ibaretti. Bundan dolayı, düşman tekrar sol kolunu Eskişehir’e dayandırarak,
onun güneyinde Döker ve daha güneye ininiz, Resulbaba sırtları vardır. Oradan batıya
gidiniz, burada Dumlupınar mevzileri var; daha sonra Toklusivrisi mevzileri vardır ki, düşman
bu yol üzerinde çekilen kuvvetleriyle tekrar savunma yapabildi. Zaten bu mevzilerde daha
önce yapılmış ve hazırlanılmış ve tel örgülerle sağlamlaştırılmış hemen hemen Afyon’un
doğusunda ve güneyindeki yerlere benzer kuvvetli yerler vardı. Onun için en akıllı ve
beklenen hareket, düşman için, bu idi.
173
Bundan dolayı, düşmanı bu mevzide de yenmek için, güneyde bulunan Birinci Ordu,
düşmanı sol kol ile kavrayarak, İzmir’e gitmesini önleyecek şekilde taarruza devam edecekti.
İkinci Ordu, doğudan düşmanı kavrayarak, kuzeye, Kütahya üzerine gitmesini önleyecek
şekilde taarruz edecekti. Artık ileriye geçmiş olan atlı kolordumuz da düşman kuvvetinin
tamamen arkasında hareket uygulayacaktı. O gece düşündüklerimizi ertesi günü Hakkın
yardımıyla ve tamamen düşündüğümüz gibi noktası noktasına uygulamak kolaylıkla oldu
(bravo sesleri).
Birinci Ordu bölükleri kuzeye hareketinde, düşmana birçok yerlerde rastladı ve her
rastladığı yerde çok kanlı savaşlar geçti. Örneğin: Balmahmut’un kuzey doğusunda Köprülü
vardır; bir fırkamız, düşmanın orada bir fırkasını yakaladı. Gayet hızlı bir hareket sonucunda,
düşman fırkası yenilerek, bütün silâhları ve otomobillerle sürüklenir üç ağır topunu bırakmaya
zorlandı ve perişan surette Cankuyusu istikametinde firar etti. Ondan sonra Balmahmut
istasyonunda yine bir fırkamız, düşmanın bir fırkasını yakaladı, savaşarak yendi. Kuzeye attı,
ondan sonra, Oğlanmezarı, Başkilise, Kumari Çiftliği, Akçaşehir, Bakırcık, Tazılar’ın
güneybatısı ve Toklusivrisi’nde düşmanla karşı karşıya gelindi ve buralarda, ciddî ve önemli
savaşlar oldu ve fakat bazı fırkalarının direnmesine rağmen, sonunda yenilerek kuzeye atıldı.
Yalnız Toklusivrisi’nde bulunan düşman direniyor ve yerinde durabiliyordu.
İkinci Ordu da verilen cephede batıya doğru yürüyüşüne devam ediyor ve savaşa girmek
istiyordu.
Bütün bu savaşlar olurken, atlılarımız tamamen düşman bölüklerinin gerilerinde olmak
üzere, hareket ediyordu. Örneğin: Olucak’ta ve Başkilise’de bazen piyade gibi, ateş savaşı
yaptı ve fakat, sık sık kılıcını çekti ve dört nala düşman safları içerisine girdi. Arkadaşlar!
Atlılarımızın burada gösterdiği kahramanlık, düşüncenin üstündedir ve anlatılamaz (şiddetli
alkışlar). Henüz savaşa girmiş yeni düşman fırkalarını görür görmez atlılarımız
dayanamıyorlardı, bunları durdurmaya imkân yoktu ve hemen kılıçlarını çekiyor ve düşmanın
içerisine dalıyorlardı (Sürekli alkışlar) ve gerçekten bu kahramanlık sonucunda batıya
çekilmek isteyen düşman bölükleri durmaya ve yeni bir durum almaya zorlandı. O sırada bir
taraftan piyadelerimiz ve topçularımız yetişti ve düşmanı tekrar savaşmaya zorladık. 28
Ağustos günü, bu dediğim çeşitli savaşlarla geçti.
Bunun sonucunda yani 28 akşamı biz durumu şöyle düşündük: Artık düşmanın bu çok
uygun olan mevzide savunmadan çok, arka yollardan saparak, Dumlupınar mevziine gitmesi,
veyahut oradan Uşak mevzilerini tutmak istemesi gerekir. Arkadaşlar, burada düşmanın
4’üncü, 5’inci, 9’uncu, 12’nci, 13’üncü, 1’inci, 7’nci fırkaları vardı; yani toplam yedi fırkası
vardı.
Bu meydan savaşı sırasında, yalnız birinci, yedinci fırkaları mağlup bir durumda,
Dumlupınar’ın batısına geçebilmişlerdi. Diğer beş fırkası bu dediğim çerçevenin içerisinde
kaldı. Dumlupınar’a geçen bu iki fırka, henüz düşmanın batıda yeni bir durumda bulunan
ikinci fırkası ile birleşti ve bir kuvvet oldu.
Bundan dolayı, artık yapılacak şey, düşmanın bütün kuvvetlerini İzmir’e çekilmekten,
kuzeye ve herhangi bir yere gitmekten önlemek gerekti... Bunun için, verilen emre göre,
Birinci Ordu, artık bütün bölükleriyle batıya yönelecek, düşmandan önce Dumlupınar
mevzilerini tutacak ve batıya çekilmek isteyen düşmana taarruz edecek idi. İkinci Ordu
böylece, kuzeyden aynı düşmana taarruz etmek üzere, ilerleyecek ve atlı fırkaları Muratdağı
ile Kütahya, Gediz şosesi bölgesinde toplanacak, düşmanın kuzeybatıya çekilmesine engel
olmak görevine devam edecekti. Döker yönünde hareket uygulamakta olan atlı fırkamızı
söylemiştim. O da Altıntaş’a çekildi, diğer cephelerde, Eskişehir’de ve diğer yerlerde bütün
bölükler verilen görevin yapılmasına devam edeceklerdi. Yani taarruzlarına devam ederek
düşmanı durdurulacaktı.
29 Ağustosta Birinci Ordu, Olucak, Hamurköy, Çalköyü, Aslıhanlar üzerinden
Dumlupınar’a gitmek isteyen beş düşman fırkasına çattı ve güneyden taarruza başladı.
Dumlupınar’ın doğusunda, Kızılcaköy’den Murat Dağları üzerinde, Hasandede yönüne giden
fırkamız da düşmanın Aslıhanlar’a gelmiş olan iki fırkasına rastladı ve hemen bu iki fırkaya
174
taarruz etti. Bunun üzerine düşmanın Dumlupınar yolu kapatılmış oldu. İkinci Ordu da artık
savaş temasına gelmişti. Ağustos’un 29’uncu günü, bu hareketlere devam ile geçti.
30 Ağustosta durum şöyle idi: Artık düşmanın beş fırkası Dumlupınar’a gitmekten de
önlenmişti. Kütahya yönünde kuzeye gitmekten de önlenmişti. Yalnız kendisi için, bir kurtuluş
noktası kalmıştı ki, o da Muratdağı’nın kuzeyindeki Kızıltaş deresi idi. Bu dere ve bu derenin
içi, sarp patikalara sahip bulunuyordu. Yani hareket zordu ve bunun da karşısında atlı
kolordumuz bulunuyordu. Bundan dolayı, düşmanın beş fırkası artık tamamen kuşatılmıştı.
Ağustos’un 30’uncu günü bu kuşatma hareketini kesin bir kazanç ile tamamlamış olmak
için, savaşları yakından görmek ve yönlendirmek ve yönetmek, uygun görüldü. Bunun
üzerine Genelkurmay Başkanımız Paşa Hazretleri bizzat, kuzeye, İkinci Ordu tarafına ve atlı
kolordusu yanına gitti. Ben de aynı zamanda güneyde Birinci Ordu yanına gittim. Birinci Ordu
karargâhında durumu icap edenlere açıkladım ve büsbütün bölükleri hızlı bir taarruza
isteklendirdim ve oradan da Dördüncü Kolordu Komutanın yanına gittim. Durum o kadar
çekici idi ki daha ileriye kadar gitmekten kendimi önleyemedim. Çalköyü yakınında bir yere
gittim. Burası düşmanın mevzi almak üzere bulunduğu bir yer idi. Oradan gördüğüme göre,
Uşak’a dönen düşman kuvvetleri, doğrudan doğruya Yunan Başkomutan Trikopis’in emri
altında olarak, Çalköyü’nün batısında Aydemir-Adatepe-Ağaçköy mevkilerinin oluşturduğu bir
daire idi ve arkasını da Kızıltaş deresine vermiş idi. Birinci Ordu bölükleri de, bu daireyi
doğudan ve güneyden sarmış bulunuyordu. İkinci Ordu, kuzeyden Çalköyü, Kırkpınar ve
onun daha batısından sarmış bulunuyordu ve atlılarımıza bile oradan bu kuşatma hareketini
oluşturmuş olan bölüklerle beraber sıkıştırma işi emrolundu ve artık hiçbir şeyden çekinmeye
gerek kalmamış idi. Bütün topçuların mümkün olduğu kadar yakından ve hatta, açık
mevziden ateş etmelerini emrettim. Ve gerçekten öğleden sonra bu düşman şaşkınlık
belirtileri gösteriyordu. Kuzeye, doğuya, batıya, güneye başvuruyorlardı. Her taraf ateş ile
kapanmış idi, aynı zamanda piyadelerimiz ateşten vazgeçerek, süngülerini taktı ve bir an
önce düşman mevzilerine girmek için saldırdılar (Alkışlar).
Bu son durumdan iki buçuk saat sonra süngülerimiz düşman göğsüne girmiş ve mesele
çözülmüş bulunuyordu. Aynı zamanda gece giriyordu ve sanki, gece karanlığı çok acı olan
bu görüntüyü, dünyanın bakışlarından saklamak için acele ediyordu (gülmeler ve alkışlar).
Gerçekten arkadaşlar, bu savaş cephesini ertesi günü gezdiğim zaman acı duymaktan
kendimi alamadım. Bir asker için ve herhangi bir asker için, bu durum üzüntüyü gerektirir.
Fakat Allah, bu işgalcilere bunu uygun görmüş olduğuna göre; burada bu duruma düşenler
asker değildir. Bunlar herhalde caniler ve katillerdir (yaşa sesleri, alkışlar).
Artık düşmanın beş fırkası, doğal olarak pek çok kayba düştükten sonra geri kalanları
teslim olduklarını bildirmeye başladı. Bu teslim alma uygulaması birkaç gün devam etti ve
sonunda şuraya buraya başvurup kurtulma imkânını bulamayan Başkomutan Trikopis de arta
kalanlar ile teslim olacak adam arıyordu. Rastlantı ile oralarda bir istihkâm teğmenimiz vardı.
Ona haber göndermiş “Teğmen Efendi buyursun” demiş ve hemen atına binmiş birkaç
askerle beraber dereye inmiş orada savaş safı düzeninde bekleyen ordu artığını görmüştür.
Bunlar, hemen generalleri ve subayları ve askerleri ile beraber bu subayımızı selâmlayarak
teslim olduklarını bildirdiler! (Alkışlar).
Arkadaşlar! Bu savaş, bu son aşama geçerken, kuzeyden Eskişehir, Seyitgazi
tarafından bir düşman fırkasının güneye doğru gelmekte olduğunu gördük, bu durum o kadar
heyecan verici ve müthiş idi ki, bu fırkanın görülmesi bizi biraz isteklendirdi ve mutlaka
gelmesini diledik. Ancak bu fırka durumu anlamış olacak ki, yönünü değiştirdi, kayboldu.
Sonra gördük ki, bu fırka Kütahya yönüne gitmişti ve fakat sonra da anladık ki oradan Gediz
yönüne yönelmiş, çünkü her tarafta askerlerimize rastlamıştır. Askerlerimizin taarruzuna
uğramıştır. Biraz orada ve biraz burada yenildikten sonra Gediz yönüne geldi ve bölüklerimiz
tarafından yakalanarak, bir tarafa itildi (gülmeler). Bu fırka düşmanın 15’inci fırkası idi. 30
Ağustos günü Toklusivrisi’nde bulunan düşman, oraya taarruz eden bölükler sürülmüş,
Toklusivrisi ve onun yakınında ve batısındaki mevziler elimize geçmişti. Fakat biraz önce
açıkladığım gibi, düşmanın o çevrede bulunan ikinci fırkası batıya çekilebilen birinci ve
175
yedinci fırkalarla da birleşerek, tekrar karşı taarruza geçmiştir. Orada zayıf bulduğu
bölüğümüzü biraz da geri sürmüştü. Fakat buradaki bölüklerimiz desteklenerek, ertesi gün bu
üç düşman fırkası tekrar yenildi ve Uşak yönüne atıldı. Eskişehir’de gerileme belirtileri
görülmeye başladı.
Bundan dolayı, 31 Ağustos sabahı durum şöyle düşünüldü: Düşmanın burada beş
fırkası yok ve esir edildiği gibi, düşmanın mağlup üç fırkası İzmir genel yönünde geriliyor,
Eskişehir’deki düşman grubu, bir fırkası ayrılmış olduğu halde, gerileme belirtileri
gösteriyordu. Bundan dolayı, meydan savaşı son bulmuştu. Gerçekten, 26 Ağustos sabahı
başlayan ve beş gün, beş gece devam eden Afyonkarahisar ve Dumlupınar Meydan Savaşı
son bulmuş ve düşmanın seçkin kuvvetleri yok edilmişti. Arkadaşlar, bu Meydan Savaşı’nın
akışı sırasında topçularımızın, piyadelerimizin, atlılarımızın, makineli tüfeklerimizin,
tayyarecilerimizin ve her sınıf askerlerimizin gösterdikleri gayret ve kahramanlık, her türlü
övgünün üstündedir ve özellikle askerlerimizin Yunan ordusunun kalp ve vicdanına verdiği
dehşet çok önemlidir. O korku ve dehşet, buradaki yok edilmiş ve çökertilmiş olan
bölüklerden başka bütün Yunan ordusuna yayılmış bulunuyordu. Ardından gelen hareketler
bunun kesin şahidi olmuştur.
Sonuç olarak arkadaşlar, Yunan ordusunun vicdanında, fikrinde meydana gelen bu
korku, bütün Yunana milletine geçmişti (kahrolsun sesleri). O kadar ki, adalarda bulunan
Yunanlılar, Türk ordusu geliyor diye kaçmaya girişiyordu (gülmeler). Arada deniz olduğunu
unutuyorlardı (gülmeler) ve kaçamadığından ve kaçamayacağını anladığından dolayı
delirenler vardı. Bundan dolayı, bu meydan savaşı, gerçekten düşmanlarımız için çok yok
edicidir ve korku vermiştir. Bu savaşın sonucu Yunanlılar’ın ve Rumların kalbini sındırmıştır.
Bundan dolayı, bu savaşa “Rum Sındığı Meydan Savaşı” demek çok uygun olur. Bu şekilde
Afyon- Karahisar’dan İzmir’e kadar dört yüz küsur kilometrelik uzaklık, birçok meydan
savaşları da yaşanarak, ordularımız tarafından on beş günde alınmış ve millî ordunun bu
üstün kudret ve hareketi özellikle anılmaya değer bulunmuştur. Meydan Savaşı’nın
bitiminden sonra durumu şöyle düşündük: Düşmanın İzmir yönünde çekilebilen üç fırkası
vardı. Birinci, ikinci ve yedinci fırkalar... Eskişehir’de ve Kocaeli grubumuzun karşısında üç,
dört fırka kadar vardı. Bu fırkaların hızla çekilmesi ve Mudanya’dan vapurlara bindirilip İzmir’e
götürülmeleri bekleniyordu. Düşman için en doğru hareket buydu. Trakya’da ve şurada,
burada bulunan kuvvetlerden de hemen İzmir’e getirmek mümkündü.
Şöyle, böyle düşman belki bu şekilde sekiz ilâ on fırkayı İzmir’in doğusunda toplayabilirdi
ve İzmir’in doğusunda gerçekten, dar, sarp ve kuvvetli arazi vardı. Bu kuvvetlerle böyle bir
mevziyi savunabilirdi ve böyle yapmaları gerekirdi (gülmeler).
Akıl ve anlayışlılığın seçtiği bu şeyi Yunanlıların yapacağını da kabul etmek gerekti ve
artık ordularımızı bu bakış açısından yönlendiriyor ve yönetiyorduk. Yani Birinci ve İkinci
Ordular, seçkin kuvvetleriyle ve atlı kolordusu durmadan İzmir’e kadar takiplerine devam
edecekti, düşmanın durmasına ve düzen almasına zaman bırakmayacaktı ve bu hareketler,
bütün ordu ile bütün ağır topçusuyla ve bütün araçlarıyla birlikte uygulanacaktı.
Ordu, düşmana her nerede ve herhangi bir yerde rastlarsa, mutlaka ve hemen vuracak,
derhal mağlup edecekti. Ordu bu emir dairesinde yürüdü. Diğer taraftan da Eskişehir’den ve
Kocaeli grubumuzun karşısından kurtulmuş olan düşmanın böyle geri dönmesi, yok olmaya
dönüşmesi isteniyordu. Bunun için zaten Eskişehir’den taarruz ve düşmanı takip eden
kuvvetlerimizi, Kütahya üzerinden gönderdiğimiz atlı ve piyade kuvvetleriyle destekledik. Bu
kuvvetler, doğrudan doğruya İnönü’ne yöneldi ve gerçekten orada, Eskişehir’den çekilen
düşmanla karşı karşıya geldi ve yapılan savaşta düşman yenildi ve Bursa genel yönünde
gerilemeye başladı.
Daha kuzeyde de anılmaya değer bir hareket vardı, şöyle ki: Kocaeli grubu komutanı,
kendisi yönetmek üzere düzenlediği bir müfreze ile Gemlik, İznik arasındaki dar ve çok
kuvvetli düşman mevziine atıldı ve mevziiyi parçaladı. Doğrudan doğruya Eskişehir’den
çekilen düşman kuvvetlerinin geri dönüş yolu üzerine en önemli ve kesin etkiyi uyguladı. Bu
hareketlere karşı Eskişehir yönünden gelen düşman, çekilmekten başka bir şey
176
düşünmüyordu. Yalnız çekilirken büsbütün yok olmamak üzere şurada burada özellikle
Keşişdağı ile İznik Gölü arasında, senelerden beri var olan ve her sene biraz daha
sağlamlaştırdığı mevzilerine çekildi ve orada durdu ve Gemlik’le İznik arasındaki cepheyi
hemen sağlamlaştırdı.
Arkadaşlar! Birçok ayrıntılarla sizi yormamak için İzmir yönündeki genel taarruzun bütün
ayrıntılarını söylemeyeceğim. Yalnız düşman, Dumlupınar’dan sonra Uşak yönüne,
Alaşehir’de, Salihli ve Ahmetli’de ve Kasaba’da ve en sonunda, İzmir’in doğusunda Nif’te
durmaya kalkıştı. Bir taraftan da İzmir’e dışardan bölükler getiriliyordu. Fakat, her durmak
girişimi, anlattığım düzenlemelerimiz ve hemen arkasından taarruzumuzla karşılanmış,
düşman her durma girişiminde, bir daha yenilerek, çekilebilmekten önlenmiştir. Yani düşman
ordusu çekilememiştir.
Arkadaşlar! Savaşı kabul eden düşman bölükleri, sağa, sola dağılmıştır. Çekilen bölük
yoktur. Yalnız birtakım kaçaklar vardır. Sonunda, ordularımız 9 Eylül’de İzmir’e yaklaştı ve o
gün öğleden önce saat 10’da atlı ve piyadelerimiz, aynı zamanda İzmir’e girdi. Biz bu
görüntüyü İzmir’in doğusunda bir Belkahve vardır – belki içinizde bilenler bulunur- oradan,
İzmir Körfezi’nin yüzeyine yansıyan bir izdüşüm hâlinde seyrediyorduk. Ertesi gün doğrudan
İzmir’in içine girdik ve hükûmet konağına yerleştik (şükürler olsun sesleri, alkışlar).
Diğer taraftan Bursa yönüne çekilen ve Keşişdağı ile İznik arasında tutunmak isteyen
düşman da yenilmiş ve Bursa yönünde takip edilmiştir. Orada da 9 Eylül akşamı, Bursa’nın
doğusunda savunma yapmak isteyen düşman artçıları atıldıktan sonra, Bursa’ya bölüklerimiz
girmiş bulunuyordu. Burada yenilen düşmanın 11’inci fırkası vardı; iki bağımsız piyade alayı
ile desteklenmiş olduğu halde... Bir de 10.uncu ve 3.üncü fırkaları vardı. Biraz önce
söylemiştim ki, düşmanın kuzey grubuna bağlı 15’inci fırkası aşağıda, Gediz bölgesinde
perişan olmuştu.
İzmir’e girdikten birkaç saat sonra, yeni bir askerî hareketle karşı karşıya geldiğimizi
anladık. Gerçekten, Menderes yakınındaki iki alay kadar düşman bölükleri toplanmış, İzmir’in
sonundan habersiz olacaklar ki, Seydiköy’ü üzerinden, güneyden İzmir’e geliyorlardı
(gülmeler). Bunun arkasından da bizim 3.üncü Atlı Fırkamız takip ediyordu. Sonunda İzmir’in
çevre mahallelerine girdikten sonra bizim orada olduğumuzu haber aldı ve hemen gelecek
için, gönderilen piyade ve atlı bölüklerimizle kısa bir savaşın ardından bu iki alay olduğu gibi
teslim olmayı seçti.
Biraz önce de söylediğim gibi bölük hâlinde çekilen düşman yoktur. Fakat kaçan
düşman askerleri vardır. Kaçaklar İzmir’e geldikleri zaman oradaki vapurlar- vapurun
içerisindekilerin heyecanı ile olacaktır ki- durmaktan vazgeçmişler ve çekilip gitmişlerdir.
Bundan dolayı, bu zavallılar Urla yarımadasına sapmak zorunda kaldılar. Bunun için de
Urla’yı, Çeşme’yi temizlemek üzere bazı bölükleri görevlendirdik. Çekilen bu perişan fertlerin,
denizden Yunan donanması tarafından korunması üzerine bazı yerlerde durur gibi oldular,
bunlar tekrar parçalanarak, sonunda 16 Eylül’de bu yönde en son Yunan kaçakları, Yunan
askerleri kendilerini ya denize, ya vapura veya sandala atarak memleketimizden çekilmiş
oldular (Alkışlar).
Kuzey’de hareketler şu şekilde gelişiyordu: 9-10 Eylülden sonra düşman, doğrudan
doğruya Bursa üzerinden takiplerde bulunan bölüklerimizle sıkıştırılıyordu. İznik Gölü’nün
batısından Mudanya yönünde yürüyen kuvvetlerimiz düşmanın orada bulunan 11’inci
fırkasıyla 55 ve 47’nci bağımsız piyade alaylarıyla karşılaştı. Bu düşman, vapurlara
binemeyeceğine inanmış olacak ki, başında fırka komutanı olduğu halde (202) subay ve
(6000) asker ve bütün bataryaları ve bütün depolarıyla beraber teslim oldu. Ondan sonra
kurtulabilen üçüncü ve onuncu fırkalardır. Burada işini bitiren bölüklerimiz, bunların peşine
düştü ve Bandırma yönünde bunları takip etti. Bu taarruzumuzu durdurmak için öncelikle,
Bandırma’nın doğusunda giriştiği savunmada başarılı olmadı, yenildi ve çok kayıp verdi.
Sonunda Bandırma yarımadasının içine girmekle kendini kurtaracağını sandı. Bununla
beraber takiplerimiz sonucunda çok azı buna başarılı olabildi. Ayın 18’inde bu fırkalardan
yalnız iki piyade alayı oradaki vapurlara binebilmiştir. O halde düşmanın 3’üncü, 10’uncu ve
177
11’inci fırkalarının da sonu anlaşılıyordu. 15’inci fırkanın sonunu gördük, diğer beş fırkanın
macerasını da gördük; diğer üç fırkanınkini de gördük. Arkadaşlar, bunları toplarsanız, on iki
eder. Zaten Anadolu’da bulunan Yunan fırkalarının sayısı da on ikiden ibarettir.
Harekâtların ayrıntılarını anlatmaktan vazgeçtim, fakat, bir şeyi tekrar etmek gerekir. O
da şudur: Bu düşman çekilirken, uğradığı her yeri yakmış, yıkmış ve zavallı, savunmasız
halkı, kadın ve çocukları öldürmüş ve yakmıştır (kahrolsun! Sesleri). Bu korkunç faciayı tam
bir lânet ve nefretle anmak gerekir (lânet olsun! Sesleri). Arkadaşlar! Biz, bu harekâtları,
sonuçlarını tamamen bilerek yaptık, bütün bunlar belki bütün dünyaya hayret verecektir.
Onun için ordumuzun gücünü anlamayanlar bu kocaman eseri beklenmeyen bir rastlantı
eseri gibi göstermek istiyorlar. Fakat, hiçbir zaman öyle değildir. Harekâtlar bütün
ayrıntılarına kadar tamamen düşünülmüş, belirlenmiş, hazırlanmış, yönetilmiş ve
sonuçlandırılmıştır (Sürekli alkışlar).
Düşman ordusu, taarruzumuz karşısında, bu felâkete düşmemek için ne yapmak
gerekirse hepsini yapmaktan geri durmamıştır. Gerçekten ordumuzun öyle hareket
edeceğine ve böyle yok edici bir sonuç alacağına benim inancım vardı. Tam bir saygıyla
bildirmek zorundayım ki, doğrudan doğruya askerî harekâtler ile ilgili ve bunu hazırlama ve
yönetmeye görevli olan her üç kişi de benimle tamamen aynı düşüncede idiler. Bildirmek
zorundayım ki, aynı kuvvet ve inançla bana katılan bu kişilerden birisi saygıdeğer
Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa (Alkışlar). Diğeri Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa ve
üçüncüsü de Millî Savunma Bakanı Kâzım Paşa’dır..
Ordu komutanları paşalar hazretleri ile kolordu ve fırka komutanları harekâtları büyük bir
cesaret ve yetenekle yönetmişler ve diğer bütün komutanlarımız da imrenmeye ve övmeye
değer bir özveriyle görev yapmışlardır.
Bu harekâte başlamadan önce, yani en son gün, başta bulunan kişilerle birbirimize dedik
ki: Taarruz edeceğiz, aralıksız takip edeceğiz ve düşmanı yok ederek, sonunda mutlaka
başarılı olacağız.
Bu düşünceye sahip olmayanlar da vardı. Arkadaşlar, bu inanca sahip olmayanlar değil,
ordumuzun yerinden kımıldayamayacağı ve taarruz yeteneğinden mahrum olduğu fikrine
kapılan bazı kimseler de vardı, belki de bu fikir ve bu sözlerin söylenmiş olması,
düşmanlarımızı çok ümitlendirdi. Belki de doğru oldu. Fakat, bugün gerçekleşen sonucun
tarihimizi kuvvetle şereflendirmesine işaret etmiş olduklarından dolayı onlara da ayrıca
teşekkür etmek gerekir (gülmeler).
Arkadaşlar, biraz önce de bildirdiğim gibi, siyasal girişimlerde son noktaya geldiğimize
inandıktan sonra bu harekâte başladık. İzmir’e ulaşmamızda ordu tekrar siyasete değindi.
Tabiî esası Hariciye Vekaletine ait meselelerdendir. Yalnız orduya değinen noktayı
açıklayayım. İzmir’e girdiğimiz zaman orada bir İtilâf donanması vardı, İngiliz amiralinin
yönetimi altında olmak üzere... bunlar benimle görüşmeye gelmediler ve gelmek de
istemediler. Yalnız orada bulunan Birinci Kolordu Komutanı ile görüştüler ki, görüşmelerinin
içeriği şu idi: Orada bunların tabiî tebaaları vardı. Onlar hakkında bir güven elde etmek
istiyorlardı. Yalnız İngiliz amiralinin Birinci Ordu Komutanı ile yaptığı görüşme; belki siyasal
ilişkilerin kaynağı kabul edilebilir. Bu amiral, Birinci Ordu Komutanı’na şu soruyu sormuştur:
“Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin, Büyük Britanya Hükûmetine karşı durumu nedir?
Yani savaş durumunda mı? Barış durumunda mı kabul ediliyor?” Bunun üzerine
kumandanımız da şu şekilde karşılık vermiştir: “Bu soruya cevap verebilmem için öncelikle,
Büyük Britanya Hükûmetinin Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti hakkında durumu nedir?
Bizimle barış durumunda mı? Yoksa savaş durumunda mıdır?” Amiral “Siyasal ilişkilerin var
olmadığını ve bunun geri verilmesi gerektiğini” söylemiş, komutanımız da “evet, siyasal
ilişkilerin isteğe değer olduğunu, fakat, bunun geri verilmesi için, özel şekiller bulunduğunu -
yani formalite- ve bunların ise ancak iki hükûmet arasında yapılabileceğini” söylemiştir. İyi
niyetle geçmiş olan bu görüşme sonucunda; fiilen savaş durumunda olmadığımız fikri
taraflarca kabul edilmiş oluyor. Fakat onun ardından orada bulunan bir İngiliz -ki zamanında
konsolos imiş- beni görmek istedi. Doğal olarak konsolosların uygulamalarıyla veyahut
178
konsolos gibi görev yaptığını söyleyenlerle orada görev yapan valimiz görüşebilirdi. Fakat bu
kişi mutlaka beni görmek istedi. Ben de en sonunda kabul ettim. Kendisi birtakım güvence
istemeye kalkıştı ve aşırı olarak birtakım önerilerde bulunuyordu. Doğal olarak kendisini ileri
sürdüğü gibi, tanımıyordum, çünkü hakkında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce onaylanmış bir
uygulama geçmiş değildi, o bütün bunlardan gücenmişti. Bana dedi ki: “Siz, İngiltere
Hükûmetine savaş mı ilân ediyorsunuz?” Siyasal ilişkiler geri verilmiş değildi ki, yeniden
savaş ilân edilsin! Böyle iken bu sözlerin söylenmesi bir yanlış anlama doğurdu. Ve bu kişi,
bunun üzerine şuna, buna gitmiş ve özellikle amirallere de savaş ilânından söz etmiştir.
Bunun ardından idi ki, İngiliz amiralinden bir mektup aldım. Diyordu ki:
“Konsolosumuzu kabul etmiş ve kendisine savaşa dair sözler söylemişsiniz. Halbuki
Birinci Ordu Komutanıyla aramızda buna dair bir kelime söylenmemiştir. Gerçek düşüncenizi
öğrenirsem hükûmetime bildireceğim”.
Ben buna cevap verdim. Birinci Ordu Komutanı ile amiral arasında geçen görüşmeye
benim de katıldığımı söyledim. Yani aramızda siyasal ilişkiler yoktur, avdeti, şayan-ı arzudur.
Bu fikre katıldım ve cevap verdim. Benim bu cevabım, İngiliz amiraline memnuniyet vermiş,
yalnız, ben onun mektubunu özel kabul ettiğim için, özel cevap vermiştim. O ise, mektubunun
özel olmadığını ve İtilâf Devletleri adına olduğunu, mektubumu götüren subaya söylemiş ve
ek olarak demiş ki: “Bunu ilgili devletlere yazacağım, alacağım cevabı bildiririm.” Ondan
sonra idi ki, General Pelle, benimle görüşmek istedi ve İzmir’e geldi. General Pelle, yarı
resmî bir durumda geliyordu. Fakat, elbette hükûmeti tarafından gönderilmiş olduğuna şüphe
yoktur. Özellikle askerî harekâtlerimizin Çanakkale ve İstanbul yönlerinde, kendilerince
tarafsız kabul ettikleri bir bölgeye girmemesini söyledi. Halbuki şimdiye kadar Hükûmetimize
tarafsız bölgeden söz edilmemiş, ve Hükûmetimizce böyle bir bölge sınırı kabul edilmiş
değildi. Bu nedenle ben, kendisine öyle bir bölgenin olduğuna dair bilgimiz yok dedim. Ve
düşmanı takip için yürümeye zorunlu olduğumuzu söyledim, ondan sonra dedi ki: Mösyö
Franklen Buyyon’dan özel bir telgraf aldım. Mösyö Franklen Buyyon, benim kişisel
arkadaşımdır ve o sıfatla benimle görüşmek istiyordu. Kendisini İzmir’de görebileceğimi
cevap olarak bildirdim. Gerçekten, İzmir’e geldi. Geldikten sonra anlaşıldı ki, Mösyö Franklen
Buyyon, Fransa Hükûmeti tarafından ve İngiltere ve İtalya Hükûmetlerinin de uygun katılımı
ile benimle görüşmeye geliyordu. Bu sırada arkadaşlar, yani ordularımız İstanbul ve
Çanakkale üzerinden geçerek, Trakya’da bile düşmanı takip etmek, yenmek ve millî
sınırımızın son ucuna kadar ulaşmak üzere idi ki, Hükûmetimize ulaştırılmak üzere, bir örneği
de Başkomutanlığa verilen ve içindekileri doğal olarak dikkatlerini çeken nota geldi. Bu nota,
gerçekçi olarak, iki noktayı içerir. Biri, askerî harekâtların gerçekleşmesine dair, yani yalnız
askerî harekâtlara dairdir. Diğeri barışa, konferansa dairdir. Ben yalnız askerî tarafa dair olan
noktasına değineceğim. Elbette Hükûmetimiz bu noktaya cevap verecektir. Askerî kısmında
istenen şey askerî harekâtların durmasına dairdi. Halbuki biz millî sınırlarımıza kadar
memleket bölgelerimizi düşmandan temizlemek zorundayız. Fakat, mutlaka bunu savaş ve
dövüş ile yapmaya da istekli değiliz. Meclisiniz’in ve Hükûmetinizin görüşü mutlaka
savaşmak, mutlaka kan dökmek ve millî amacımızı süngü ile ele geçirmek değildir. Bundan
dolayı, 1914 sınırımıza kadar Trakya’daki düşman bölükleri çıkarılırsa fazla bir harekât
yapmaya gerek olmaz. Boğazlar meselesine gelince: Misak-ı Millîmizde açıkça belirtilmiş
olduğu gibi Boğazların serbestliğini isteyenlerden birisi ve belki de birincisi biziz. Bundan
dolayı, Boğazların da serbestliğini bozmak için bir düşüncemiz de yoktur. İşte bu düşüncelere
dayanarak notada belirtilen askerî konferansa Başkomutanlık uymuştur. Bu, Mudanya
Konferansında belirlenecek şeyler, bildirdiğim gibi Trakya’nın boşaltılıp bize devredilip
verilmesidir. Buna karşılık biz de ordularımızı Boğazdan uzak bulunduracağız. Bunun şekil
ve ayrıntıları Başkomutanlık adına olağanüstü yetkiyi taşıyarak toplantıya gitmiş olan Batı
Cephesi Orduları Komutanı İsmet Paşa ile diğer generaller tarafından belirlenecektir.
Herhalde Trakya’nın bir an önce boşaltılması gerekir. Çünkü Yunanlılar, Anadolu’da
boşalttıkları yerlerde olduğu gibi, orada da zulüm uyguluyorlar. Ölüm saçıyorlar, yakıp
yıkıyorlar.
179
Sizlerin de bilginiz olduğu üzere, son günlerde Yunanistan’da ihtilâl, isyan çıkmıştır.
Karmakarışıklık vardır ve bundan dolayı, dindaşlarımızı bir an önce kurtarmak zorundayız.
Orayı hemen teslim etmek bir acil önlemdir ve İtilâf Devletleri’nin de bu konuda bize yardım
etmesini ve bu meselenin çabuklaştırılmasını ve kolaylaştırılmasını rica ettik. Bu gerçekler
üzerine dünden beri Mudanya’da konuşmalar geçmektedir. Sonucunu anlayacağız.
Arkadaşlar! Üç seneden beridir yolunda çalıştığımız yüce ve kutsal amaç, milletin genel
ve ortak gayret ve çalışmasıyla şükürler olsun gerçekleşiyor (şükürler olsun sesleri). Bizi
istediklerimizden alıkoyacak ortada hiçbir engel kalmamıştır (Alkışlar). Etraflı olarak
açıkladığım nedenle düşman ordusu tamamen yok edilmiştir. Yunan ordusunun en son
askerinden bile Anadolumuz temizlenmiştir (Alkışlar). Kahraman askerîmizin süngülerinden
canlarını kurtaranlar, dünyada sonsuza dek utanılacak bir hızla ancak kaçmışlardır (şiddetli
alkışlar). Bu kaçaklar, asker değil, fakat, haydutlar, canilerdir. Demin de bildirdiğim gibi, her
geçtikleri yerde savunmasız bir durumda bulunan kadınlarımızı, çocuklarımızı, ihtiyarlarımızı
kesmişler ve yakmışlar (kahrolsun, lânet! Sesleri), birçok şehirlerimizi ateşlere vermişler ve
viraneliğe çevirmişlerdir. Bu, zulüm ve vahşetin etkisini bütün insanlık ve medeniyet dünyası
umarım ki, hissedecektir. Arkadaşlar, Kral Konstantin’in memleketimizin en zengin ve en
bayındır yerlerine dikilen gözleri bugün yine-kendi cani askerleri tarafından atıldığı
zindanında- kan ağlıyor (kahrolsun! Sesleri). Sevgili milletimizin hiçbir zaman zincir altına
girmeyecek olan hürriyet ve istiklâline göz diken, cana kıymak isteyen Yunan milleti, bugün
baştan aşağıya kadar isyan ateşi içinde matem saatleri yaşıyor (daha perişan olsun! sesleri)
ve yarının endişesiyle perişan bir haldedir. Görüyorsunuz ki, bize yapmak istedikleri bütün
kötülükleri Allah onların başına çevirdi. Allah’ın adaletinin bu kadar açık görünmesine hep
beraber, şükredelim (hamdolsun, sesleri).
Arkadaşlar! Bu Anadolu zaferi, tarih arasında, bir millet tarafından tamamen benimsenen
bir fikrin ne kadar güçlü ve ne kadar canlandırıcı bir kuvvet olduğunun en güzel örneği olarak
kalacaktır (şiddetli alkışlar). Önümüze dikilen bütün engelleri birer birer yıkıp aştıktan sonra
bugün artık Misak-ı Millî’nin çizdiği sınırlar içinde, mutlu, rahat ve hür yaşamak için her ne
gerekse, bunların hepsini elde edeceğiz (Alkışlar). Düşman elleriyle viran olmuş ve milletimiz
tarafından her köşesini kurtarmak için seve seve can verilmiş ve çocuklarımızın kanıyla
sulanmış olan yurdumuzun ufkunda artık barışın tatlı güneşi gecikmeyecektir (inşallah
sesleri).
Arkadaşlar! Milletimiz, tek bir adam gibi, gösterdiği sarsılmaz birlik ve gayret sayesinde
bu başarıyı kazanmıştır (teşekkür ederiz, varol! Sesleri). Milletimizin barış işlerinde de,
barıştan sonraki işlerde de, aynı çalışma ve gayret ve birliği göstererek, bu zaferi
tamamlayacağına şüphe yoktur (hiç şüphe yok! Sesleri). Bu zafer, bize bir imkân veriyor. Biz,
bu imkânı memleketimizin, milletimizin aydın, mutlu ve rahat geleceği için kullanacağız
(inşallah sesleri).
Arkadaşlar! Sözlerime son vermeden önce tam bir övünmeyle şunu bildireyim: Bu
harekâtı yapan bir ordunun babalarından ve analarından ibaret olan milletimiz, bütün
dünyaya karşı en yüksek saygı yerini ve değer yerini kazanmıştır. Milletimiz çekinmeksizin
övünebilir. Bu, en kuvvetli şartlarda hakkıdır ve böyle bir milletin âciz bir ferdi olmakla en
büyük mutluluğu duyuyorum (Sürekli alkışlar).
Bu savaş meydanlarında, eşsiz kahramanlıklar ve yiğitlikler göstermiş olan
subaylarımızın, askerlerimizin ve komutanlarımızın her birinin ayrı ayrı bir hikâye, bir destan
oluşturan harekâtlarını tam bir saygı ve övgüyle anıyorum (Alkışlar). Ve bu yiğitlik
meydanlarında Allah’ın rahmetine kavuşan şehitlerimizin şerefli ruhlarına hep beraber
fâtihalar gönderelim (ayakta fâtihalar okundu). Arkadaşlar! En son sözüm budur. Yiğitlik
meydanında ölenlerin analarına ve babalarına başsağlığı dilemeler değil, fakat tebriklerimizi
ulaştıralım (şiddetli alkışlar).
180
Saltanatın Yıkıldığına Dair Verilen Karar Sebebiyle
1 Kasım 1922

Arkadaşlar! İstanbul’da kanunca yasak bir sıfatı, şahsına yükleyen Tevfik Paşa,
öncelikle özel ve gizli olarak ordularımızın Başkomutanına, ardından onu jurnal eder bir
şekilde açık bir telgrafname ile Yüce Meclis’e yazılı başvuruda bulundu. Dikkat edilirse gelen
telgrafname ile İslâm’ın genel düşünceleri karıştırılmak isteniyor.
Bu telgrafnamedeki anlayış, istiklâlimizi yok etmeye çalışan düşmanlarımıza karşı kutsal
davamızı savunmada fiilî olarak ve hukuken başarılara sahip olan millî hükûmetimizi güçsüz
düşürmeye yöneliktir. Anlam ve mantıkla bağdaşmayan bu telgrafnamenin içeriği, Yüce
Meclis’inizin varlığıyla gerçekleşen bir şekli, bir gerçeği tekrar söz konusu etmemizi
gerektirdi. Yönetim şeklimizde saklı bulunan gerçek, Türk halkının geleceğine gerçekten ve
bizzat el koyması, millî egemenliğini, millî saltanatını üç seneden beri kendi elinde
bulundurarak kutsal davayı savunmakta olmasıdır.
Bu gerçeğin ortaya çıkması, bir yanlışın sona ermesine neden oldu. Bu yanlış,
kanunsuz, akılsızca olan şey, bir milletin egemenlik ve saltanat hukukunun bir şahıs
sorumluluğunda temsil edilmesiydi.
Bu nokta üzerinde bütün milletin ve millet isteğine bağlı millet vekillerinden meydana
gelen yüce Heyetiniz’in doğal şekilde vermiş olduğu kararı, birçok defalar, birçok
arkadaşlarımızın çeşitli nedenlerle bildirmiş olmalarına rağmen ben de bir arkadaşınız
sıfatıyla bu kürsüden aynı şeyi tekrar edeceğim. Beni beş, on dakika daha dinlemenizi rica
ediyorum (hay, hay! Sesleri).
Arkadaşlar! Araştırmaları açıklamak için hep beraber Türk tarihi ve İslâm tarihi üzerinde
kısa ve hızlı bir göz geçirmeye razı olur musunuz?
Efendiler! Bu insanlık dünyasında en az yüz milyonu aşan nüfustan oluşan bir büyük
Türk milleti vardır ve bu milletin yeryüzündeki genişliği nispetinde tarih sahasında da bir
derinliği vardır.
Efendiler! Bu derinliği isterseniz iki ölçekle ölçelim; birinci birim, tarihin önceki
zamanlarına ait ölçektir. Bu ölçeğe göre Türk milletinin yüksek atası olan Türk adındaki
insan; ikinci, insanların babası Nuh Aleyhisselâmın oğlu Yasef’in oğlu olan kişidir. Tarih
devrinin belgelerini ele geçirmede çok göz yumulan ilk aşamalarına biz de göz yumalım,
fakat en açık, en kesin ve en maddî tarihi delillere dayanarak açıklayabiliriz ki, Türkler, onbeş
asır önce Asya’nın göbeğinde büyük devletler kurmuş ve insanlığın her türlü yeteneğini
göstermiş birer unsurdur. Elçilerini Çin’e gönderen ve Bizans’ın elçilerini kabul eden bir Türk
devleti, atalarımız olan Türk milletinin kurduğu bir devlet idi.
Arkadaşlar! Yine bilinir ki: Dünya yüzünde yüzmilyonluk bir Arap kütlesi vardır ve
bunların Asya’ya ait kısmı Arabistan yarımadasında yoğunlaşmış olarak varlık gösterir.
Peygamberlik sahibi olan Efendimiz bu Arap kütlesi içinde, Mekke’de dünyaya gelmiş bir
kutsal varlık idi.
Ey arkadaşlar! Allah birdir, büyüktür. İlâhi adetlerin oluşumuna bakarak diyebiliriz ki,
insanlar iki sınıfta, iki devirde düşünülebilir. İlk devir, insanlığın çocukluk ve gençlik devridir.
İkinci devir, insanlığın erginlik ve olgunluk devridir. İnsanlık birinci devrede tıpkı bir çocuk
gibi, tıpkı bir genç gibi yakından ve maddî araçlarla kendisiyle uğraşılmayı gerektirir. Allah,
kullarının gerekli olan olgunlaşma noktasına ulaşmasına kadar içlerinden araçlarla bile
kullarıyla uğraşmayı ilahlık sıfatı gereklerinden kabul etmiştir. Onlara Hazreti Âdem
Aleyhisselâmdan itibaren yazılı ve yazısız sonsuz denecek kadar çok nebiler, peygamberler
ve resuller göndermiştir. Fakat, Peygamberimiz aracılığıyla en son dinî ve medenî gerçekleri
verdikten sonra artık insanlıkla aracı ile ilişkide bulunmaya gerek görmemiştir. İnsanlığın
anlayış derecesi, aydınlanması ve olgunlaşması her kulun doğrudan doğruya ilâhi esinlenme
181
ile ilişki yeteneğine ulaştığını kabul buyurmuştur ve bu nedenledir ki, Cenabı Peygamber,
Peygamberlerin sonuncusu olmuştur ve kitabı, en kusursuz kitaptır. Son peygamber olan
Muhammet Mustafa (Sallâllahü Aleyhi Vesellem) (1394) sene önce Rumî Nisan içinde
Rebiulevvel ayının on ikinci Pazartesi gecesi sabaha doğru tanyeri ağarırken doğdu, gün
doğmadan...
Bugün o gündür. İnşallah büyük rastlantıdır (İnşallah! Sesleri). Gerçekten Arabî tarihiyle
bu akşam doğum gününün yıldönümüne rastlıyor. Hazreti Muhammet, çocukluk ve gençlik
günlerini geçirdi. Fakat henüz peygamber olmadı. Yüzü nurlu, sözü ruhanî, ergin ve
yardımda karşılıksız, sözünde sadık ve yumuşak huylu ve insaniyetçe üstün olan Muhammet
Mustafa, öncelikle bu özel nitelikleri ve görüntüsüyle kabilesi içinde “Muhammed-ül-emin”
(Güvenilir Muhammet) oldu.
Muhammet Mustafa, peygamber olmadan önce kavminin sevgisine, saygısına, güvenine
sahip oldu. Ondan sonra ancak kırk yaşında nebilik ve kırküç yaşında peygamberlik geldi.
Fahriâlem Efendimiz, sonsuz tehlikeler içinde, sonsuz sıkıntı ve güçlükler karşısında (20)
sene çalıştı ve İslâm dinini kurmaya ait peygamberlik görevini yerine getirmeyi başardıktan
sonra cennetin en yüksek yerine ulaştı. Onun yol göstericiliyle Müslüman olan bütün halk ve
özellikle yakın arkadaşları birçok gözyaşları döktüler. Fakat insanlık gereği olan bu üzüntülü
durumun yararsız olduğunu hemen anlayan ileri görüş sahipleri, Peygamberin arkasından
ağlamak değil, Müslüman halkın işlerini bir an önce iyice yürütecek önlem almak
düşüncesiyle toplandılar. Resulü Ekrem’e hâlife olacak bir emir seçilmesi söz konusu edildi.
Hazreti Muhammet, mağara dostu olan Hazreti Ebûbekir’den şahsen çok hoşlanırdı ve son
nefeslerini yaşarken Ebûbekir’in kendisine halef (bir sonraki) olması uygun olacağını çeşitli
şekillerde işaret bile buyurmuşlardı. Buna göre toplanıp resmen bir seçim yapmaktan başka
bir iş kalmamış olduğuna hükmolunabilirdi.
Halbuki bu seçim konusu o kadar basit olmadı. Tersine konu çok konuşmalara, çok
tartışmalara ve çok esaslı ayrılıklara uğradı. Seçim emrinde önemli olarak, üç çeşit görüş
oluştu. Bu görüşlerden birisi, hilâfet makamına hak kazanma, ümmetin işlerini görebilmek için
gereken güç ve yeterliliğin kural kabul edilmesi idi. Buna göre hilâfet makamı en kuvvetli, en
etkili ve en olgun kavim olacaktı. Bu görüş Sahabe Cumhurunun (Peygamberin arkadaşları
olan halkın) idi.
İkinci görüş, o güne kadar İslâmın başarısına hizmet eden kavmin hilâfete hakkı olduğu
kabul edilmesiydi. Bu, Ensarın görüşüydü.
Üçüncü fikir ise akrabalık kuvvetini gerektirdi. Bu da Haşimiler’in (Peygamberin kendi
sülalesinin) görüşü idi. Bu üç görüşten oy birliği ile birini seçmek ve seçim emrini sona
erdirmek mümkün olamadı. En sonunda dağılma ve duraklamanın hemen önüne geçmek
gereğine inanan Hazreti Ömer’in etkisiyle Hazreti Ebûbekir’e bağlanıldı. Görülüyor ki, ilk
hâlifenin seçiminde genel eğilimlerin doğal birikiminden fazla kişisel etki, belirlemeyi
şekillendirmiştir.
Efendiler! Bu muhalefet ve tartışmaların yersiz olduğunu sanmayalım. Gerçekten hilâfet
emri, İslâm milletlerince en büyük bir konudur. Çünkü Efendiler, Nebevi Hilâfeti (Peygamber
Halifeliği), İslâm topluluğu arasında bir bağ olan bir emirliktir. Ve İslâm topluluğunun kelime-i
vahide üzere toplanmalarını sağlayan bir emirliktir.
Emirlik ise, Cenab-ı Hakkın bir sır ve hikmetidir ki, kurulması, daima ezici ve kuvvetle
şart koşulmuştur. Ve ondan gerçek amaç da bozukluğu kovmak ve memleketlerin düzenini
korumak ve işlerin yönlerini düzenlemek ile halka ait işleri iyi düzenleme ve düzeltmeden
ibarettir. Bu bile ancak zorluluk ve kuvvete bağlıdır. Âdetullah (Allah’ın töresi) bu nedenle
akıp gelmiştir.
Buna göre yukarıda açıkladığım üç çeşit görüşten birincinin-ki kuvveti ve ağırlığı olan
kavmin, milletin hilâfet vârisi olması noktasıydı-diğer görüşlere üstün tutulması ve galip
gelmesi doğaldır ve Hazreti Ebûbekir’in etkileyerek hilâfet makamını işgal etmesi doğru oldu.
182
İşte bu şekilde Asr-ı Saadet’ten (mutluluk zamanı) sonra hilâfet ünvanıyla bir İslâm Devleti
kuruldu.
Fakat Efendiler, Peygamberin vefatıyla hemen her tarafta İslâm dinini bırakmalar, eskiyi
istemeler başladı, isyan başladı. Hazreti Ebûbekir bunları bir tarafa itti. Duruma hâkim oldu.
Bir taraftan da sınır genişletmeyi İslâm Devletine hedef tuttu. Ebûbekir son demlerine
yaklaşınca, kendi seçimindeki zorlukları hatırladı ve Hazreti Ömer’i vasiyetname ile kendisi
seçti ve millete sundu.
Hazreti Ömer’in hilâfeti zamanında İslâm memleketleri olağanüstü denecek derecede
hızla genişledi. Servet çoğaldı. Halbuki, bir milletin içinde servet ve zenginlik çoğalması, halk
arasında bedensel niyetlerin sonradan ortaya çıkmasını ve bu da, ihtilâl ve bozukluğun
ortaya çıkmasına neden olmak bu dünyanın bozuk olması durumunun gereğindendir. İşte bu
nokta, Hazreti Ömer’in zihnini kurcalıyordu. Bir de Hazreti Ömer hatırlıyordu ki: Resul-ü
Ekrem (Peygamber), sırların gizliliğine sahip olan seçkinlerine şunu demişti: “Ümmetim,
düşmanlarına galip gelecek Mekke, Yemen, Kudüs ve Şam’ı fethedecek, Kisra ve Kayser’in
hazinelerini taksim eyleyecektir ve fakat ondan sonra aralarında bozukluk ve ihtilâl ve
bencillikler çıkaracak geçmiş hükümdarların mesleğine gireceklerdir.”
Hazreti Ömer, bir gün Huzeyfe ibni Yeman (Radiyallahüanh- Allah ondan razı olsun)
Hazretlerine deniz gibi dalgalanacak bozukluğu sorduğu zaman aldığı cevapta: “Senin için
ondan zarar yok, senin zamanında onun arasında kapalı bir kapı vardır” dedi. Hazreti Ömer
sordu:
- Bu kapı kırılacak mı, yoksa açılacak mı? Huzeyfe: “Kırılacak!” dedi.
Hazreti Ömer: “Öyle ise artık kapanmaz” dedi. Ve üzüntülerini belirtti. Gerçekten kapının
kırılması alın yazısıydı. Çünkü İslâm memleketleri genişlemişti, iş çoğalmıştı. Bu emirlik şekli
ve bu yönetim şekli ile her yerde tam bir adalet uygulaması zor olmuştu. Hazreti Ömer, bunu
anlıyor ve sıkılıyor ve Allahı’na yalvararak diyordu ki:
-Ya Rab! Ruhumu kavra (al) !
Ömer bir gün ağlarken sebebi soruldu: “Nasıl ağlamayım ki, Fırat kenarında bir oğlak
kayıp olsa korkarım ki Ömer’den sorulur” diye cevap verdi.
Evet, Hazreti Ömer (Radiyallahüanh- Allah ondan razı olsun) artık Hilâfet ünvanı
altındaki emirlik şeklinin bir devlet yönetimine yetmediğini, bir kişinin kendi erdeminde, kendi
kudretinde ve hatta kendi büyüklüğünde olsa bile bir devletin yönetimine yetmediğini, bütün
içine aldığı anlamıyla kavramıştı. Hatta, bu endişe ile idi ki, Ömer, kendinden sonra artık bir
hâlife düşünemez oldu. Kendisine oğlunu önerdikleri zaman (Bir evden bir kurban yetişir)
dedi. Abdurrahman bin Avf’ı çağırdı:
“Ben, seni veliahd eylemek istiyorum” dedi. O da: “Bana, kabul et, diye oy ve nasihat
eyler misin?” dedik de Ömer: “Edemem, ya Avf!” dedi.
Abdurrahman, “Vallahi ben de sonsuza dek bu işe giremem” dedi. En sonunda Ömer, en
akıllı noktaya temas etti. Emirlik, devlet ve millet işini danışmaya havale etti. Ömer’den sonra
şûra sahipleri ve bütün halk, ümmet yönetimini seçtikleri bir hâlifeye bıraktılar.
Hazreti Osman, hâlife oldu. Fakat kırılmağa mahkûm olan kapı artık kırılmıştı. İslâm
memleketlerinin her tarafında bin türlü dedikodu ve hoşnutsuzluk başladı. Zavallı Osman,
güçsüz ve çaresiz bir duruma düştü. O kadar ki, Şam Valisi Muaviye, onun hayatını korumak
için kendi koruyuculuğuna davet etti. Bunu uygun bulmayan Hazreti Osman, dostluğuna
güvenerek, ona kendini koruması için asker göndermesini önerdi. Bunların hiçbirisine gerek
kalmadı. Her tarafta isyan eden çeşitli bölgelerin halkı Medine’de evinin içinde Hazreti
Osman’ı kuşatma altına aldı. Ve saygıdeğer hanımının yanında şehid etti. Birçok gürültülü ve
kanlı olaylardan sonra Hazreti Ali (Keremallahüveçhe- Allah Onun yüzünü şereflendirsin)
Hilâfet makamına getirildi. Tekrar edelim ki, kapı kırılmıştı.
183
Aynı ırktan olmakla beraber, Irak başka bir şey, Yemen başka bir şey, Suriye başka bir
şey ve Hicaz ülkesi de bambaşka bir şeydir. Hicaz’da bir hâlife, Suriye’de kuvvete dayanan
bir vali ile Sıffîn’de karşı karşıya gelmeye mecbur oldu. Muaviye, Hazreti Ali
(Keremallahüveçhe)’nin hilâfetini tanımıyor ve tersine onu Osman’ı öldürmekle suçluyordu.
Görevi, İslâm dünyasında Kur’an hükümlerinin uygulanmasını sağlamaktan ibaret olan
hâlife, mızraklarına Kur’an-ı Kerim geçirilmiş Emevîye ordusunun karşısında savaşı kesmeye
mecbur oldu. İster istemez tarafların hakemlerinin vereceği karara uymaya söz verdi.
Muaviye’nin üyesi Amr ibnül-Âs ile Hazreti Ali’nin üyesi Ebu Musa-el-Eş’ari kararnameyi
düzenlemek için karşı karşıya geldikleri zaman Hazreti Ali hazır bulunuyordu. (Emir’ülmü’minîn
Ali ile Muaviye arasında kararnamedir) diye yazılan cümleye hemen Muaviye’nin
üyesi itiraz etti ve dedi ki: (O Emir’ül-mü’minîn kelimesini oradan kaldır. Sen yalnız emrinde
bulunanların Emiri olabilirsin! Şam halkının Emiri değilsin).
Hazreti Ali, isminin başındaki sıfatının kaldırılmasını kabul etti. Bundan sonra iki taraf
üyesinin birbirine karşı kullandığı âdi hiyle, hepinizce bilinir. Bunda başarılı olan Amr ibnülÂs,
Muaviye’ye hilâfetini müjdeledi.
Diğer taraftan Hazreti Ali de hakemlerin kararına sadık kalacağına söz verdiği halde
biraz kararsızlık ardından hilâfeti uygulamaya devam etti. Görülüyor ki, Resûlullah’ın
vefatından yirmi beş sene kadar az bir zaman sonra İslâm dünyası içinde, İslâmın en büyük
zatlarından ikisi karşı karşıya hilâfet iddiası ile arkalarından sürükledikleri aynı din ve aynı
ırktaki insanları kanlar içinde bırakmakta beis görmediler. Sonunda, hiylesinde başarılı olanı,
sâf ve temiz olanını yendi ve yeteneksiz evladını yok etti. Ve bu şekilde hilâfet ünvanı
altındaki İslâm emirliğini yine hilâfet ünvanı altında İslâm saltanatına çevirdi.
Emevî Saltanatı, büyük yayılmayla beraber baştan sona kadar öldürücü ve üzücü olaylar
ile ancak doksan seneyi doldurabilmiş ve Hicretin 132’’ci senesinde Arap milleti, Emevî
Saltanatını başlarından atmış ve yerine başka isimde bir devlet kurmuştur. Bu devlete Abbasî
Devleti ve devletin başkanlığı’nda bulunan insanlara da hâlife derlerdi.
Çalışma merkezi Irak’ta bulunan Abbasî hilâfetinin varlığına rağmen Endülüs’te bile
(Hâlife-i Resûlullah) ve (Emir’ül-mü’minîn) ünvanları ile asırlarca saltanat sürmüş
hükümdarlar vardı.
Açıklamalarıma giriş olarak bildirmiştim ki, bundan (1500) sene önce, yani Hicret-i
Nebevi’den (Peygamberin Mekke’den Medine’ye göçünden) iki buçuk asır önce Orta-Asya’da
büyük bir Türkiye Devleti vardı. İslâm öncesi var olan bu devletlerin sahibi Türkler, bundan
(1000) sene önce İslâmı kabul ettiler. Öncelikle doğuya doğru memleketlerini genişleterek
Çin sınırına kadar güç uyguladılar. Abbasî hâlifeleri zamanında bu civanmert Türkler, asillik
ve yiğitlikle ünlü olan Türkler, asker olarak Suriye’ye, Irak’a kadar geldiler. Abbasî
hâlifelerinin yönetimi altında bulunan bu yerlerde güç kazandılar. En yüksek yönetim ve
komuta emri makamlarına yükseldiler. Hicrî dördüncü asırda idi ki, Selçuklu hükûmeti adı
altında büyük bir Türk devleti kuruldu. Bu devletin adı altında hareket eden Türkler, bir
taraftan Kafkasya’ya, diğer taraftan güneye İran ve Irak’a ve Suriye’ye ve batıya, Anadolu’ya
girdiler. Bağdat’ta oturan Abbasî hâlifeleri, bu büyük Türk devletinin gücü içine girmişti.
Gerçekten bu Türk devleti beşinci asır ortalarında Maveraünnehr ve Harezmi, Şam ve Mısır’ı
ve Anadolu kıtasının çoğunu ve birçok memleketleri yönetimi altına alarak sınırını
Kâşgar’dan Seyhun yatağından Akdeniz’e ve Bahriahmer (Kızıl Deniz) ve Bahriumman’a
(Umman Denizi) kadar genişletti ve Bağdat’ta bulunan Abbasî hâlifelerini idaresi altına aldı.
Bağdat’ta, aynı merkezde Melikşah adında Türk egemenliğini temsil eden bir kişiyle
hâlife adını taşıyan Muktedibillâh yan-yana oturdular ve akraba oldular.
Bu durumu ve bu görüntüyü biraz incelemek isterim:
Türk Hakanı ki, büyük bir Türk Devletinin hâkimiyet ve saltanatını temsil ediyor, yanında
bir hilâfet makamının ayrıca korunmasında bir zarar görmüyor. Eğer böyle bir zarar görseydi
zaten yönetimi aldığı makamı ortadan kaldırması ve o makama ait sıfat ve yetkiyi kendi
184
makamında birleştirmesi mümkündü. Hazreti Selim’in yaklaşık beş asır sonra Mısır’da
yaptığını eğer isteseydi Melikşah, daha o zaman Bağdat’ta yapmış olurdu.
Adı geçenin belki yalnız düşündüğü bir şey var idiyse, o da Türkiye Selçuk Devletine
daha bağlı ve hilâfet makamına en layık Hâlife Muktedibillah’a halef (bir sonraki) olmasını
sağlamaktı.
Gerçekten Muktedibillah’ın veliahdı olan oğlunu azletmek ve onun yerine kendi torununu
oturtmak için hâlifeyi sıkıştırdı. Melikşah ölmeseydi bu, böyle olacaktı.
Şimdi Efendiler, hilâfet makamı korunmuş olarak onun yanında egemenlik ve millî
saltanat makamı ki, -Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir- elbette yan yana durur ve elbette
Melikşah’ın makamı karşısında güçsüz ve etkisiz bir makam sahibi olmaktan daha yüce bir
şekilde bulunur; çünkü bugünkü Türkiye Devleti’ni temsil eden Türkiye Büyük Millet
Meclisi’dir. Çünkü bütün Türkiye halkı, bütün kuvvetleriyle o hilâfet makamının dayanağı
olmayı doğrudan doğruya yalnız vicdanî ve dini bir görev olarak söz veriyor ve garanti ediyor.
Tarihî değerlendirmelerin üzerinde birkaç adım daha beraber atalım.
Bu adımlarımız, bizi bugünkü yönetim şeklimizin ne kadar doğal, ne kadar zorunlu ve
Türkiye için ve bütün İslâm dünyası için ne kadar yararlı ve doğru olduğu sonucuna
ulaştıracaktır. Efendiler: Orta-Asya’da devlet üstüne devlet kurmuş olan Türkler, daha batıda
İran Selçukluları ve Anadolu’da da Rum Selçukluları adı altında çok büyük ve çok medenî
devletler kurmuşlardır. Konya’da hükûmet merkezlerini kurmuş olan Rum Selçukluları,
bildiğiniz üzere (699) senesine kadar varlıklarını koruyorlar. Ünlü İslâm-Türk devletleri kendi
başlarına hareket uygularken Cengiz Han adındaki cihangir, Karakurum’dan çıkarak (559)
senesinde sınırlarını Çin denizine, Baltık denizine, Karadeniz’e kadar genişletiyor. Cengiz’in
torunu Hülâgû idi ki, (656) hicrî senesinde Bağdad’ı ele geçirerek Abbasî Hâlifesi Mu’tasım’ı
idam ediyor bu şekilde dünya yüzünde fiilen hilâfete son veriyor.
Hazreti Muhammetin vefatından sonra birinci Peygamber Hâlifesi Ebûbekir, ne dünyayı
istemiş, ne de dünya ona yönelmişti. İkinci Hâlife Hazreti Ömer, sosyal hayattaki
dalgalanmaların durdurulamaz olduğu inancını hayatında yakînen anlayarak ruhu sıkıntılı
olarak vefat etti.
Hazreti Osman’a gelince: Kaçınılmaz saldırılar içinde kanını Kitabullah’a (Allah’ın Kitabı)
akıtarak dünyayı terk etti.
Hazreti Ali, hilâfeti sorumluluğunda tekrar ettirememek ve Peygamberin aile hukukunu
koruyamamak talihsizliğiyle ağladı.
Emeviler, doksan seneden fazla hilâfeti koruyamadılar. En sonunda hilâfet gücünü
Bağdat surlarına kadar sınırlamak zorunda kalan yüklemeye mecbur olan Abbasî hâlifelerinin
sonuncusu Mu’tasım’ı evlât ve hanımıyla ve sekiz yüz bin kişi Bağdat halkıyla beraber
Hülâgû’ya kurban verdiler.
Abbasî Hâlifelerinin zayıflığını görmekle (Resûlullah Hâlifesi) ve (Emir’ül-mü’minîn)
ünvanlarını almış olan ve hilâfet güçleri Elhamra ile sınırlı kalan Endülüs’teki hâlifelerin de
hicrî beşinci asır başlangıcındaki acı sonu bilinir.
Bağdat’ta Hülâgû’nun ortaya koyduğu önemli olay sonucunda dünya üzerinde hâlife ve
hilâfet makamı ortadan kaldırılıyor. Bundan üç sene sonra, yani (659) hicrî tarihinde idi ki,
Abbasî Hâlifeleri soyundan Elmustansırbillâh isminde bir zat Hülâgû’dan kurtulup Mısır
Hükûmetine sığındı ve bu zat Mısır Meliki tarafından hâlife tanındı. Bundan sonra on yedi kişi
hâlife ünvanına sahip olarak ve fakat, hiçbir yetkisi, hiçbir etki ve gücü olmayarak doğrudan
doğruya Mısır Hükûmetinin korumasında birbirinin yerini alarak yaşamışlardır.
Selçuklu Devleti’nin yönetiminde genel dağılma başlamasıyla Türkler, (699) hicrî
tarihinde Selçuklu Devleti yerine Osmanlı Devleti’ni dirilterek kurdular.
Bu devletin ulularından Yavuz Hazretleri (924) hicrî tarihinde Mısır’ı ele geçirdiği zaman
orada idam ettiği Mısır hükümdarından başka, ünvanı hâlife olan bir kişi buldu. Hâlife
185
sıfatının böyle güçsüz bir kişi tarafından kullanılması İslâm dünyası için leke olduğuna şüphe
etmediğinden o sıfatı Türkiye Devleti’nin kuvvetlerine dayandırarak güçlendirmek ve
yükseltmek üzere aldı.
Efendiler! Osmanlı Devleti ki, (699) da kurulmuştu, hilâfeti aldığı (924) tarihinden ancak
elli sene sonrasına kadar dünya tarihinde yükselme devri denilen ve devamlı üstün
başarılarla dolu olan yaklaşık üç asırlık bir devir yaşadı... Ondan sonra Efendiler, çöküş
başlıyor.
Efendiler! Çöküş devrinin her aşaması Türkiye Devleti’nin sınırlarını biraz daha
darlaştırıyor. Türk milletinin maddî ve manevî kuvvetlerini biraz daha fazla eksiltiyor, devletin
bağımsızlığını yaralıyor, servet toprağı, nüfus ve millet şerefi hızla tükenip yok oluyor.
Sonunda Âl-i Osman’ın 36’ncı ve sonuncu padişahı Vahidettin’in saltanat devrinde Türk
milleti, en derin esaret çukurunun önüne getiriliyor. Binlerce seneden beri bağımsızlık
kavramının gerçek simgesi olan Türk milleti bir tekme ile bu çukurun içine yuvarlanmak
isteniyor... Fakat bu tekmeyi vurdurmak için bir alçak, şuursuz, anlayışsız bir hain gerekti.
Nasıl ki, kanunen idamı gerekenlerin bile ipini çekmek için insanın kalp ve vicdan
yüceliğinden soyutlanmış bir yaratık aranır. İdam hükmünü verenlerin böyle âdi bir araca
ihtiyaçları vardır. O kim olabilir?
Türkiye Devleti’nin istiklâline son veren, Türkiye halkının hayatını, namusunu, şerefini
yok eden, Türkiye’nin idam kararını ayağa kalkarak ve bütün varlığıyla kabul etmek
eğiliminde kim olabilir?
(Vahidettin, Vahidettin! Sesleri, gürültüler).
Yazık ki bu, milletin hükümdar diye, sultan diye, padişah diye, hâlife diye başında
bulundurduğu Vahidettin... (Allah kahretsin! Sesleri). Vahidettin, bu alçakça hareketiyle yalnız
kendinin hak ettiği bir uygulamayı kabul etmiş olmaktan başka bir şey yapmış olmadı.
Vahidettin, bu hareketiyle kendini öldürdü ve temsil ettiği yönetim şeklinin kökten
yıkılmasını mecbur kıldı. Fakat Efendiler, millet hiçbir zaman bu alçakça hareketin kurbanı
olmayı kabullenemezdi. Çünkü millet, geleneksel olarak kendisini yönetenin hareketinin
anlamını kolaylıkla anlayacak yetenekte idi. Millet, tarihin açıklığından, yüzyıllardan beri
düştüğü felâketlerin nedenlerini bir anda anlayacak dikkat ve uyanıklılıkta idi.
Millet, şahısların saltanat hırsı, hükmetme hırsı, yayılma hırsından başlayarak yararını
ve rahatını sağlamak ve eğlence düşkünlüğü ve rezaletini artırmak ve bol bol harcamak gibi
alçak amaçlar için araç ve kuvvet olmak yüzünden kendi benliğini unutacak derecede
geçirdiği dikkatsizliklerin üzücü sonuçlarından hemen kurtulabilecek olgunlukta idi. Artık
milletin en akıllı ve kanuna uygun ve en insanî yetkisini kullanmak zamanı geldiğinde
kararsızlığı kalmamıştı. Dünya tarihinde bir Cengiz, bir Selçuk, bir Osman devleti kuran ve
bunların hepsini olaylarla deneyen Türk milleti, bu kez doğrudan doğruya kendi adı ve
sıfatında bir devlet kurarak bütün felâketlerin karşısında yaratılış yeteneği ve kudretiyle yer
aldı (şiddetli alkışlar). Millet, geleceğini doğrudan doğruya eline aldı ve millî saltanat ve
egemenliği bir şahısta değil, bütün fertleri tarafından seçilmiş vekillerinden oluşan bir Yüce
Meclis’te ortaya koydu. İşte o Meclis, Yüce Meclis’inizdir; Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir.
Milletin saltanat ve egemenlik makamı yalnız ve ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir. Ve bu
egemenlik makamının hükûmetine, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti derler. Bundan
başka bir saltanat makamı, bundan başka bir hükûmet heyeti yoktur ve olamaz.
Kendine hilâfet sıfatını katan bu şahsî makam yıkılınca hilâfet makamı ne olacaktır?
sorusu akla gelir.
Efendiler! Abbasî Hâlifeleri devrinde Bağdat’ta ve ondan sonra Mısır’da hilâfet
makamının, asırlarca süren saltanat makamıyla yan-yana ve fakat ayrı ayrı bulunduğunu
gördük. Bugün bile saltanat ve hâkimiyet makamıyla hilâfet makamının yanyana
bulunabilmesi en doğal durumlardandır. Şu farkla ki, Bağdat’ta ve Mısır’da saltanat
makamında bir kişi oturuyordu. Türkiye’de o makamda asıl olan milletin kendisi oturuyor.
186
Hilâfet makamında bile Bağdat ve Mısır’da olduğu gibi güçsüz veya sığıntı bir zavallı değil,
dayanağı Türkiye Devleti olan bir yüce şahıs oturacaktır.
Bu şekilde bir taraftan Türk halkı zamana uygun bir medenî devlet hâlinde her gün daha
sağlam olacak, her gün daha mutlu ve rahat olacak, her gün daha çok insanlığını ve benliğini
anlayacak, kişilerin ihanet tehlikesine kendisini sunmayacak ve diğer taraftan hilâfet makamı
da bütün İslâm dünyasının ruh ve vicdanının ve imanının bağlantı noktası, İslâmî gönüllerin
rahatlamasına vesile olabilecek bir değer ve yücelikte görünecektir.
Efendiler! Türkiye Devleti’nin, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve onun hükûmeti
kavramlarının millet ve memleketimiz için ne kadar büyük bir kuvvet, huzur ve kurtuluş
anlamına geldiğini açıklamaya gerek görmem. Üç senelik fiilî deneyimler ve bunun mutlu
kazançları yeterli fikir verebilir inancındayım. Bundan sonra hilâfet makamının bile Türkiye
Devleti için ve bütün İslâm dünyası için ne kadar verimli olacağını da gelecek bütün
açıklığıyla gösterecektir. (İnşallah sesleri).
Türk ve İslâm-Türkiye Devleti iki mutluluğun ortaya çıkıp görünmesine kaynak ve esas
olmakla dünyanın en mutlu bir devleti olacaktır. (İnşallah sesleri).
Bu bildirilerime ve açıklamalarıma son vermek için yüce Heyetiniz’e şunu söyleyeyim ki,
bütün arkadaşlarımın söz konusu olan meselenin temelinde tamamen birleşmiş ve bağlaşmış
olduğunu, büyük bir vicdanî inanç ve fikri değerlendirme ile beraber olduğunu görüyorum. Bu
durum milletimizin gerçekten teşekkürünü gerektiren bir durumdur. Bu, yüce Heyetiniz’in
sonsuz övgüler ve tebrikler gerektiren bir hakkıdır. Biraz önce ayrıntılarıyla bir önerge
okunmuştu, şimdi okunan bir iki önerge daha var. Her üçünün içeriği, bildirdiğim gibi temel
noktalarında, birdir. Bundan dolayı, yapılacak şey bu üçünü daha açık ve daha güzel bir
şekilde belirlemek ve Yüce Heyetiniz’in kesin görüşüne uydurarak bir an önce duyurmak ve
böylece bütün düşmanlarımızın aleyhimizde aldığı önlemlere engel olmaktır. (Şiddetli
alkışlar).

Halife Abdülmecid’e Kutsal Emanetleri Teslim Etmek ve Tebrikleri Bildirmek Üzere
Meclis’ten Bir Heyetin Seçilerek Gönderilmesine Dair Meclis Başkanlığı Tezkereleri
Nedeniyle
20 Kasım 1922

Efendiler! Şüphe yok ki, Halife’ye (Efendi) demek, onun şerefinin değerini azaltır. Bu
kullandığımız (Efendi) kelimesi yazık ki, genelleştiğinden bir tarafa atılamıyor. Bu Rum
kelimesidir. Rum ünvanıyla hâlifenin şerefi yükseltilmek isteniliyor! Hâlife (hazrettir) ve ona
(hazret) denilir. Ona dilimizde başka bir unvan yoktur. Sonra oluşan anlatımlarda elbette
bizim Meclisimiz, bizim milletimiz, gerçekleri gösterecek deyimler kullanıyor. Halife (hâdimü’lmüslimîn-
Müslümanların halifesi, hâdimü’l-haremeyn-Hicaz’ın hizmetçisi) onun gerçek
deyimleri budur. Herkes şahsen istediği lakapları kullanabilir. Fakat gerçek ünvanı Hâlife-i
Müslimîn’dir. Hadimü’l- Harameyn’dir ve hazrettir.
Salahattin Bey (Mersin)-”Hazrettir. Fakat var olan geleneğe saygı duyulur, devam
ettirilir.”
Gazi Mustafa Kemal Paşa (Ankara)-Onlar dalkavukça lakaplardır.
Gazi Mustafa Kemal Paşa burada biraz duraksamadan sonra:
- Bu konuda kesin bir şey söyleyemem, ancak şimdiki yöntemin korunmasının tercih
edileceği kanısındayım. Çünkü en yalın ve en kolay uygulama yöntemi budur. Aslında bu
mesele yalnız Türkiye’ye ait olmayıp tüm İslâm dünyasını ilgilendiren bir meseledir.
187
Konuşmamız buraya geldiği zaman, Ankara’ya gitmeden önce, Bursa’nın Yeşil
Camiinde kılınacak olan namazın vaktinin geldiğini haber verdiler. Bunun üzerine Gazi
Mustafa Kemal Paşadan izin almadan önce kendilerine son bir soru sordum:
- Bazı milletvekillerinin bana İstanbul’da söyledikleri gibi, İstanbul şehri bundan sonra
Türkiye’nin başkenti olmayıp hilafet merkezinin de Bursa veya Ankara’ya taşınacağı doğru
mudur?
- Bu konuda hiçbir kesin karar verilmemiştir. Gelecekteki başkentimizi seçmek için
barışın yapılmasını beklemeliyiz.
Barış ve İnkılâp
12 Aralık 1922

Lozan Konferansı-10 Temmuzla 1 Kasım İnkılâpları
arasındaki fark- Meclisin yenilenmesi-Barış programı-
Vahdettin, İstanbul halkı, memurları ve gazetecileri.
Vakit Muhabirine demeç:
- Lozan Konferansından şu ana kadar yazık ki net bir fikir edinemiyorum. Fazla ateşlilik
ve tartışma görüyorum. Çok haklı olan bakış açılarımızı şu ana kadar kabul edilebilir
bulmuyorlar. Görüşümüzü onaylatmak için bizim kararlığımız, ordumuzun gücü gerekli idi.
İkinci sorum bu noktayı özetlemeye uygundu:
- Sayın Paşa, hem 10 Temmuz’un, hem 1 Kasımın başarılı bir kahramanıdır. İki inkılâp
arasındaki ayrımı kendilerinden işitmek isteriz, dedim.
- Bu iki inkılâp arasındaki ayrım anlatılamayacak derecede büyüktür sanıyorum.
Birincisi, milletin yaratılışı itibarıyla aradığı hürriyet havasını soluduğu kanısına vardıran bir
harekettir. Ancak ikincisi, milletin özgürlük ve egemenliğini gerçekten saptayan ve duyuran
bir mutlu inkılâptır; ve kuşku yok, yalnız Türkiye’de değil, tüm dünyada önemsenmeye değer
bir yenilenmedir.
Sayın Paşanın açıklamalarını ayrıntılara taşımak için İstanbul’da geçmiş bir tartışmaya
gerek gördüm:
- Bazıları iki inkılâbın içerdiği yönetim biçimi arasında bir ayrım olmadığına inanmış
görünüyorlar. Örneğin: “Meşrutiyette sorumsuz bir yerde tutulan hükümdar, gerçi
kendiliğinden bir başbakan atar görünmektedir. Ancak bir tahlil ve tecrübeden sonra bu
başbakanı güvenle yerinde tutup tutmamak, yine Millet Meclisi’nin elindedir. Bütün yürütme
işlerinde sadrazamın imzası olmadan hükümdarın imzasının bir önemi olmaz. Şu hâlde
bugünkü icra vekilleri heyetini o zamanki heyet-i vekile ile karşılaştırırsak, iki yönetim
biçiminde büyük bir ayrım görmemek gerekir” diyorlar, dedim.
Sayın Paşa ana konuya dönerek, buyurdular ki:
- 10 Temmuz inkılâbı bir zorba hükümdar ile millet arasında en fazla kayıtlar ve şartlar
ile denge arayan bir düşünüş biçimi üretmeye yönelik idi. Oysa ki son inkılâp, meşrutiyeti bile
hürriyet ve milletin bağımsızlığı için yeterli göremez ve kayıtsız şartsız egemenliği milletin
sorumluluğunda tutan köklü bir ilkeye dayanır. Bu ilkenin ifade ettiği usül biçimi hiçbir zaman
da eski biçimlerle kıyaslanamaz.
Bugün Türkiye devleti doğrudan doğruya bir Meclis, bir hükûmet kurulu ile yönetilir:
Sonsuza kadar böyle yönetilecektir.
188
Türkiye devletinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetinin ifade ettiği manayı
anlayabilmek için, anayasasını dikkatle incelemek gerekir. Bu konuda benim tarafımdan
verilen bir söylevi gözden geçirmek de uygun olur.
-Teşkîlât-ı Esâsiye (Anayasa) kanunumuzun verdiği bilgi bazılarınca bir noktadan bir
madde eklenmesi gerektiği kanısını oluşturmuştu; Meclisin iki yıldan oluşan toplantı süresi
bitmeden Meclis dışındaki milletin bireylerinin kanaatlerini yoklamak gereği oluşursa bunun
yapılması nasıl olacaktır?
- Bunun için bir madde eklenmesine gerek yoktur. Gerçek durum karşısında Meclis,
buna ilişkin yöntem çerçevesinde bir karar vermeye yetkilidir.
-Sayın Paşa, barış görüşmelerinde bulunuyoruz; bugünkü Meclis toplantı süresini millî
amacın gerçekleştirilmesi ile destekleyip sınırlandırmıştır. Meclis Bakanlar kurulunu barış
anlaşmasının imzasına yetkili kılmak gibi bir karar verince kendisini millî amaca ulaşmış
sayılabilecek midir?
- Kuşkusuz Meclis, kabul edilebilir göreceği barış şartlarını onayladığı gün, varlık nedeni
olan millî görevleri tamamlamış olacaktır, ve anayasada açıkça belirtildiği üzere iki yıl sürmek
üzere yeni seçimler yapılacaktır.
-Sayın Paşa da ülkemizin her noktasını tanımış, ihtiyaçlarını hakkıyla bildiğini de
başarılarıyla kanıtlamıştır. Özellikle saldırıdan kurtarılan yerleri göz önüne alarak eğer millî
çalışmaları bir sıra numarası altına almak gerekse, en başa hangi çeşit çalışmaları
geçirecektir?
- Buna ilişkin barıştan sonra ilan edeceğim programda yeterli açıklamaları göreceksiniz.
Sayın Paşayı programın ana temelleri hakkında söyletmek mümkün olmadı ve ikinci
görüşme bu gizliliğin nedeninden bir haber verdi. Dün tüm millî istekler Misak-ı Millî üzerinde
toplanarak savunma yolunda ülkeye nasıl bir dayanak noktası bulunmuş ve başarılı
olunmuşsa, Paşa hazretleri yarın da millî gelişim için öyle bir dayanak noktasını
kararlaştırırken, kendi deyişleriyle, ülkenin aydınlarını “yazılı” bir kongreyede buluşturmayı
tasarlamışlardır. O cevaplar gelip toplandıktan sonra seçilmiş bu kurulun yardımıyla bunları
gözden geçirecekler ve tüm halk kitlesini, yerden kaldıracak bir idare unsurunu o zaman
harekete getireceklerdir.
Sayın Paşada yeni bir kaynak bularak bunu kendi kendime bile unutturmak ister gibi
sustum ve sorumu Malta’nın yeni konuğu ile ilişkilendirdim dedim ki:
- “Vahidettin’in ilk hareketleri hakkındaki yargınızı Meclisteki demecinizle öğrenmiştik.
“Türkiye’nin ölüm cezası kararını ayağa kalkarak tüm bedeniyle kabul eden Vahidettin’in bu
alçakca davranışıyla yalnız kendisine yakışır bir davranışı kabul etmiş olmaktan başka hiçbir
şey yapmış olmadığını” söylemiştiniz. O zaman kaçmamıştı; bu son ayıbı üzerine yargınızı
nasıl tamamlar ve anlatırsınız?”
- Benim tarafımdan fazla söz söylemeye gerek yoktur. Yaptığı hareketi, söylediğim
sözleri doğruluyor.
Söylemeyi tasarladığım sorular sona ermişti; içerdeki oturumda, belki İstanbul
memurlarının yazgısı söz konusu oluyordu. Sayın Paşaya son sorun olarak, İstanbul halkı,
İstanbul memurları hakkındaki duygularını sordum ve İstanbul gazetelerinin Millî
Savunmadaki çalışmaları nasıl yorumladığını anlamak istedim, cevap verdiler:
- Bunların hepsi başlangıcından beri çok özverili ve yurtseverce çalışmışlardır. Son
zamanlardaki fiilî görüntüleri de geçmiş hareketlerini taçlandırmıştır.
İstanbul halkı ve memur ve gazetecilerini başlı başına güvenilir bir güç olarak görebiliriz.
Acaba Meclis böyle mi düşünüyordu? Ve İstanbul’un yedi mahallesi değil yedi büyük
dağı bugünkü resmi ifadeyle yok sayılan ve bilinen bir kötüler takımının ateşine yanmaktan
189
bakalım nasıl kurtulacaktır. İstanbul’a avans verilmesi görüşmesi Mecliste egemen olan
duygu ve düşünceleri ortaya çıkaracaktır.
Barış Amaçları ve Konferans-Kapitülasyonlar-Musul Meselesi
25 Aralık 1922

Le Journal Muhabiri Paul Herriot’a Çankaya’da verilen demeç:
- Türkiye’ye karşı sürekli iyi niyetler beslemiş olan Fransız toplumunun Türkleri, içinde
bulundukları savaş durumundan çıkmış görmeyi isteğine ve Türk isteklerinin haklı ve mantıklı
olduğunu anladığına içtenlikle inanıyorum. Bundan dolayı Lozan’daki delegelerinizin
seçtikleri tutumdan derin bir biçimde şaşkınım ve bu delegelerin ülkeniz kamuoyunun gerçek
duygu ve düşüncesini dile getirdiklerine inanamıyorum.
Konferansın bu kadar uzun sürmesini de beklemiyordum. Konferans bir ayı geçen bir
zamandan beri işe başladığı hâlde incelemesine sunulan meselelerden hiçbirini
çözümlemedi. Beş hafta içinde hiçbir noktada tümüyle anlaşma olmadığı için bu konferansın
ne zaman son bulacağı sorulmaya değerdir. Oysa ki Türkiye’nin istekleri bütün dünyaca ve
özellikle Lozan’da toplanan hükûmetlerin temsilcilerince ta önceden biliniyordu. Delegelerimiz
hiçbir yeni istekte bulunmadılar. Kendilerinin istekleri, ülkemizin yaşaması ve bağımsızlığını
elde etmesi için gereken şartların en azını içermektedir. Benim düşünceme göre
konferanstaki delegeler bir parça iyi niyetlilik gösterselerdi görüşmelerin bu kadar uzaması
için ortada hiçbir neden kalmazdı.
İstanbul ve Marmara denizinin güvenliği ve taarruzdan korunması hakkında gereken
güvencenin verilmesi şartıyla Boğazların serbestliğini en önce teklif eden biziz. Bugüne kadar
bunu yapmadılar. Bu türlü güvence isteğinde bulunduğumuzdan dolayı bizi ciddi bir biçimde
hatalı göremezler. Bugün bizi Lozan’a çağıran kişilerin konferansın açılışından önce
İstanbul’un bize geri verileceğine söz veren insanlar olduğunu hatırlayınca bu sözün bize iyi
niyetle verilmiş olmasından kuşku duymaya başlıyoruz. Çünkü, İstanbul’un esenliği ve
güvenliği için gerekli olan şartlar hakkında bugün bizimle pazarlık yapılmak isteniliyor.
Bununla birlikte bu konudaki düşüncemi bildirmeyi Boğazlar meselesinin çözümlendiğini
öğreneceğim güne erteliyorum.
Musul ilinin millî sınırlarımız içindeki bölgelerden olduğunu defalarca duyurduk. Lozan’da
bugün karşımızda yer alanlar bunu çok iyi bilirler. Yurdumuzun sınırlarını belirlediğimiz
zaman büyük sıkıntılara katlandık. Çıkarlarımıza aykırı olmakla birlikte barışseverce
davrandık. Artık millî topraklarımızdan en küçük bir parçasını bizden koparmaya çalışmak
çok haksız bir davranış olur. Bunu kesinlikle kabul edemeyiz.
İngilizlerin bu gerçekleri tanımakta tereddüt etmelerine şaşırıyorum. Kararsız
davranıyorlar cümlesini kullanırken düşüncemi tamamlanmamış bir biçimde söylemiş
oluyorum.
Diğer taraftan bu sorunda Fransa ve İtalya’nın izlediği çok yansız davranış biçimi,
şaşkınlığıma neden olmaktan geri kalmıyor. Ancak şimdiye kadar Lozan bize şaşkınlık verici
diğer durumlar da göstermekten geri durmadı. Kapitülasyonların konferansta birçok
toplantılara konu olması ve görüşülmesi bile millî onurumuza yöneltilmiş bir aşağılamadır.
Kapitülasyonların Türk milleti için ne derece iğrenç bir şey olduğunu size tanımlamaya
gücüm yetmez. Bunları diğer biçim ve isimler altında gizleyerek bize kabul ettirmeği
başaracaklarını tasarlayanlar ve düşleyenler, bu konuda pek yanılıyorlar. Çünkü, Türkler
kapitülasyonların sürekliliğinin kendilerini pek az bir vakitte ölüme götüreceğini çok iyi
anlamışlardır. Türkiye, esir olarak yok olmaktansa, son nefesine kadar mücadelede
bulunmaya karar vermiştir.
190
Umarım ki, bizimle barış yapmak istediklerini söyleyenler, görüşlerinde direnmeyerek, bu
meselede Türk milletinin kararlılığı ve iradesi aleyhine yürümek imkânı olamayacağını
anladıklarını yakında göstermeğe girişeceklerdir.
Azınlıklara gelince, bu konuda değişim sorununu öngörmüştük. Diğer devletlerin
delegeleri de bu ortamda bizim düşüncemizi izlemişler ve onaylamışlardır. Ancak bir
arabozuculuk ve hiyanet ocağı bulunan, ülkede arabozuculuk ve anlaşmazlık tohumları
saçan, Hıristiyan hemşehrilerimizin rahatı ve refahı içinde uğursuzluk ve yıkım nedeni olan
Rum patrikhanesini artık topraklarımız üzerinde bırakamayız. Bu tehlikeli kuruluşu ülkemizde
tutmaya bizi zorlamak için ne gibi nedenler gösterilebilir? Türkiye’nin Rum Patrikhanesi için
toprakları üzerinde bir sığınacak yer göstermeğe ne mecburiyeti var? Bu arabozuculuk
ocağının gerçek yeri Yunanistan’da değil midir?
Merkezi hükûmetimiz bütün bu noktalar üzerinde delegeler kurulumuza Misak-ı Millî
hükümlerine uygun bir biçimde kesin yönerge vermiştir. İsmet Paşa hazretleri tam yetkiye
sahiptir. Ve Lozan Konferansı çalışmasında şahit olunan gecikmelerin hiçbirinden
hükûmetimize sorumluluk yüklenemez ve suç yöneltilemez.
Devletlerin iyi niyetimizi anlayarak, ünlü, muzaffer ordumuzu savaşta tutmanın mümkün
olmayacağını anlamakla belirli bir süre içinde konferansa son vermek için acele edeceklerini
hâlâ umuyoruz.
- Sayın Paşaya Lozan Konferansı’nın görüşmelerinin sizi tamamen hoşnut edeceği
görüşünde misiniz? Diye sordum.
Kendisi aşağıdaki cevap ile demecine son verdiler:
- Biz konferanstan yalnız uygun bir sonuç bekliyoruz. Millî isteklerimizi
gerçekleştirmeyecek bir sonuca biz önem vermeyeceğiz. Ancak şimdilik konferansın böyle
olumsuz bir sonuca ulaşacağını varsaymak için ortada bir şey yoktur. Türk milleti de bütün
dünya ile birlikte Lozan Konferansının bitmesini sabırsızlıkla bekliyor. Konferans dilenen
barışı getirmeyecek olursa, herhâlde bundan dolayı bize hiçbir sorumluluk yüklenemez.
Medeniyet dünyasının unutmaması gereken bir önemli nokta daha vardır. Büyük Millet
Meclisi tarafından yönetilmekte olan yeni Türkiye, Osmanlı hükûmetinin yönetimindeki eski
Osmanlı İmparatorluğu değildir. Yeni Türkiye, haysiyetini, gücünü anlamış ve hukukunu
korumak için varlığını tehlikeye atmaya da hazırdır.
Hâkimiyet-i Millîye, 2 Ocak 1923
Eskişehir’de Halkla Yapılan Konuşma
15 Ocak 1923

Mustafa Kemal’in ordu birliklerini görmek, incelemek, halkla ilişkide bulunmak ve onları
kuracağı parti hakkında aydınlatmak amaciyle Batı Anadolu’da yaptığı gezi sırasında
saatlerce süren konuşmalardan:
Milletimiz fakir düşmüştür. Memleketimiz harap olmuştur. Bu fakirliğin ve haraplığın
çeşitli nedenleri vardır. Bunların en önemlisi iktisadi konularda geriliğimizdir ve bu geriliği
doğuran tek sebep de yolsuzluktur. Bugün dünya yollara son derece önem vermiştir. Deniz
yolları, kara yolları meydana getirmişlerdir. Hatta Avrupalılar deniz yollarından gelerek bize
rekabet bile ediyorlar, nitekim buğday mahsulü memleketimizde çok bol olarak yetiştiği halde,
yollarımızın olmaması yüzünden bir taraftan diğer tarafa ulaştıramıyoruz. Dünyanın öbür
ucundan meselâ Amerika’dan gelen unları yemeğe mecbur oluyoruz. Yollarımızı yüzyılın
çağdaş ilerlemelerinin gerektirdiği ileri duruma ulaştırmak gereklidir. Ancak bu şekilde
memlekette hüküm süren fakirlik ve düşkünlüğe çare bulmuş olabiliriz.
191
Ondan sonra söz, basına getirerek genel bilgisizliğin yok edilmesi için mekteplerin yeterli
olmadığını, tahsil yaşından yukarı olanları da düşünmek gerektiğini ve bu görevi de ancak
basının yapacağını söylemişlerdir. Memleketimizin düşünceleri ve eğilimlerinin uygarlaşma
derecesi hakkında ancak basın aracılığıyla dışarıyı aydınlatmak ve bu şekilde karşımızdaki
akımlara ve görüşlere son vermenin mümkün olabileceğini eklemişlerdir. Bunun üzerine
İstiklâl Gazetesi sahibi Basri Bey, Sayın Paşanın açıklamalarını ve düşüncelerini
doğruladıktan sonra ajansların düzenli olarak gelmediğinden ve basın ile yapılan yayınlara
hükümet memurlarının düşmanca baktıklarından şikâyet eyledi. Sayın Paşa, ajansların
düzenli olarak genelleştirilmediğinden şimdi haberdâr olduklarını beyan ile bundan sonra
ajanslarının her tarafa gönderilmesi için ilgili dairenin dikkatlerini çekeceklerine söz verdiler.
Gazetelerdeki yayınlara memurların düşmanca baktıkları keyfiyetine de şu şekilde cevap
vermişlerdir:
Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti ve onun gerçek siyasetini izleyen taşra
memurlarının sizin tanımladığınız anlayışta olmamaları lâzımdır. Gazeteler var olan kanunlar
dairesinde hürdür. Ancak bunun dışına çıktıkları zaman takip edilirler. Gazeteler kanunun ve
toplum çıkarlarının tersine uygulamalara şahit ve bilgili olurlarsa gerekli yayınlarda
bulunmalıdırlar.
Sayın Paşa adalet meselelerine değinerek kanunlarımızın yüzyılın gereklerine uyarak
düzenlenmesi ve düzeltilmesi gereğinden söz ettikten sonra uzun bir nutuk söylemişlerdir.
Sayın Paşa bu nutkunda Eskişehirlilerin Milli Mücadelemize yaptıkları hizmetlerden övgüyle
söz ederek ve Lausanne konferansının iki üç yıllık sorunları değil, üç dört asırlık meseleleri
incelemeye ve çözümlemeye çalıştığını, delegelerimizin istiklâl için canını vermeyi göze
almış bir milletin temsilcileri olarak haklarımızı savunduklarını ve bunların blöfle veya diğer
şekilde aldatılmalarının imkânının olmadığını ve Avrupa devletlerinin eski anlayışları
terketmek zorunda bulunduklarını açıklayarak demişlerdir ki:
Bu anlayışın değiştiğine şimdiden hüküm vermek doğru değildir. Bununla beraber bu
kararsızlığımız kalıcı olmak şartiyle olumlu bir zemin üzerinde aşama kaydedildiği
düşünülebilir. Fakat eski Avrupa anlayışının değiştiğini gösteren kuvvetli delillerin var
olmamasına dayanarak bu olumlu gidişin bir ân içinde olumsuz olması da mümkündür. Biz
bütün milletçe, hükûmetçe ve meclisçe içten bir şekilde barışa taraftarız. Gerçekten barış
hem kendi çıkarımız, hem de dünyanın çıkarı için gereklidir. Bu fikirde olduğumuzu bir çok
olaylarla ortaya koyduk. Eğer Avrupa devletleri aleyhimizdeki fikirlerini düzeltir ve bunu fiilen
gösterirlerse barışın imzalanmasına hiçbir engel kalmaz. Buna rağmen mutlaka savaşı
devam ettirmek isterlerse şimdiye kadar olduğundan daha fazla kuvvetli bulunduğumuza ve
daha başarılı sonuçlar kazanacağımıza güvenimiz tamdır.
Ondan sonra bu başarıların temelini yeni şeklimizde aramak lâzım geldiğini bildirerek,
geçmişteki günahların, milleti hiçbir zaman temsil etmeyen hükûmet şekil ve tarzlarından ileri
geldiğini ve üç senelik mücadelemizde başarının gerçek nedenleri ise hükümet yönetiminin
milletin kendi eline almasından ibaret bulunduğunu ispat ile anayasa kanununun bazı önemli
maddelerini uzun uzadıya değerlendirmiş ve tahlil etmişlerdir.
İzmir Yollarında; s. 6-9
Arifiye’de Konuşma
16 Ocak 1923

Hoca Harun Efendinin konuşmasına verdikleri cevap:
Lausanne Konferansı’na delegelerimiz gitti. Konferans devam ediyor. İnşallah arzu
ettiğimiz sonucu alacağız. Gerçekten düşmanlarımız çok çetindir. Memleketimizi bir sömürge
haline getirmeğe uğraşıyorlar. Fakat şimdiki delege heyetimiz, her zaman karşılarına çıkanlar
gibi değildir. Sonucu güvenle bekleyelim. Bu konuda hayatımıza kasdetmekte inat edilecek
192
olursa ordularımız hukukumuzu savunmaya daima hazırdır. Aynı zamanda şimdilik
Lausanne Konferansı bizim için ümitsiz bir durumda değildir. Biz barış arzu ediyoruz.
Öncelikle, barışsever olduğumuz için barışı arzu ediyoruz. İkinci olarak, uzayan savaşlar
dolayısıyla memleket barışa, düzen ve imara çok muhtaçtır. Fakat barış olmayacak olursa
yine mücadeleye devam edecek ve mutlaka memleket için gerekli olan sonucu elde
edeceğiz. Bizim mücadelemiz bitmemiştir. Asıl barıştan sonra elbirliğiyle çalışmayı elden
bırakmamak lâzımdır. Karşımızdaki düşmanlar böyle çalışıyorlar. Tarihimizle belirlenmiştir ki,
şimdiye kadar sonsuz zaferler elde etmişizdir. Tarihimiz birçok parlak zaferler kaydeder.
Fakat zaferle beraber her şey bırakılmış ve kazançlarını toplamayı atalarımız göz ardı
etmiştir.
Hoca Harun Efendi-kendileri gibi yüksek gayret ve iyi niyet sahibi komutanlar ve
önderlerin yönlendirmesiyle halk her türlü fedakârlığa...
Gazi Paşa (devamla) - Gösterdiğiniz güvene teşekkür ederim. Ancak güvenlik ve itimat
fiilî eserlere dayandırılmalıdır. Bu devamlı olursa yararlı olur. Körü körüne güvenler çabuk
sarsılabilir. Tarihimiz geçmişte sonsuz zaferler kaydettiği için halk herhangi bir askeri
harekâtın sonucuna karşı güven gösterebilir. Ancak bu gibi zaferlerin ardından da halk daima
gözardı edildiğini görmeğe-geçmiş günlerin öğretileriyle- alışmıştır.
İşte bu bakış açısından elbirliğiyle çalışmak ve halka şimdiye kadar kaçırılan fırsatların,
o memleketin karşılaştığı acı sonuçların tek sebebi memleket ve millet işlerinin daima belli
bazı kişilerin elinde oyuncak olmasından ve milli hâkimiyetin daima ihmal edilip ve boş
bırakılmış bulunmasından ileri geldiğini anlatmalıyız. Millî hâkimiyete karşı gerçekleşecek en
küçük bir taarruz ve tecavüzü tam bir kahramanlıkla karşılamak gerektiğine yine elbirliğiyle
milleti aydınlatmalı ve uyarmalıyız. Halk milli hâkimiyeti benimsemeli ve memlekette tek
hâkim ve etkenin kendisi olduğunu unutmamalıdır. Memleketimiz asıl barıştan sonra faaliyet
ve fedakârca gayret ister. Halk üç buçuk, dört seneden beri sonsuz gayret ve fedakârlık ve
harcamalarda bulundu. Ancak barıştan sonra birlikte göstereceğimiz faaliyet ve gayretlerdir
ki, bu harcamaların kazançlarını toplatacaktır. Memleket ekonomik olarak çok gayrete
muhtaçtır. Ekonomimizin düzeltilmesine ve düzenlenmesine vereceğimiz önem derecesinde
memlekete bir rahatlık sağlayacağız.
Biz haddimizi bilen kimseleriz. Bitmez arzu sahibi değiliz. Bugün esirlik acıları altında
inleyen birçok dindaşlarımız vardır. Bunlar için de; kendi çevrelerinde istiklâllerini
kazanmaları ve tam bir bağımsızlık ile memleketlerinin zenginleşmesine ve yükselmesine
emek harcamaları en büyük beklentilerimizdendir.
Hâkimiyeti Milliye, 24 Ocak 1923
İstanbul Gazeteleri Temsilcilerine
16 Ocak 1923

İzmit’te, İstanbul Basın temsilcilerine Türkiye’nin
o günkü durumu ve hükümetin, memleketin kalkınması
için yapmakta olduğu ve yapacağı işler hakkında:
İstanbul’un kıymetli basın ileri gelenleri ile böyle bir görüşme yaptığımdan dolayı
özellikle memnun bulunuyorum. Mutluluğumun en önemli nedeni, bence de doğal olarak
isteğe değerdir ki, benim ve bütün çalışma arkadaşlarımın iç ve dış durumun nasıl olması
gerekeceği düşüncesinde bulunduğumuzu bütün millet ve dünya bir an önce bilsin. Bunu
sağlamada bütün basının olduğu gibi, çok önemli olan İstanbul basınının yapacağı hizmetin
derecesi kolaylıkla anlaşılır. Yapılan görüşmelerde adı geçmiş üç temel üzerinde çok ayrıntılı
ve hatta tartışmalı fikir alışverişi yapıldı. Ve benim arzu ettiğiniz her nokta ve bütün ayrıntılar
193
üzerindeki açıklamamı dinlediniz, bu suretle haberli olduğunuz konuların birkaç kelime ile
özetini yapmak gerekirse denebilir ki:
1.Millet üç buçuk seneden beridir karşı geldiği zorlukların ve fedakarlığın açık ve olumlu
sonuçlarını görmekle, takip olunan hareket şeklinin mutlaka mutluluk hedefine ereceğinden
emindir. Bugünkü başarıları mutlaka belirlemek ve doğrulatmak için, lüzum gösterilirse,
şimdiye kadar olduğundan daha geniş bir karar ve inançla fedakârlığını ve gayretini devam
ettirmeye hazırdır. Milletin mutlaka barış veya mutlaka savaş isteği gibi, başlı başına kesin
bir ifadesi yoktur. Millet, geleneğinin açık bir ifadesini kullanmaktadır. “Hayırlı olanı isteriz!”
hayırlı olan, bizi şimdiye kadar iyilik ve kurtuluşa ulaştıranların hükmedecekleri tarzdır.
Milletin bu ifade ile kastettiği Türkiye Büyük Millet Meclisi ve onun hükümetidir. Bunların
düşündüğü mutlaka barışı elde etmektir.
Buna milletin ve memleketin gerek duyduğu kadar bütün medeniyet dünyasının da,
kesin ihtiyacı vardır. Bir kere savaş durumunu sürdürmekle öncelikle milli isteği yerine
getirememek, ikinci olarak uygarlık dünyasının huzur ve sakinliğine engel olmak gibi
sorumlulukları yüklenmek istemiyoruz. Şimdiye kadar olduğu gibi, özellikle bugün bütün
içten gayretlerle barışı sağlamak için her türlü önlemlere yönelmektir. Ve bütün kalbini
dünyaya açık olarak göstermeyi sağlamaya çalışmaktır. İtilaf devletlerinin bu gerçeği
anlamamalarının söz konusu olmadığına inanmaktadırlar. Eğer devletlerin ve milletlerin
konferanstaki temsilcileri bu ihtimalin tersine harekete devamda ısrar ederler, insanlık ve
medeniyet dünyasının can atarak beklediği barış antlaşmasını sonuçsuz bırakırlar ise,
Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Hükümeti buna üzülecektir. Bu insani etkilenme kendisini
elbette zayıflatıp tereddüte düşürmez. Üç buçuk seneden beri kazanılması uğrunda
yapılmadık fedakârlık kalmayan temel milli haklarını mutlaka elde etmek ve sağlamaktan
ibaret olan görevini yine bütün milletin kabiliyetine, kudretine, azmine ve kendisine olan
güvenine dayanarak şimdiye kadar olduğundan daha büyük bir faaliyetle yapmaya devam
edecektir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin muzaffer orduları yeni zaferler kazanma aşkına ilgisiz
değildirler. Fakat bu zafer aşkı milletin kurtuluş ve mutluluğunu sağlama aşkından
doğmuştur. İkincisinin doğması, birinciyi olmuş kabul ettirebilir.
2. Hükûmet savaş halinin ve bekleme durumunun devamına rağmen milleti, şimdiden
yeni usulümüzde idarenin kefil olduğu gerçek yararlardan faydalandırabilmek için gereği
şekliyle çalışmakta, her gün yeni bir girişim yapmakta veya yeni bir girişimin temellerini
düşünmektedir. Memleketin en ücra köşelerinde bile halk huzur ve güvenliği o derece
sağlanmıştır ki, bunu geçmiş zamanın en sakin bir devresindeki hâl ile karşılaştırmak yersiz
olur. Herkes güvenle ve özellikle çok büyük ümitlerle tarlalarında veya sanatları başında
faaliyete geçmiş bulunuyor. Ve gayret ve işlerinin kendilerinden zorla alınmayacak
kazançlarının yeteceğinden emindirler. İktisat, eğitim işleri, sosyal yardım hizmetleri şimdiden
temas edilebilir yeni sonuçlar vermiştir. Ziraat mektepleri var olanlardan başka Bursa’da,
Balıkesir’de, İzmir’de, Adana’da, Erzincan’da beş mektebe sahip olmakla artırılmıştır.
Savaşın ve inkılâpların faaliyetlerinden alı koyduğu ziraat bankaları yeniden harekete
koyulmuş ve birçok şubeler meydana getirerek halkın yardımına koşmaya başlamıştır. Birçok
sığınmacı ve göçmen refah ile uygun yerlere gönderilmiş ve yerleştirilmiştir. Bunun daha iyi
sağlanması için özel yardım bankaları kurulmak üzeredir. Köylülere önemli sayıda iki buçuk
milyon liralık ziraat alet ve araçlar dağıtılmış ve bu konudaki dağıtıma devam edilmektedir.
Ayrıca köylülere tarım alet ve araçları vermek ve bunları gerektiğinde tamir etmek için
sermayesinin yüzde yetmişine ortak olduğumuz bir şirket ile anlaşılmak üzeredir. Bu çiftçileri
çok memnun ederek onlara yarar sağlayacaktır. Bayındırlık girişimleri yakında
gerçekleşebilecek ümit veren bir konumdadır. Bunun sonucunda memleketin bütün önemli
merkezleri birbirine az zamanda trenle bağlantı kazanacaktır. Önemli mâden hazineleri
açılacaktır. Memleketimizin baştan sona kadar harap manzarasını imar etmekten ibaret olan
gayenin temel taşları her yerde görenleri çalışmak ve mutlu olmak ihtiyacı içinde bütün
halkımız için, işçiler için, geniş ve emin çalışma alanları davetlerini yapmakta
gecikmeyecektir. Tüccarlarımız yüzlerinin güleceği günden uzak değildirler. Memleketi
194
bayındır ve milleti mutlu etmek için düşünülen ve girişilen bütün bu işlerde takip olunacak
programın temel noktalarına fiilen yönelinmiş sayılabilir. Bu başlangıcın en ileri şekli, derin
araştırmalar ile çizilecektir. Özellikle ekonomik hareketleri dayandıracağımız ilkeleri; her türlü
bilgiyle beraber özellikle doğrudan doğruya memleketimiz toprakları koklanarak ve bu
topraklarda bizzat çalışan insanların sözleri işitilerek belirlenecektir. Sanayi ve ticaretimiz için
de aynı değerlendirme yapılacaktır. Bunun içindir ki, şubatın on beşinde İzmir’de belki beş
bin kişinin toplanabileceği bir kongre yapılacaktır. Bu kongre bizzat millete ve bir taraftan da
diğer milletlere anlatacaktır ki, yeni Türkiye Devleti temellerini süngü ile değil, süngünün bile
dayandığı iktisat bilgisi ile kuracaktır. Yeni Türkiye Devleti savaşçı bir devlet olmayacaktır.
Fakat yeni Türkiye Devleti bir ekonomi devleti olacaktır. Bu devleti en kuvvetli temeller
üzerinde çok az zamanda kurmak hususunda Japonlar’dan az yetenekli olmadığını
gerçekten ispat edecektir.
Hindistan ile Avrupa arasındaki ekonomi yollarını, Süveyş’ten Boğazlar ve Kafkasya’dan
geçen yolları elinde bulundurmakla ancak hayatla ilgili kabiliyetinin korunmuş olacağını
sanan eski Osmanlı İmparatorluğu ile bu yolları terketmiş olan ve hayatla ilgili yeteneğini
göstermek ve ispat etmek için bu yollara ihtiyacı olmadığını bildiren yeni Türkiye arasındaki
farkı, hayat yeteneği olgunlaşma farkını görmek için dünya çok zaman beklemede
bırakılmayacaktır.
Bu saydığım ekonomi ve sanayi girişimleri içinde söz ettiğim şirketlerin, milli istiklâl ve
hâkimiyetimize saygılı milletlerin güven içinde hükümetimizle ilişkiler kurmaları ve
kanunlarımız dairesinde anlaşmaları ile faaliyete geçebileceklerini söylemeye gerek yoktur.
Gerçekten memleketimizi az bir zamanda bayındır yapmak için milletimizin yetersiz
sermayesi karşısında dışarının sermayesinden araçlarından, bilgisinden yararlanmak gerçek
çıkarlarımız gereğindendir. Hükümetimiz, açıklanmasına gerek olmayan vazgeçilmez
ilkelerine saygı gösterecek olan her devlet ve millete karşı bu konuda güven ve samimiyetle
yaklaşacaktır.
3. İçinde bulunduğumuz durumda çok kuvvetli olduğumuzu ortaya koyan ve gelecek
girişimlerimizde mutlaka başarılı olacağımızı bize inandıran ve durumlar, milletin inkılâp ve
mücadele ile kurmuş olduğu bugünkü hükümetimizin şekli yapısı ve içeriğidir. Hükümetimiz,
Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti, millidir; tamamiyle maddidir; gerçekçidir sevgi
doludur. Hayal edilen ülküler arkasında, o ülkülere ulaşmak için değil, fakat ulaşmak
hülyâsıyla milleti kayalara çarparak, bataklıklara batırarak en sonunda kurban ederek yok
etmek gibi cinayetten sakınan bir hükümettir. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin bütün
programlarının ilkesi şu iki esastır:
Tam Bağımsızlık, kayıtsız ve şartsız millî egemenlik.
Birinci ilkesinin ifadesi “Misak-ı Milli”dir. İkinci ve hayatî olan ilkesinin açıklaması
“Anayasa Kanunu”dur. Millet, Misak-ı Millinin anlamını seçkin evlâtlarından oluşturduğu
kahraman ordulariyle fiilen elde etmiştir. Bunun usulen ve siyaseten ifade bile olunacağına
şüphe yoktur. “Anayasa”nın gerçek ruhu ise bu kanunun kitaplara geçmesinden önce milletin
beyninde ve vicdanında toplanmış olmasiyle ve ancak bunun ifadesi olmak üzere kurduğu
meclise verdiği asıl görev ile ortaya konmuştur. Senelerden beri hükümlerini fiilen
uygulamakta olmasiyle ve en sonunda kanun şeklinde dünyaya açıklamasıyla
gerçekleşmiştir. Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Ve gerçek milli istek ve iradeyi uygular
ve ancak bununla millet alın yazısına sahip olur. Tarihi olaylarımız ve tecrübelerimiz bize
milletin koyun sürüsü halinde olduğu görüşünün, keyfin, arzu ve hırsların ve hiçbir şekilde
karşılanmayan çıkarların elde edilmesine sürüklemekle milletin yok olmasına neden olan
içeriğe dönüşen idare şekillerinin artık memleketimizde uygulamasının kalmadığını
göstermiştir. Millet; hâkimiyetini değil, hâkimiyetin bir zerresini bile bir başkasına terk etmenin
neden olabileceği felâketin, yok olmanın, hüsranın acısını her an kalbinde ve vicdanında
duymaktadır. Zaten iradenin ve hâkimiyetin ayrılamaz ve bölünemez olduğunu ilmen ve
gerçekten düşündükten sonra böyle bir görüşün uygulamasına kalkışmak ancak göreceli ve
yapay bir işe girişmekten başka bir şekilde yorumlanamaz. Millet ve memleketimiz için ise bu
195
mecburiyet atlatılmıştır. Milleti hâkimiyetinden mahrum eden engel, milletin coşması ve
tamamıyla taşması ile biraz zor ve fakat sonuç olarak başarılı şekilde ortadan kaldırılmıştır.
Yok olanın diriltilmesine kalkışmak ise elbette olmayacağı olur görme düşüncesine sapmada
inat olur. Bu, dikbaşlıların, ki milletin başarısızlığına bilerek veya bilmeyerek neden oluyorlar,
gerçek pişmanlığına ve üzüntü verici bir başarısızlığa neden olmaktan başka bir sonuç
vermez.
Artık millete karşı namusluca, kesin gerçeği ilân edenler çoktur. Milletimiz ise gerçekleri
iyi anlamaya ve gereklerini uygulamaya çok uygun ve yeteneklidir. Bu anlayışlılığı ispat için
yakın tarihin bile verebileceği örnekler çoktur. Felâketini anlayan milletimiz ne
şeyhülislâmların dinin gereğidir diye irticaya davet eden fetvalarını ve ne de halife ve
padişahın camilerden çalınan ayetler ve peygambere ait hadisler ile süslenmiş ve birleşmiş
sancakları başlarında taşıyan hilâfet ordularına değer vermemiştir. Milli mücadeleye devamın
hiçbir şey elde edilemedikten başka büsbütün yok olma sebebi olacağını söylemelerine de
önem vermemiştir. Babıâli ileri gelenlerinin dikkatsiz ve bilgisiz çalışmalarına ve en sonunda
halifenin, padişahın bildirilerini uçaklarla savaşan ordumuz saflarına atan ve halife adına
hareket ettiğini söyleyen Yunan ordusunun aldatışlarına zerre kadar dikkat göstermedi ve
göstermeyecektir. Özellikle bundan sonra kesinlikle göstermeyecektir. Çünkü bu millet
yüzyıllardan beri bu gibi gericilerin, bilgisizlerin yalancıların, çıkarcıların, serserilerin sözlerine
inanmak saflığını gösterdiğinden dolayıdır ki, bugün çamurdan ve sazdan harabelerde
oturmaya mahkûm, çıplak ayakları ile ve çıplak vücutları ile çamurların, karların, yağmurların
acımasız şamarları altında yeniden aklını başına toplamak zorunda kalmıştır.
4. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükûmeti, memleketin bütün vicdanlı ve namuslu
aydınları millete ve memlekete karşı, öncelikle bu millet ve memleketin birer evlâdı olmak
bakımından, ikinci olarak üyesi oldukları toplumun medeniyet dünyasında değerini ve
derecesini yükselttikçe bunun kendileri için ne derece şeref ve mutluluk sebebi olacağını
düşünmektedirler. Bu düşüncesiyle kendilerine yönelen görevin memleketi ve milleti
medeniyetin ve insanlık gereklerinin mecbur kıldığı olgunlaşma derecesine getirmek için
bütün varlıkları ile her türlü çalışma kollarında en doğru yolları aramak, bulmak ve bunun en
doğru olduğunu millete anlatarak, bunun üzerinde hızlı ve geniş adımlarla yürümeyi ve bütün
milleti yürütmeyi sağlamaktır. Bunda başarının gerektirdiği nitelikleri düşünürsek, bu
niteliklerin var olanlarından yararlanmak ve var olmayanlarını elde etmeye çalışmak
konusundaki gayretin ne kadar geniş ve ne kadar ciddi olduğunu değerlendiririz. Millî hedef
belli olmuştur. Ona ulaştıracak yolları bulmak zor değildir, önemli olan, çetin olan, o yollar
üzerinde çalışmaktır. Denebilir ki, hiçbir şeye muhtaç değiliz, yalnız tek bir şeye çok
ihtiyacımız vardır; çalışkan olmak. Sosyal hastalıklarımızı araştırırsak temel olarak bundan
başka, bundan önemli bir hastalık bulamayız, hastalık budur. O halde ilk işimiz bu hastalığı
esaslı şekilde tedavi etmektir. Milleti çalışkan yapmaktır. Servet ve onun tabii sonucu olan
rahatlık ve mutluluk yalnız ve ancak çalışkanların hakkıdır.
5. Eksiksiz bizim milletimizin fertleri çalışmaya isteklidir. Fakat harcanılan çalışmadan
yararlanmanın büyüklüğü, emekte uygulanan yönteme uygundur. Öncelikle yöntemlerimizi
en çok kazanç verecek medeni şekilde belirlemeliyiz. Bir de ayrı ayrı olan çalışmaların
sonuçları, çalışmanın birlikte vereceği sonuçtan çok aşağıdır. Bunun için milletin sosyal
ihtiyaçlarını doyuracak ve geçmişteki zararlarını giderebilecek en uygun programı belirlemek
zorundayız. Program, bütün milletçe uygulanmalıdır. Bu ancak siyasî bir kuruluş ile olabilir.
İşte bu gerçeğin gereği ve zorlamasıyladır ki, bütün sınıfları birbirinden ayrılamaz olan,
çünkü çıkarları da birbiriyle zıt olmayan halkımızın ortak yararlarını ve mutluluğunu sağlamak
için “Halk Fırkası” adı altında bir parti kurulması düşünülmektedir. Fakat millî amaçlardan
fazla, şahsi çıkarlar ilkesine dayanan siyasî kuruluşlardan ve onların aldatmalarından,
çarpışmalarından doğmuş olan şekillerin şimdi cezasını çekmekte olan milleti aynı sonuçsuz
uğraşılara sevk etmek kadar büyük günah yoktur.
Bu ifade ile belirtilmek istenilen şudur ki, ismi parti olan halk kuruluşundan amaç, millet
evlâdının bir kısmının halk sınıflarından bazılarının, diğer evlat ve sınıfların zararına
196
çıkarlarını sağlamak değildir. Belki birbirinden ayrı olmayıp halk adı altında bulunan bütün
milleti ortak ve birleşik bir şekilde gerçek rahatlığa ulaştırmak için harekete geçirmektir.
Yapılması gereken çalışmanın şekil ve derecesi, doğal durumunu bulmuş herhangi bir
milletin güven ve huzur içinde izlediği şekilden ve dereceden başkadır. Çok fazladır. Çünkü
millet ve memleketimiz bütün dünyada hayret verici zaferlerinden sonra bile güven ve huzur
içinde kendini görememek talihsizliğine mahkûmdur. Geçmiş, karanlık ve uğursuz geçmiş,
millete ancak böyle bir miras bırakmıştır.
6. Mondros mütareke hükümlerinin haksız ve adaletsiz bir şekilde fiilen bozulmuş
olmasından, bütün memleket için çok felâketler doğmuştur. Bu felâketlerin en kötüsüne
sahne olan yerlerden biri de İstanbul’dur. İstanbul, yalnız yabancıların saldırısına, baskısına,
hor görmesine göğüs germemiştir. İstanbul aynı zamanda yüzyıllardan beri milletin başında
taşıdığı bir hükümdarın ve onun araçlarının bile verdiği acılarla ağlamıştır. İstanbul, baskıyı,
saldırıyı her yerden daha çabuk ve daha derin bir titizlikle duyabilecek özel duruma sahiptir.
Gerçekten bu beldede milyona yakın İslâm unsuru vardır. Bu beldede büyük imparatorlukları
idare için kurulmuş geniş makinelerin binlerce hizmetçileri vardır. Bu beldede bütün
memleket için, memleketin her tarafında çalışmış ve görevini tamamladıktan sonra
dinlenmeye geçmiş olduğunu zanneden, binlerce emekli ve yine binlerce dul ve yetim vardır.
Bütün bu saydığımız insanlar hayatınlarını devam ettirmek için üzücü bir görüntünün şahidi
bulunuyorlar. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Hükûmeti kurulduğu günden İstanbul idaresine
el koyduğu güne kadar bu üzüntülü durumun daima çarpıntılarını duymuştur. Bugün ki, bu
belde ile ve orada yaşayanlarla görüşmüş, elbette senelerden beri kalbini yakan bu acı ve
üzüntü verici duruma çare bulucu olmayı en önemli görevlerinden sayar ve bu görevini
yapmakla şüphesiz mutlu olacaktır. Ancak en iyi önlemi bulmak ve onu içinde bulunan
şartları göz önüne alarak faydalı ve derhal mutluluk veren eserlerini gösterebilecek şekilde
uygulamanın bir günde ve bir ayda olabileceğini iddia etmek elbette mantıklı olamaz. Böyle
bir gösterişçilerin, görüntüyü kurtarmayı siyaset sananların, göz boyamak için alabilecekleri
geçici önlemlerin iş bittikten sonra kıymetsizliği meydana çıkacak uygulamalardır. Sabır ile
güvenmek gerekir ki, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Hükümeti İstanbul’u ve İstanbul’da
yaşayanların hepsini lâyık olduğu şekilde düşünmektedir ve bu insanların bugününü ve
geleceğini sağlamak için en olumlu önlemleri alacaktır.
İstanbul’un bizzat Türk ve İslâm olan unsurların gönlünde yaşattığı şehir olarak kalması
doğal olduğu kadar, o insanların hayatını, rahatlığını sağlayacak vesileleri düşünmek ve
uygulamak da gereklidir. Bütün memleketimizin her çalışma şubesindeki memur ihtiyacı
düşünülürse İstanbul’da var olan memurlarımızın geleceğe dair hiçbir endişeye düşmelerine
yer yoktur. Yeniden uzman memur yetiştirmenin kolay bir şey olmadığını açıklamaya gerek
yoktur. Elbette var olan memurlarımız gereği gibi görevlendirilecek ve geçmişte olduğundan
daha uygun ve daha rahat şartlar içerisinde çalışma ile yeni Türkiye’yi sağlamlaştıracaklardır.
Milletimiz ve milletin fertlerinden olmakla beraber milletin hizmetçisi olan memurlarımız,
subaylarımız, daima millet ve vatan sevgisiyle ve büyük bir ruh ve soy temizliği ile
donanmışlardır. Bu kadar temiz olan milletin fertlerinden bazılarının gereğinden fazla sâf
olmaktan başka bir kusur göstermemiş olanlarına karşı görevimiz onları şunun ve bunun kötü
idaresi devrinde tesadüfen bulunmuş olmakla sanık yerinde bulundurmak değildir. Belki
onları kötü yönetip yönlendirenlerin bir daha aynı devri canlandırmalarına engel olmak
gerektiğini içten bir biçimde anlatmak görevimiz olmalıdır.
Vakit Gazetesi; 20.1.1923.
197
İzmit’te Halk ile Konuşma
18 Ocak 1923

Batı Anadolu seyahati sırasında:
Ölmüş zannedilen milletimiz yeniden bunca hayat kabiliyetini göstererek kadınlarıyla,
çocuklarıyla el ele vererek dünyada var olduğunu ispat eden harikalar göstermiş ve bunun
kesin sonucu olarak; Lozan konferansına davet olunmuştur. Lozan’da henüz olumlu bir
sonuç yoktur. Fakat bu sonuçları kazanmak için çalışılıyor. Millet, Misak-ı Millî’nin gerçek
anlamını, kuvveti ve süngüsüyle maddi olarak elde etmiştir. Şimdi Lozan’da yapılacak şey
maddi olarak elde edilen bu sonucu, usulen ve resmen belirletmek ve onaylatmaktan
ibarettir. Bu sonuç er geç elde edilecektir. Çünkü hukukumuz son derece kanunî ve açıktır.
Bunu elde etmek için kuvvetimiz vardır ki, o da anlayıp gerçekten elimizde bulundurduğumuz
ve bulunduracağımızı fiilen kanıtladığımız milli hâkimiyetimizdir. Milli hâkimiyetimiz için
tehlike var mıdır? dediler. Buna cevap olarak kesin bir biçimde derim ki, hayır, hayır, hayır!
Milli hâkimiyetimiz için tehlike yoktur ve olamaz. Çünkü milletimiz, yüzyılların çok acı
darbelerinden ve felâketlerinden uyanmıştır. Bunu eski geriliğe götürmenin maddi imkânı
kalmamıştır.
Ondan sonra hilâfet makamının huzura konulmasıyla bağımsız yeni Türkiye devletinin
ve onu idare eden Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti yerleşik kurallarının ters olup
olmadığı hakkındaki soruya cevap verdikten sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’nin
İslâm şeriatı hükümlerinden ibaret olan toplanma, adalet ve kanuna itaat ilkesine uygun
olarak kurulduğunu ve Türkiye devleti için hilâfetin söz konusu olmayıp ancak bu zan, İslâm
âlemi göz önüne alındığı zaman geleceğini, çünkü hilâfet makamının yalnız Türk’e değil yüce
İslâm Alemine ait bulunduğunu bildirerek demişlerdir ki:
- Türkiye Büyük Millet Meclisi, Halifenin değildir ve olamaz. Türkiye Büyük Millet Meclisi
yalnız ve yalnız milletindir. Milletin seçtiği vekillerden oluşur. Bu meclis yalnız ve yalnız
milletin emrine itaat etmek zorundadır. İsmi ve makamı ne olursa olsun millet, bu hakkını bir
kişiye veremez.
Bu İslâm âleminin bugün esaret durumunda bulunmasına dayanarak hilâfet meselesini
çözecek seviyeye ulaşıncaya kadar, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin hilâfet makamını bir
ümit noktası olarak koruyacağını açıkladıktan sonra demişlerdir ki:
Hilâfet makamını bu şekilde tanıdıktan sonra, bu makamı Türkiye milletinin hâkimiyetini
bozacak bir makam diye kabul etmek doğru değildir. Bugün halife olan yüce şahsın bizim ile
beraber aynı gerçekleri gördüğünü sanırım. Ancak bir sakınca doğarsa bunu yalnız bu
makama bağlamak gerekmez. Bunu yapmak için ilk önce, düşüncelerini şeriat elbisesine,
kılığına sokan bazı cahiller, çıkarcılar, ve dalkavuklar ortaya çıkabilir. Bunların yapacağı
etkileri ve içeriğini önceden tanıyıp ona göre hazırlanmak her ferdin ve milletin görevidir.
Şurasını açıkça söylemek gerekir ki, bu milletin üç buçuk seneye sığdırdığı dava çok
büyüktür. Bunu sindirmek için kuvvetli akıl ve hafıza gerekir. Fransızlar büyük ihtilali geri
döndürmek için, tam bir asır çalışmışlardır. Hayat felsefesinin garip bir görünümüdür ki, her
yararlı ve yeni şeye karşı mutlaka bir kuvvet çıkar. Buna bizim lisanımızda (irtica) derler. İşte
bu irticanın yok edilmesi için gereken önlemleri önceden almış olmak gerekir. Bütün millet
emin ve rahat olsun ki, inkılâbı yapanlar bu gibi olumsuz kuvvetleri çıktığı noktalarda yok
edecek güç, yetenek ve önlemlere sahiptirler. Kesinlikle tekrar ederim ki, milletin hâkimiyeti
sonsuzdur. Dinen, ilmen, fennen, kanunen, olaylara göre, sonsuz bulunan bu hâkimiyeti
bozacak ve zarara uğratacak ne bu memleketin içinde, ne de dışında kuvvet yoktur ve
olamaz. Bütün İslâm âleminin gerçek kurtuluşuna kadar iyi korunmasını üstlenmiş
olduğumuz hilâfet makamının varlığı, Türkiye devletinin ne istiklâli, ne idaresi ve ne de
hâkimiyeti ile zıtlık oluşturmaz. Bu makam ve bu makamda oturan yüce şahsın varlığının,
karıştırma olmadıkça sakınca doğurduğu kabul edilemez. Fakat şurası kesinlikle belli
198
olmalıdır ki, herhangi bir makam ve şahıs tarafından bir sakınca doğrulduğu gün, orada
görüşler biter, hareket ve uygulama başlar.
Sayın Paşa bundan sonra iktisat, ziraat konularında ileride izlenecek hareket yolunu çok
uzun açıklamışlar ve şimdiye kadar milletimizi fakir düşüren nedenleri birer birer sayarak,
gerek meclisçe, gerek bütün millet fertlerince bunların temizlenmesi çarelerinin araştırılması
gerektiğini beyan ve Almanya’nın iki misli büyük olan Anadolu’da daima süren harpler ve
kötü idareler yüzünden dikkate değer bir biçimde azalan nüfusun artırılması için milleti
refaha, memleketi uygarlığa ulaştırmaya çalışmak gerektiğini ve barışın imzasından sonra
bütün güç ve kabiliyetimizi bir noktada toplamak zorunda bulunduğumuzu ortaya
koymuşlardır. Eğitim, adliye ve genel sağlık meselelerinde bağımsız olarak takibi gereken yol
ve hareketi ayrıntılarıyla açıklamışlardır.
Ondan sonra Halk Fırkası hakkında sorulan soruya verdikleri cevapta, şimdiye kadar
bazı girişimcilerin yapamadıkları ve yapamayacakları bazı kapalı sözler ile programlar
meydana getirdiklerini, halbuki bunların memlekete hiçbir yararı dokunmadığını söylemekle
Halk Fırkası programının bütün milli fertlerin düşüncelerinin ve isteklerinin sonucu olacak ve
uygulanabilecek bir biçimde düzenlenmesi gerektiğini ve işte bu makamda Halk Fırkası
hakkında bütün milletin düşüncelerine başvurduklarını bildirerek demişlerdir ki:
Öyle bir partinin temel ruhu tam bağımsızlık ve kayıtsız şartsız milli hâkimiyettir. Bu
milletin alın yazısını ellerine bırakacağımız insanlardan oluşmuş meclis ve onun hükümetinin
dikkatle izleyeceği, fakat hiçbir taraftan milletin istiklâline ve hâkimiyetine göz
dikilmemesinden ve bu istiklâl ve hâkimiyete dikilecek gözleri çıkarmaktan ibaret
bulunacaktır.
Sayın Paşa sonra vatana ihanette bulunanların, genel affı ilke olarak kabul edilse bile,
kesinlikle af edilemeyeceklerini söylemişlerdir. Avrupa’da eğitim gören gençlerin uzman
oldukları dallarda verimli bir şekilde hizmetlerinden yararlanılacağını söyledikten sonra yedek
subaylarının barıştan sonra refaha kavuşturulmalarını göz önüne alıp almadıkları hakkındaki
soruya da şu cevapta bulunmuşlardır:
Yedek subay demek, milletin aydın sınıfına aldığı vatan evlâdı demektir. Fakat vatan
evlâdı irfan nuruyla yaptığı görevden başka, orduya girerek düşman kurşununa göğüs
gererek vatan görevini fiili olarak da yapmıştır. Temelde bilgi ve anlayış sahibi olduklarından
dolayı kendilerine millet muhtaçtır. Orduda, savaş meydanlarında ölüm ile mücadele yapmış,
tecrübe görmüş, cesaretine güzellik vermiş olan bu gençleri millet rahatlatmayı bir görev bilir.
Gerek yedek subayları ve gerekse tarihin ordumuzda şeref ve şan ile söz edeceği
subaylarımız emin, rahat olmalıdırlar ki millet kendilerine son derece parlak bir gelecek
hazırlıyor.
İzmir Yollarında, s.27-28.
Bursa’da Şark Sinemasında Halkla Konuşma
22 Ocak 1923

Batı Anadolu seyahati sırasında:
Bir gün buralardan gelen haber, vekillerimizden oluşmuş Büyük Millet Meclisi’nde
heyecanlı feryatlar, acılar meydana getirmişti. Kürsüye çıkan bütün hatipler, bu cennet gibi
belde için ağlamışlar ve herkesi ağlatmışlardı. Yazık ki benim de arkadaşların gösterdikleri
üzüntüye maddi olarak katılmam mümkün değildi. Tersine onları teselli etmek onlara
dayanıklılık vermek göreviyle yükümlüydüm. O günkü konuşmalar sırasında demiştim ki:
“Bursa anavatanın kıymetli bir parçasıdır. Ayrılması geçicidir, mutlaka geri alınacaktır”.
Gerçekten ordumuz düşmanları ciddi bir yenilgiye uğratmak için zamana muhtaçtı. O
zamana kadar Bursa’dan bir fedakârlık istemek mecburiyeti vardı.
199
İşte bu suretle Bursalılar uzun zaman haksızlıklara göğüs gerdiler. Sabır ve dayanıklılık
gösterdiler. Sonunda ordumuz gereken kuvvet ve gücü kazandı. Geldi ve kardeşlerini
kurtardı.
Çok fazla alkışlanan bu girişten sonra, Sayın Paşa, Bursa’nın tarihi ve şimdiki önemiyle
sonsuz servet kaynağından, başlıca dünyaca meşhur olan kaplıcalarından, ipekçilik, halıcılık,
arabacılık ve diğer sanatlarından söz etmişler ve bunları ilkel durumunda bırakmakla
memleketin pekçok zarara uğradığını ve servet kaynağından şimdiye kadar hakkıyla
yararlanmayan halkın bundan sonra her konuda faaliyet göstermesi gerektiğini bildirmişlerdir.
Ondan sonra konuşmalarını dertleşme biçiminde yapmayı uygun görerek huzurunda
olanların ne gibi konularda tereddüde düştüklerini ve kendilerinden, hangi meseleyi
öğrenmek istediklerini sormuşlardır. Bunun üzerine birçok kişi çeşitli yerlere ait yirmiyi aşkın
soruları söyledikten sonra sırasiyle cevaplarını vermişlerdir.
Anıtlara ait olan birinci soruya cevap olarak Sayın Paşa demişlerdir ki:
Anıtlardan söz eden arkadaşlarımızın amacı heykel olsa gerektir. Dünyada medenî, ileri
ve olgun olmak isteyen herhangi bir millet mutlaka heykel yapacak ve heykeltraş
yetiştirecektir. Anıtların şuraya buraya tarih hatıraları olarak dikmenin dine aykırı olduğunu
ileri sürenler, şeriat hükümlerini hakkıyla incelememiş ve araştırmamış olanlardır. Cenabı
Peygamber’in İslâm dinini kurmasından bu âna kadar bin üçyüz bu kadar yıl geçmiştir.
Hazreti Peygamberin kutsal emirleri bildirmesi sırasında kendilerine seslenilenlerin kalp ve
vicdanında putlar vardı. Bu insanları Hak yoluna davet için öncelikle o taş parçalarını atmak
ve bunları ceplerinden ve kalplerinden çıkarmak zorunda idi. İslâm gerçekleri tamamiyle
anlaşıldıktan ve meydana gelen vicdan inancını kuvvetli olaylar ile de sağlamlaştırdıktan
sonra birtakım aydın insanların böyle taş parçalarına tapınmasını var saymak, İslâm âlemini
hor görmek demektir. Aydın ve dindar olan milletimiz ilerlemenin sebeplerinden biri olan
heykeltraşlığı önemli derecede ilerletecek ve memleketimizin her köşesi atalarımızın ve
bundan sonŲa yetişecek evlâtlarımızın hatıralarını güzel heykellerle dünyaya ilân edecektir.
Bu işe çoktan başlanmıştır. Örneğin Sivas’dan Erzurum’a giderken yol üzerinde güzel bir
heykele rastlarsınız. Sonra Mısırlılar İslâm değil midir? İslâmlık, yalnız Türkiye ve Anadolu
halkına mı aittir. Seyahat edenler pek iyi bilirler ki, Mısır’da birçok büyük adamın heykelleri
vardır. Milletimizin din ve dil gibi kuvvetli iki erdemi vardır. Bu erdemleri hiçbir kuvvet,
milletimizin kalp ve vicdanından çekip alamamıştır ve alamaz. İnsanlar olgun olmak için bazı
şeylere muhtaçtır. Bir millet ki resim yapmaz, bir millet ki heykel yapmaz, bir millet ki fennin
gerektirdiği şeyleri yapmaz; kabul etmeli ki o milletin ilerleme yolunda yeri yoktur. Halbuki
bizim milletimiz, gerçek özellikleriyle medenî ve ileri olmaya lâyıktır ve olacaktır.
Ondan sonra yabancı sermayesinin memleketimize girmesiyle halkımızın bundan zarar
görüp görmeyeceği hakkındaki soruya geçerek memleketin genel durumunu ortaya
koymuşlar ve memleketimizin yolları olmadığını, şehirlerin harap, köylerin perişan bir halde
bulunduğunu; limanlarımızın, fabrikalarımızın var olmadığını, madenlerimizi-işletmediğimizi
ve işletecek halde bulunmadığımızı söylemek ile –bunlardan hakkıyla yararlanmak için, pek
çok önlemleri almak zorunda olduğumuzu ve bu yüzden yabancı sermayesinin de zararlı
olmayacak bir şekilde memleketimize girmesine izin vermek gerekeceğini söylemişlerdir.
Ancak yabancı sermayesinin girdiği yerlerde verdiği zararları çok uzun izah ve özellikle
Hindistan Türk ve İslâm İmparatorluğu’nun bir İngiliz arazi şirketine verilen ayrıcalıklar
sonucunda sönmüş olduğunu açıklamışlardır.
Ardından ziraatin ilerlemesi için ne gibi önlemler alındığı sorusuna cevap olarak:
Halkımızın çoğunluğu çiftçidir ve çobandır ve bu memleketin çok kuvvetli olmasının
nedeni de halkımızın çiftçi ve çoban olmasıdır. Halbuki şimdiye kadar bir çok sebeplerin
etkisiyle ne çiftçiliğini ve ne de çobanlığını yapabilmiştir.
Dedikten sonra çiftçilere tohumluk ve aletler hazırlamak için iki buçuk milyon lira
ayrıldığını söylemekle; şimdiye kadar uygulanan siyasetlerin memleket halkını kendi işini
düşünmekten ve görmekten engellediğini ve bundan sonra şahsi siyasetler yerine devlet ve
200
millet siyaseti izleneceğini ve azalan insan kuvveti açığının kapatılması için makinelerden
yararlanılacağını açıklamışlardır.
Ondan sonra Avrupa’nın genel durumuyla barış konusuna değinerek Avrupa
devletlerinin genel durumlarından ve Türkiye’nin dünya siyasetindeki yerinden söz
etmişlerdir. Barış hakkında demişlerdir ki:
Gerçek durumda barış bizim için ne kadar yararlı ise, kendisinden söz ettiklerimiz için de
o kadar yarırlı ve gereklidir. Çünkü bundan sonra memleketimizin imarı ve yükseltilmesi için
çalışmak istiyoruz. Onlar da bunun gerektiğini anlarlar. Ancak onlar bizim geleceğimize
kararsızlıkla bakarak yaptığımız inkılâbın köklü bir inkılâp olmadığını ve günün birinde
mutlaka devrileceğimizi zannetmişlerdi. İşte bu hayal, barışı şimdiye kadar uzaklaştırmıştır.
Fakat hamdolsun, milletimizin ve meclisimizin gösterdiği birlik ve Lozan’da bulunan delege
heyetimizin davamızı savunma konusunda gösterdiği iktidar ve akıl, ileri görüş
düşmanlarımızın bu defa hayallere sapmalarını önleyecektir.
Ondan sonra barış konferansında şimdiye kadar görüşülen sorunlar hakkında açıklama
yapmışlar ve azınlıklar konusuna değinerek değiş tokuşun İstanbul hariç olmak üzere
temelde kabul edildiğini ve patrikhanenin siyasi konular ile uğraşmamak üzere İstanbul’da
kalabileceğini, bu şart aksine hareketi görüldüğünde derhal sınır dışına çıkarılabileceğini
söyledikten sonra demişlerdir ki:
Karşımızdakilerin şimdiye kadar gösterdikleri anlayış eskisine oranla daha düzelmiş gibi
görünüyor. Milletimiz bir an önce barışa kavuşmak istiyor. Milletten ihlam alan bütün
vekillerimiz ve ileri gelenlerimiz de aynı fikirde bulunuyor. Fakat buna rağmen savaş
durumunun barışa dönüşmemesi bir olup bitti olur ve yeniden savaş başlarsa bunun
sorumlusu Türk halkı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Hükûmeti değil, bizi yok etmek için
kafalarından suikasti çıkarmayanlar olacaktır.
Ondan sonra Ermeni, Asuri ve Geldaniler adına hareket ettiklerini ileri sürenler
tarafından ortaya atılan milli yurt meselesini söz konusu ederek bunun tarafımızdan dikkate
bile alınmayacağını ve Musevilerin memleketimizde gerçek bir vatandaş gibi yaşadıklarını ve
bundan sonra da aynı güven ve rahatlıkla yaşayabileceklerini söylemişlerdir.
Ardından halkın bir noktadan aydınlanması ve uyarılması hakkındaki soruya geçerek
demişlerdir ki:
Milletimiz, üç buçuk senelik bir zamana sıkıştırılamayacak çok büyük bir inkılâbı
yapmıştır. Gerçekten asırlardan beri uymaya alıştığımız bir idare şeklinin dışına çıkarak
dünyada eşi bulunmayan bir devlet kurduk. Fakat bu yenilenmenin mutlaka ters bir hareketi
gerektirdiğini hatırımızdan çıkarmamak gerekir.
Bu harekete özel deyimiyle “irtica” derler. Yaptığımız işler ve aldığımız sonuçlara göre
bu gibi gerilemeler her zaman beklenilebilir. Kan ile yapılan inkılâplar daha sağlam olur,
kansız inkılâp sonsuzlaştırılamaz. Fakat biz, bu inkılâba ulaşmak için gereği kadar kan
döktük. Bu kanlarımız, yalnız savaş meydanlarında değil, aynı zamanda memleketin içinde
de döküldü. Biliyorsunuz ki Hendek’te, Bolu’da, Konya’da, Yozgat’ta ve diğer
memleketlerimizde birçok isyanlar meydana geldi. Ve bunların hepsi bastırıldı. Gönül isterdi
ki, bu dökülen kanlar yeterli gelsin ve bundan sonra kan dökülmesin. Mutlu inkılâbımızın
karşısında fikir ve duygu taşıyanları aydınlatmak ve uyarmak aydınlara düşen milli
görevlerinin en önemlisi ve en birincisidir.
Ondan sonra aydınlatma ve uyarmanın başlı başına göz önüne alınmaya değer bir
mesele olduğunu, fakat var olan devlet teşkilâtı içinde özellikle aydınlatma ve uyarma ile
uğraşan bir bakanlık olmadığı ve bu görevin bugün Basın Genel Müdürlüğü tarafından
yapılmakta olduğunu ve düşünceleri aydınlatmak için gazetelere, kitaplara ihtiyaç olduğunu
açıklamışlardır.
201
Ardından Balkan hükümetlerinin şimdiki durumlarına değinerek Sırbistan, Bulgaristan,
Yunanistan, Arnavutluk ve Romanya hükümetlerini halen meşgul eden durumlarından söz
etmişler ve Yugoslavya hakkında şu sözleri söylemişlerdir:
Yugoslavya, Balkanlarda kuvvetli bir hükümet olmuştur. Sırpların böyle bir devlet
kurmaya hakları vardır. Bunu da fiilen ispat etmişlerdir. Bilinir ki, Avusturya ve Macaristan,
Sırbistan’a saldıran ve Sırp nüfusuna denk olan ordularını Sırbistan’a gönderdi. O büyük
ordular karşısında bu küçük kavim mertçe bir durum aldı, çarpıştı ve kudret ve kuvvetinin
denk olduğu noktalarda düşmanlarını daima yendi ve rezil etti. Dayanılamaz olan düşman
saldırısı karşısında kademe kademe çekilerek bütün vatanı düşman işgaline terketmek
zorunda kaldı. Sırp milletinin evlâtlarından oluşmuş olan bu ordu ve milletin kaderini yöneten
ileri gelenler bundan kesinlikle ümitsiz olmadı ve ellerinde hiçbir dayanak kalmadığı halde
“Mutlaka namuslu bir millet olacağız” dediler. İşte bu kararlılığın sonucunda, bugün eski
Sırbistan yerine büyük bir Yugoslavya hükümeti kurulmuş oldu.
Sayın Paşa ondan sonra millî inkılâbımızın temellerine ait olan soruya geçerek, Osmanlı
İmparatorluğu ile yeni Türkiye devleti arasında bir karşılaştırma yapmışlar, birincisinde
görülen zaaf ve aczi ve ikincisindeki kudreti açma ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
Hükümetinin mutlakiyet, meşrutiyet ve Cumhuriyet şekillerinden hiçbirine benzemediğini ve
bunların üstünde olduğunu ispat ile Teşkilât-ı Esasiye’nin talebe, asker, genç, ihtiyar her
millet ferdi tarafından Kur’an bilgileri gibi ezberlenmek gerektiğini söylemişlerdir.
Ondan sonra hilâfet meselesine temas ederek hilâfetin yalnız Türkiye halkına değil,
bütün İslâm âlemine ait olması sebebiyle bu makam hakkında bir karar vermek Türk
milletinin yetkisi dışında bulunduğunu, hilâfet makamının bir bağlantı noktası olarak saklı
bulundurulduğunu, ve bu makama Türkiye’nin milli hâkimiyetini sınırlamak anlamında hiçbir
yetkinin verilemeyeceğini ve halifenin de aynı fikir ve kanaati doğru bulduklarını
zannettiklerini bildirmişlerdir.
Ondan sonra Halk Fırkası hakkında açıklama yapmışlar ve memleketin her konuda geri
kaldığını, buna birleşik bir çare bulmak gerektiğini ve bu amaçla herkesin fikrine
danıştıklarını, bilgi sahipleri tarafından gönderilecek değerlendirmeler araştırıldıktan sonra
uygulanabilir bir parti programı meydana getirileceğini ve şimdiye kadar elde edilen sonuçları
korumak için milletle beraber çalışmaktan vazgeçmeyeceğini söyleyerek sözlerine şu şekilde
son vermişlerdir:
Milletimizi şimdiye kadar söylediğim sözlerle ve hareketlerimle aldatmamış olmakla
gururluyum. “Yapacağım.Yapacağız.Yapabiliriz” dediğim zaman onların gerçekten
yapılabileceğine inanmıştım. Nitekim Sakarya Savaşı başlamadan önce “Düşmanı
memleketimiz içinde boğacağız” demiştim. Bana bazı önemli kabul edilen yerlerden
başvurular olmuş ve “Milleti boş yere kırdırmayınız” demişler: Romenlerden, Bulgarlardan,
Yunanlılardan söz ederek kurtuluşumuzu geleceğe bırakmanın uygun olacağını
söylemişlerdi. Fakat milletin yeteneğini, kararlılığını, imanını göz önüne alarak onlara “Hayır
yapacağız!” demiştim. Şimdi de milleti rahata, ileriye, memleketi medeniyete götürmek için
var olan yeteneğimizi göz önüne alarak “Bunu da yapacağız!” diyorum.
İzmir Yollarında, s.43-44
İzmir’de Karşıyaka’da Annesinin Mezarı Başında
27 Ocak 1923

Batı Anadolu seyahatı sırasında:
Zavallı annem bütün millet için ülkü olan İzmir’in kutsal topraklarına bedenini vermiş
bulunuyor. Arkadaşlar, ölüm, yaratılışın en doğal bir kanunudur. Fakat böyle olmakla beraber
bazen ne üzüntü verici görünüşler olur. Burada yatan annem, eziyetin, zorlamanın bütün
202
milleti felâket uçurumuna götüren bir keyfi idarenin kurbanı olmuştur. Bunu açıklamak için
izin verirseniz acı hayatının belli birkaç noktasını sunayım. Abdülhamit devrinde idi. 1320
(1905) tarihinde mektepten henüz kurmay yüzbaşı olarak çıkmıştım. Hayata ilk adımı
atıyordum. Fakat bu adım hayata değil, zindana rastladı. Gerçekten bir gün beni aldılar ve
baskı idaresinin zindanlarına koydular. Orada aylarca kaldım. Annemin, bundan ancak
hapisten çıktıktan sonra haberi olabildi. Ve derhal beni görmeye koştu. İstanbul’a geldi. Fakat
orada kendisiyle ancak üç beş gün görüşebildim. Çünkü tekrar baskı idaresinin casusları,
cellatları ikametgâhımızı sarmış ve beni alıp götürmüşlerdi. Annem ağlayarak arkamdan
takip ediyordu. Ben, sürgün yerime götürecek olan vapura bindirilirken benimle görüşmesi
engellenen annem göz yaşlariyle Sirkeci rıhtımında acılar ve kederler içinde bırakılmış
bulunuyordu. Sürgün yerinde geçirdiğim tehlikeler onun hayatının acılar ve göz yaşları içinde
geçmesine sebep olmuştur. Başka bir nokta daha: Mütareke zamanında Anadolu’ya geçtiğim
zaman, annemi acılı bir halde İstanbul’da bırakmak zorunda kaldım. Yanımda kendisinin
arkadaşlık ettiği bir adamım vardı. Bunu Erzurum’dan İstanbul’a gönderdiğim, zaman annem
bu adamın yalnız olarak geldiğinden haberli olduğu dakikada, benim hakkımda halife ve
padişah tarafından verilmiş olan idam kararının yerine getirildiğini zannetmiş ve bu zan,
kendisini felce uğratmış. Ondan sonra bütün mücadele seneleri onun hayatını acı, üzüntü
içinde geçirtmişti. Padişah ve hükûmetinin ve bütün düşmanların daima baskı ve işkencesi
altında kalmıştı. İkametgâhı bin türlü bahanelerle ve nedenlerle basılır ve araştırılır, kendisi
rahatsız edilirdi. Annem üç buçuk senelik bütün gece ve gündüzlerini göz yaşları içinde
geçirdi. Bu göz yaşları ona gözlerini kaybettirdi. Sonunda çok yakın zamanda onu
İstanbul’dan kurtarabildim. Ona kavuşabildim ki, o artık maddi olarak ölmüştü, yalnız manevi
olarak yaşıyordu.
Annemin kaybından şüphesiz çok üzüntülüyüm. Fakat bu üzüntümü gideren ve beni
avutan bir konu vardır ki, o da anamız vatanı yok olmaya götüren idarenin artık bir daha geri
gelmemek üzere yokluk mezarına götürülmüş olduğunu görmektir. Annem, bu toprağın
altında, fakat millî hâkimiyet sonsuza dek devam etsin. Beni teselli eden en büyük kuvvet
budur. Evet millî hâkimiyet sonsuza dek devam edecektir. Annemin ruhuna ve bütün ataların
ruhuna üzerime almış olduğum vicdan yeminimi tekrar edeyim. Annemin mezarı önünde ve
Allah’ın huzurunda yemin ediyorum, bu kadar kan dökerek milletin kazandığı ve elde tuttuğu
hâkimiyetin korunması ve savunması için gerekirse annemin yanına gitmekte asla kararsız
davranmayacağım. Millî hâkimiyet uğrunda canımı vermek, benim için vicdan ve namus
borcu olsun.
İzmir Yollarında, s. 51-53
İzmir’de Hükûmet Konağında
27 Ocak 1923

Şerefine Hükümet Konağında düzenlenen
ziyafette halk temsilcilerine söylenmiştir.
Saygıdeğer efendiler!
Bu gece İzmir halkını temsil eden kıymetli heyetinizin karşısında bulunmak benim için
büyük bir mutluluk oldu. İzmir halkının geçen defa olduğu gibi, özellikle bu defa hakkımda
göstermiş olduğu içten gösterilere karşı hissettiğim memnuniyeti doğrudan doğruya
kendilerine söylemek mümkün olamadı. Fakat bunu Yüce Heyetinize sunarak ve Yüce
Heyetiniz aracılığı ile bütün halka ulaştırılmasının mümkün olacağını zannediyorum. Bundan
dolayı bütün teşekkürlerimi Yüce Heyetinize sunuyorum. Söylenilen kıymetli sözler arasında
özellikle milletin ve kahraman ordumuzun kazandığı başarılar ve zaferleri, benim şahsımda
temsil edilmiş görmekten dolayı özellikle teşekkür ederim. Fakat bir noktayı kaydetmek
zorundayım. Ve bunu gayet önemli olarak arz ederim ki, bütün bu başarılar, yalnız benim
eserim değildir ve olamaz. Bütün başarılar bütün milletin kararlılığı ve imanıyla işbirliği
203
yapması sonucudur. Kahraman milletimizin ve seçkin ordumuzun kazandığı başarılar ve
zaferlerdir.
Efendiler! Bir millet, bir memleket için kurtuluş ve başarı istiyorsak; bunu yalnız bir
şahıstan hiçbir zaman istememeliyiz. Herhangi bir şahsın başarısı demek o milletin başarısı
demektir. Bir milletin başarısı demek mutlaka milli genel kuvvetlerin bir yönde
yoğunlaşmasıyla, oluşmasıyla mümkündür. Bundan dolayı bilelim ki, ulaştığımız başarı
milletin kuvvetler birliği yapmasından, işbirliği yapmasından ileri gelmiştir. Eğer aynı
başarıları ve zaferleri gelecekte taçlandırmak istiyorsak, aynı temele dayanalım ve aynı
biçimde yürüyelim. Çünkü başarı ancak bu biçimde kazanılabilir.
Efendiler! Bu güzel İzmir’i dördüncü kez ziyaret ediyorum. Birinci ve ikinci ziyaretlerim
çok dertli ve sıkıntılı zamanlarda olmuştur. Bunlar, sürgün yerine giderken ve gelirken
yaptığım ziyaretlerdir. Üçüncü ziyaretim ise kahraman ordumuzun düşman ordusunu
sonsuza kadar yendikten ve perişan ve yok ettikten sonra buraya ulaştığı zaman, ona
karışarak buraya geldiğim zamandır. Bir de şimdi gelmiş bulunuyorum. Birinci ve ikinci
ziyaretlerimde İzmir’in bende meydana getirdiği izlenimleri söylemek gerekirse, diyebilirim ki
bu izlenimim acı, çok üzücü ve çok sıkıntılı duygular ile doludur. Bilmem, bu izlenimlerin
kaynağı o zaman hâkim olan baskıcı idarenin genel olan baskılarından mıdır, yoksa bu güzel
memlekette yaşayan insanlar içinde âdeta onlara karşı hâkim, onlara karşı gururlu ve övünen
birtakım insanların bulunuşu mu idi? Yoksa o insanların bu memleketin gerçek evlâtlarından
daha mutlu, daha rahat, daha zengin oluşu muydu? Fakat belki hepsi idi.
Üçüncü defa buraya girdiğim zamanki duygular, önceki duygular ile karşılaştırılamaz bir
durumda ve içerikte idi. İzmir’i arkadaşlarımla beraber doğudan gelen yol üzerinde, Belkahve
sırtlarından seyrettiğim zaman İzmir’in güzel limanı İtilâf devletlerinin savaş gemileri ile dolu,
sokakları henüz düşman ayakları ile çiğneniyor, top, mitralyöz ve tüfek sesleri işitiliyordu. Bir
gün sonra idi ki, şehrin içine girdik. Hâlâ şehrin güney tarafından toplar patlıyor ve zavallı
insanlar, buranın iyi insanları düşmanın saldırılarına uğruyordu. Bu izlenimlerimi özetlemek
gerekirse diyebilirim ki; hem üzüntü ve hem de sevinç ile karışık idi. Üzüntülüyüm, çünkü
düşman üç buçuk yıl boyunca yaptığı eziyetler ve haksızlık ile yetinmek istemiyordu. Aynı
zamanda program içinde bu güzel şehrin en güzel yerlerini yakıyordu.
İzmir alevler, dumanlar içinde idi. Bütün halk bu acı görüntü karşısında doğal olarak
üzüntülüydü. Gözlerinde yaşlar vardı. Ben bu üzüntülere katılmaktan kendimi
engelleyemezdim. Ancak ufak bir araştırma ile anladım ki, halkın bu göz yaşları, yangından
ve harabeden değildi. Bu yangının, bu harabenin onlar için hiçbir etkisi yoktu, belki onların
gözlerinde zafer kazanmış ordumuzun kendilerini kurtardığını görmekten doğan, sevinç
yaşları vardı.
Efendiler! Bu güzel beldenin Yunan ordusuna teslim edildiği günü hep beraber
hatırlayalım. Ben, o gün kesilen suçsuz insanların kanlarından ve şehir halkının acıyla
bağırmasından fazla bir şey araştırmak istiyorum.
Biliyoruz ki, bütün düşmanların kışkırtmasıyla, isteklendirmesiyle, kararıyle bu güzel
İzmir’e giren düşman, aynı zamanda İstanbul’da bir hükümdarın, bir Bab-ı Âli’nin ve şimdi
yemek yediğimiz bu konağın içindeki bir temsilcisinin katılımı ve sessizliğiyle ile
karşılanmıştır.
Fakat İzmir ve çevresinin çok namuslu ve vatansever halkı, hiçbir zamanda bu
hükümdar ile ve onun heyeti ile, onun temsilcisi ile beraber olmadı, olmak istemedi ve
olamazdı. Onun için derhal “Redd-i İlhak” adıyla kurduğu cemiyet aracılığıyla bütün halkı
vatan savunmasına çağırdı. Bu nedenle o cemiyetin adını saygıyla anmayı bir borç sayarım.
Bu girişim ile düşman karşısında bir namus cephesi oluştu. Bu cephe çok büyük, maddî
olarak çok kuvvetli idi, denilemez. Fakat çok yüksek namus ve manevi kuvvete sahipti.
Şüphe yok, bu namus cephesi, bütün memleket için bir çağrı ve yüreklendirme, harekete
geçirme cephesiydi. Bunu oluşturan insanlar çok iyi biliyordu ki, bütün vatandaşlar bu
cepheye koşacaktı. Gerçekten öyle oldu. Bütün millet gerçeği anladı. İşbirliği yaptı ve bu
204
cephenin desteklenmesine koştu. Ancak düşmanlarımız bunu anlamışlar ve buna imkân ve
fırsat vermemek için derhal o namus cephesine saldırmışlardı.
Efendiler! Namus cephesi hiçbir zaman yıkılmaz, yenilemez. Bundan dolayı o cephe
yıkılmamış, mağlûp edilememiştir. Belki memleketin ve milletin gerek duyduğu zamanı
kazandırmak üzere biraz geriye çekildi. Doğal olarak bu millet ve memleket için zararsız oldu
denilemez, bir süre için güzel yerleriniz, çok değerli, verimli arazimiz, düşmanın ayakları
altında çiğnenmeye başlanmıştır. Bu görüntü karşısında milletin üzüntülü olmadığını
söylemek doğru değildir. Ancak bu üzüntü, milletin kararlı ve inançlı durmasına ve görevinde
devam etmesine, düşmanları sonuna kadar kırmak konusundaki kesin kararına yine engel
olamadı ve millet çalışmasında devam etti. Düşman bütün bu çalışmayı mutlaka yok
edebilmek için sürekli o namus cephesine saldırıda ısrar ediyordu. Saldırdı, saldırdı.
Fakat bütün bu saldırıları milletin inancı, kararlılığı ve milletin öz evlâtlarından oluşmuş
olan kahraman ordusunun kahramanlığı önünde acı, şiddetli darbeler ile düşmana geri
döndü. Birinci İnönü oldu. İkinci İnönü oldu, Sakarya oldu, sonunda millet ve ordu, artık
düşmanı yok etmek için gereken kuvveti, kudreti ve bütün hazırlıkları almış ve yapmış
bulunuyordu. Bundan sonra gerçekleşen hareket, sonucu bütün dünyaya belli olan hareketti.
İşte üçüncü defa gelişim böyle bir başarının ve böyle bir zaferin kazancını toplamak içindi.
Efendiler! Bir devir biliyoruz ki, İzmir’i, yalnız İzmir’i değil, bütün vatanı, İzmir halkını,
yalnız İzmir halkını değil, bütün milleti düşmanların eline av olarak veriyordu. Ve bundan
üzüntülü ve duygulu olmadığını iddia edersek doğrudur.
Fakat yine bir devir yaşıyoruz ki, bütün bu dış düşmanlara dayanarak memleketi ve
milleti yok etmeye karar vermiş olan bir idarenin çalışmasına rağmen, sonsuz yolsuzluklar
içinde memleketi, düşmanın kirli ayaklarından kurtarıyor, millet ve memlekete izzet, şeref,
namus kazandırıyor ve başarı, zafer veriyor, o da bu devirdir. Bundan dolayı bu iki devir
arasındaki farkı gözlerimizle görüyoruz ve o fark, ellerimizle tutulacak kadar da maddiyat
kazanmış bulunuyor.
Efendiler! Bu iki devir arasındaki fark çok büyüktür. Birinci devre ait olan övgüleri anmak
çok uzun olur. İkinci devrin övülecek şeyleri de çoktur. Ancak farkı görmek için çok kuvvet
harcamaya gerek yoktur. Bununla anlayabiliriz ki, bu memleketin gereklerine ve bu
memleketin sosyal durumuna, sosyal hayatına en çok ve en güzel uyan yönetim şekli
bugünkü yönetim şeklidir. Geçen ve tarihe karışan yönetim şeklinin son zamandaki ismi ve
şekli, meşrutiyet idaresi idi. Veya meşruti saltanat idi ve daha önceki ismi de mutlakiyet idi.
Yalnız beş altı yüz sene değil, bütün Türk tarihini karıştırdığımız her zamanda memleketi
bozulmuşluğa, yıkılmışlığa düşüren ve millete, hiçbir zaman kendi mutluluğuyla uğraşma izni
vermeyen serseri bir idare idi ve o idare kurduğu devletleri tarihe bırakmak zorunda ve
mahkûmiyetinde kalmıştır. Halbuki bugünkü idare şekli ki milletin hâkimiyetini kayıtsız şartsız
kendi elinde bulunduruyor; milletin kaderini doğrudan doğruya şunun, bunun elinde değil,
kendi elinde tutuyor. Böyle bir idare, elbette bu milletin şerefine, namusuna ve mutluluğuna
daha uygun gelir. Hâkimiyeti kayıtsız şartsız milletin elinde tutan bir idare dedim. Gerçekten
efendiler, bugün dünya yüzünde hâkimiyet ile bu kadar ilgili olan, hâkimiyeti bu kadar kuvvetli
bir şekilde gösteren hiçbir idare şekli var olmuş değildir. En çok ilerlemiş ve medenileşmiş
idare şekillerine bakınız. Onlarda da eksik o kadar büyüktür ki, bugün bizim içinde
bulunduğumuz şekle gelebilmek için mutlaka yeniden bir inkılâp yapmak zorundadırlar.
Kayıtsız şartsız deyimiyle belirtilen hâkimiyeti, milletin sorumluluğunda tutmak demek bu
hâkimiyetin bir zerresini; sıfatı, ismi ne olursa olsun, hiçbir makama vermemek, verdirmemek
demektir. Bununla anlatmak istediğimi kolaylıkla anlayabilirsiniz.
Efendiler! Henüz kurtulmuş değiliz, atılan adımlar, bundan sonra atılması gereken
adımların başlangıcıdır. İnsan başlangıçtayken sonuca ulaştığını ileri sürerse dünyanın en
derin aldanışları içinde kendisini dalmış görür. Biz daha çok adımlar atmak zorundayız. Bu
adımlar hem çok hızlı, hem de çok uzun olmalıdır. Bundan dolayı bu adımları doğru ve belli
bir yön içinde atabilmek için, kendi kaderimize kendimiz sahip ve hâkim olmak zorundayız.
205
Milletimizin çalışmasının sonucu olmak üzere ve ordumuzun çok parlak ve çok kesin
zaferlerinin doğal sonucu olmak üzere, Lozan barış konferansında çalışan delegeler
heyetimizin ulaştığı yer, kesin ve ciddi bir yerdir. Kesin ve ciddi bir aşamadır. Çok ümit edilir
ki, bu aşama, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin, hükümetinin istediği gibi barış ile sonuçlansın.
Fakat bizim için barış demek, gerçek hayatımızın sağlanmasına yarayan nedenleri
kazanmak demektir.
Bu nedenlerden bağımsız olarak yalnız barış yapmak, kendi kendimizi aldatmak olur.
Milletimiz çok aldanmıştır. Ve asırlardan beri aldatıla gelmiştir. Ve bu aldatılmak yüzünden
uğradığı felâketleri birer birer hatırından geçirmektedir. Artık aldanmamaya karar vermiştir.
Artık hukukunu hiçbir yolla, hiçbir şekilde hiçbir kimseye vermemek kesin niyetindedir. Buna
göre bizi aldatmamak koşuluyla barış yapmaya hazırız. Ve çok kuvvetle ümit ediyoruz ki,
insanlık ve medeniyetin gerçek arzusu olan bu insani istek, o medeniyet ve o toplumu temsil
eden delege heyetleri tarafından kesinlikle anlaşılacak ve ortak bir sonuca varılacaktır.
Gerçekte bu sonuç maddi olarak elde edilmiştir. Yalnız bunun resmi ifadesi kalmıştır. Buna
ümitle bakıyoruz. Hiçbir zamanda bu ümidin kırılmasına biz neden olmayacağız.
Efendiler, son söz olmak üzere şunu söyleyeyim ki, İzmir halkı çok aydındır, çok
çalışkandır. Fakat aydın olmayı yararlı kılabilmek için mutlaka dediğim gibi, kendi kendimize
hâkim olmak ve benliğimizi korumak gereklidir. Bugünkü idare şeklini çok kıskanç olarak
bütün millet koruyacaktır. Bu memleket halkının buna kudreti olduğuna ve sonsuza dek
kudreti bulmuş olacağına kesinlikle inanıyorum ve bundan dolayı geleceğe gönlüm rahat
bakmaktayım.
İzmir Yollarında, s.57-66
Lozan Barış Konferansı
30 Ocak 1923

İzmir’de İzmir basın mensuplarına demeç:
- Herkesin kaygıyla ilgilendiği Lozan Konferansı’nın kesintiye uğraması ihtimali var
mıdır? Ve kesintiden ne gibi sonuçlar doğabilir, bu konuda fikriniz?
- Biz de Lozan Konferansı’nı dikkatle izliyoruz. Çünkü biliyorsunuz, konferansa
çağrıldığımız zaman ordularımız tüm dünyayı şaşırtacak ve tüm dünyanın mecburi olarak
beğenisini kazanacak çok parlak ve çok kesin bir üstünlüğün sahibiydiler. Askerî hareketinizi
erteleyebilecek karşımızda hiçbir engel kalmamıştı. Buna karşın, İtilâf Devletleri’nin iyi
niyetine ve önerilerinin içtenliğine inanarak, ordularımızı durdurarak çok insanî duygularla
delegeler kurulumuzu Lozan’a gönderdik. Bizim bu harekâtımızı eleştiren dostlarımıza İtilâf
Devletlerinin artık iyi niyetlerine güvenebileceği düşüncesini söyledik. Yazık ki tüm
içtenliğimize ve gerçekçiliğimize karşın, bugüne değin uzayıp gelen konferansın son aşaması
hakkında İtilâf Devletleri’nin düşüncesinde değişiklik olmadığını, hâlâ eski Osmanlı devletini
boğazlayan ve milletimiz için en güçlü ve en yok edici bir uyandırma vuruşu olan eski
davranış biçimini başka şekilde yeni Türkiye Devletine kabul ettirmek istiyorlar, son dakikaya
kadar İtilâf Devletlerinin hak ve gerçeği kabul etmelerini beklemekle birlikte tüm medeniyet
dünyasının içten ilgisine karşın savaşı sürdürme sorumluluğundan çekinmezlerse bilmeli ki,
hükûmetimiz vatan ve millete karşı üstlendiği görevi iyi bir şekilde bitirebilmek için
başvurmaya mecbur olduğu tedbirleri düşünmekten ve almaktan bir an geri kalmamıştır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti üyeleri eski Osmanlı Hükûmeti üyeleri ile
kıyaslanmak istenilirse ve bundan çıkacak sonuçlara göre davranılırsa, bu davranış biçiminin
kesinlikle hatalı olacağına şimdiye kadar tüm dünyanın şahit olduğu olaylar en yakın ve açık
kanıtlardır. Yeni Türkiye devlet adamları uyuşuk ve kuruntulu değildir. Kendini bildiği kadar
206
karşısındakileri de bilir. Kendi yapacağını önemsediği kadar karşısındakilerin de
yapabileceğini göz önüne alır.
- Milletler Cemiyeti’nin Paris’te toplanacağı söyleniyor. Eğer Milletler Cemiyeti Musul
hakkındaki San-Remo kararını değiştirmezse hükûmetimiz ne yapmak niyetindedir?
- Musul ili Türkiye devletinin millî sınırları içindedir, buralarını anayurttan koparıp şuna
buna armağan etmek hakkı kimseye ait olamaz. Milletler Cemiyeti ile bu meselenin ilgisi
yoktur.
- Öteden beri millî harekât, Fransa Dışişleri Bakanlığının yarı resmî yayın organları olan
Tan ve daha bazı Fransız gazeteleri destekledikleri hâlde, Lozan’da Fransız delegeler
kurulunun kanunî ve haklı isteklerimizin kabul edilmemesi konusunda gösterdiği çelişkili
davranışları hakkında ne düşünüyorsunuz?
- Doğrusu Fransız delegeler kurulunun davranış ve hareketine bakılırsa, bu kurulun
Fransız milletinin duygu ve düşüncelerine tercüman olmadığı düşüncesi uyanır. Bunun
nedenini bulmak güç değildir. Hatta kolaylıkla herkes kestirebilir. Açıkça söylemek gerekir ki,
biz Fransız delegeler kurulundan bu yolda bir davranışı beklemezdik.
- İtilâf Devletleri görüşmeleri keserlerse, askerî hareket olur mu? Yoksa diplomatik
yollarla çözüm yolu aramakla mı vakit geçirilir?
- Uzun süre hareketsiz kalmayı gerektirecek olan diplomasi yolu şimdiye kadar
denendiğine göre hiçbir sonuç vermez.
Akşam, 6 Şubat 1923
İzmir’de Gazetecilerle Konuşma
30 Ocak 1923

Anadolu, Ahenk, Sedayihak, Şark ve Yeni Turan
gazeteleri başyazarlarını kabulleri sırasında söylemiştir.
İtilâf Devletleri’nin henüz Türkiye’nin ve Türk halkının varlığının ve gelişiminin kesinlikle
mecbur kaldığı şartları kabul edici ve onaylayıcı bir anlayışa gelmedikleri anlaşılıyor. Bütün
medenî milletler ve memleketler için hiçbir zaman söz konusu edilemeyecek olan birtakım
istiklâli bozan istekleri Türkiye için uygun görmekte olan İtilâf devletlerinin gösterdiği inat ve
ısrar, bütün dünyanın hayret ve şaşkınlık ile karşılayabileceği bir mahiyettedir. Türkiye
çıkarlarına zarar vermek için hareket eden Fransız ve İtalyan delegeler heyeti ile İngiliz
delegeler heyeti âdeta yarışıyor gibidir. Türkiye tam bağımsızlığını sağlayacak bir barış ister:
Bu tamamlanmış görülmedikçe medenî dünyanın insani duygusuna ve memleket ve
milletimizin kuvvet ve kudretine dayanarak insanca yaşayabilmek için muhtaç olduğumuz
hayat ve istiklâl gereklerini sağlayıncaya kadar, başladığımız işte devam olunacaktır. Milletin
ciddi kararı budur. Milletimizin bu kararını mutlaka uygulamak için her türlü tedbir zaten
güvenle alınmış bulunuyor.
Ondan sonra halk ile temaslarından oluşan izlenimlere ve Halk Fırkasına değinerek
buyurmuşlardır ki:
Seyahat ettiğim yerlerde halkın çok içten ve kalpten gösterilerine şahit oldum. Bundan
son derece duyguluyum. Birkaç gün kalmak fırsatına sahip olduğum yerlerde doğrudan
doğruya halk ile dertleşmelerde bulundum. Ve tamamen anladım ki, halkımız çok uyanık ve
gözü açık bir haldedir. Bir devlet tam bağımsızlığına ve bir millet kayıtsız şartsız hâkimiyetine
sahip bulunmadıkça o devlet ve millet için hayat, refah ve şeref olamayacağını anlayan ve
değer veren milletimiz, bu gerekli şeyleri sağlamadıkça yaşamak mümkün olamayacağına
inanmıştır. Milletimizin bütün gerçekleri anlamakta gösterdiği kemâl ve kabiliyet övünmeye
değerdir. Artık bu milleti esir ve bu memleketi sömürge veya malikane yapmak hevesinde
207
bulunanların ne büyük aldanışta oldukları anlaşılır. Memleketin gerçek istekleri ve
ihtiyaçlarına tamamen uyan bir barış yapmak imkânı var olduktan sonra, geçmişin kayıplarını
az zamanda hızla ve güvenle gidermek zorundayız. Özellikle iktisat ve irfan işinde çok büyük
kararlılık ve gayret gerekir. Bu çalışmayı temel ilkelere dayandırmak ve doğru yönlerde ard
arda gidici kılabilmek için bütün milletin çalışma ve gayretini, düzenli ve verimli kılmak
amacıyla barıştan sonra Halk Fırkası adı altında bir siyasi kuruluşa gerek olduğu
inancındayım. Bence bizim milletimizin, birbirinden çok farklı yararlar izleyecek ve böylece
birbiriyle uğraşacak çeşitli sınıfları yoktur. Varolan sınıflar birbirinin tamamlayıcısıdır. Bundan
dolayı Halk Fırkası bütün sınıfların hukukunu ve gelişme ve mutluluk gereklerini sağlamaya
uğraşabilir. İzmir’de halk ile genel bir sohbet yapmaya fırsat bulursam bu noktada daha fazla
açıklamalar veririm.
Bir yazarın milli hâkimiyetin kısıtlanabilir olup olmadığı hakkındaki sorusuna cevap
olarak da, Sayın Paşa hâkimiyetimizin kısıtlanabilir olmadığını söyledikten sonra demişlerdir
ki:
Anayasamız temelde buna kefildir. O kanun ki, gelişi güzel şunun ve bunun koyduğu bir
kanun, bir yazı olmayıp yazılmadan önce bir milletin işleri ve hareketleriyle ve bunların
sonuçlarıyla ifade ve tespit olunduktan sonra üç buçuk seneyi geçen bir zamandan beri
başarıyla uygulanmakta olan bir kanundur. Bu kanunun esas maddelerine aykırı olan
herhangi bir makama hak ve yetki verilemez. Anayasanın birinci maddesi gereğince
hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. Milletimiz için hiçbir noktasının her ne şekil ve anlamda
olursa olsun değiştirilmesine izin verilmek imkânı yoktur. Bu temel ilke milletçe Kur’an bilgileri
derecesinde önemlidir. Çünkü Kur’an bilgileri bile bunu doğrular.
Bunun ardından yazar, Sayın Paşadan yeni seçimlerin ne zaman yapılacağını sormuş
ve paşa şu cevabı vermişlerdir:
Barış yapmaya İtilâf Devletleri engel olmazlarsa barış şartları Meclisçe onaylandıktan
sonra üstlendiği ve büyük şeref ve başarıyla yapmakta bulunduğu tarihî görevlerini
tamamlamış olacaktır. Böylece millî amacın kazanılmasına kadar Meclisin toplanmış
bulunmasını gerektiren geçici kanun maddesinin gereği yapılacaktır.
İzmir Yollarında, s. 67-70
İzmir’de Halk ile Konuşma
31 Ocak 1923

Eski Gümrük binasında yapılan toplantıda söylenmiştir.
Saygıdeğer İzmir halkı, aziz hemşehrilerim!
Sizi böyle yakından yüz yüze selâmlamak benim için çok büyük bir mutluluktur. Gerek
bundan beş altı ay önce muzaffer ordumuz için geldiğim zaman ve gerekse bu defaki
gelişimde halkın bana karşı gösterdiği içten gösterilerden dolayı çok teşekkür borçluyum.
Olabilseydi, teşekkürlerimi bütün İzmir halkına ayrı ayrı sunardım. Fakat maddi olarak imkân
yoktur. Duygularımın bütün hemşehrilerime iletilmesini burada hazır bulunanlardan rica
ederim.
Hanımlar, Efendiler!
İzmir, kırk asırlık bir atalar yurdudur. İzmir, bu kadar derin bir tarihe sahip olmakla
beraber coğrafi yeri nedeniyle iktisadi ve siyasi çok büyük bir önemi vardır. İşte bundan
dolayıdır ki, Türkiye’yi yok etmek isteyen düşmanların ilk önce bakışları bu tarihi, bu önemli
beldeye yönelir. Nitekim düşmanlarımız, en önce burasını işgal etmişler, ondan sonra daha
doğuya ilerlemişlerdir. İzmir’in işgali bütün milletin kalbinde derin bir yara meydana
getirmiştir. Herkes İzmir için feryat ediyordu, İzmir, halkın acılarını feryatlarını, kararlılığını ve
208
imanını ifade etmek için bir parola olmuştu. Çeşitli bakış açılarından çok kıymetli olan İzmir,
elbette düşmanların elinde bırakılamazdı ve nitekim bırakılmadı.
Efendiler! Ben şimdi burada hazır bir nutuk söyleyecek değilim. Amacım halkça,
kardeşçe sohbette bulunmaktır. Bu dakikadaki karşınızda konuşan, Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanı ve Başkomutan değildir. Sade bir milletvekili ve sizi çok seven bir
hemşehriniz Mustafa Kemal’dir. Bundan dolayı benden neler öğrenmek istiyorsanız serbest
olarak sormanızı rica ederim.
Bunun ardından üçü hanım olmak üzere on dokuz kişi tarafından otuzdan fazla soru
sorulmuştur. İşbu sorular yeni Türkiye devletinin şimdiki esasları, kadınların sosyal
hayatımızdaki yerinin ne olmak gerekeceğini ve barış konferansındaki tartışmaları ziraat ve
ticaret ve sanayiin gelişmesini, Halk Fırkası’nın izleyeceği ilkeler ile diğer meseleleri
içeriyordu.
Sayın Paşa bu soruları yazdıktan sonra, her birine ayrı ayrı kanıtlı bir şekilde cevap
vermişlerdir. Sayın Paşa, tarihe geçen Osmanlı devletinin kuruluşundan sonuna kadar
geçirdiği çeşitli devreleri açıklayarak ve bu devletin Fatih devrinde Bizans ve Roma
İmparatorluklarını devirerek cihangirane bir batı siyaseti ve Yavuz devrinde İran, Suriye ve
Mısır’a doğru yönelmekle bir İslâm birliği siyaseti ve Kanuni devrinde ise hem doğu, hem batı
siyasetlerini beraber yürüttüğünü, fakat hiçbirinde başarılı olamayarak ana parçası olan Türk
milletinin felâket nedeni olduğunu söyleyerek ve yeni Türkiye devletinin bu siyasetlerden
hiçbirine bakmayarak kendi milli sınırları içerisinde milletin refah ve mutluluğuna dayanan bir
siyaset sürdüreceğini ve sürdürmekte olduğunu söyledikten sonra kadınların sosyal
hayatımızdaki yerlerine değinerek demişlerdir ki:
Yaratıcı güç insanları iki cins olarak yaratmıştır. Bunlar birbirleri için gereklidir. Hazret-i
Âdem’le Hazret-i Havva’nın nasıl yaratıldığına ait görüşler birbirine uymaz, bunlardan söz
etmeyeceğim. Ondan sonraki devirlerden başlayacağım. Şuna inanmak gerekir ki, dünya
yüzünde gördüğümüz her şey kadının eseridir. Nitekim hepimiz padişahlar hakkında hayali
görüşler besliyorduk, bunlar annelerimizin verdiği yanlış bilgilendirmelerin sonucu idi. Bir
toplum, cinsinden yalnız birinin zamanın gereklerini kazanmasıyla yetinirse o toplum yarıdan
fazla eksiklik içinde kalır. Bir millet, gelişmek ve medenileşmek isterse özellikle bu noktayı
temel olarak kabul etmek mecburiyetindedir. Bizim toplumumuzun başarısızlığının nedeni,
kadınlarımıza karşı gösterdiğimiz ilgisizlik ve kusurdan doğmaktadır. İnsanlar dünyaya
haklarında belirlenenleri yaşamak için gelmişlerdir. Yaşamak demek; faaliyet demektir.
Bundan dolayı bir toplumun bir organı harekette bulunurken diğer organı duruyorsa o toplum
felç olmuştur. Bir toplumun hayatta çalışması ve başarılı olması için çalışmanın ve başarılı
olabilmenin bağlı olduğu bütün nedenleri ve şartları kabul etmesi gerekir. Bundan dolayı
bizim toplumumuz için ilim ve fen gerekli ise bunları aynı derecede hem erkek ve hem de
kadınlarımızın kazanmaları gerekir. Bilinir ki, her alan ve aşamada olduğu gibi hayatın da
görev paylaşımı vardır. Bu genel görevlerin paylaşımı arasında, kadınlar kendilerine ait olan
görevleri yapacakları gibi aynı zamanda toplumun refahı, mutluluğu için gerekli olan bütün
işlere de gireceklerdir. Kadının ev görevleri en ufak ve önemsiz görevidir.
Kadının en büyük görevi analıktır. İlk terbiye verilen yerin ana kucağı olduğu
düşünülürse bu görevin önemi hakkıyla anlaşılır. Milletimiz kuvvetli bir millet olmaya karar
vermiştir. Bugünün gereklerinden biri de kadınlarımızın her konuda yükselmelerini
sağlamaktır. Bundan dolayı kadınlarımız da bilgin ve ilme açık olacaklar ve erkeklerin
geçtikleri bütün öğrenim derecelerinden geçeceklerdir. Sonra kadınlar sosyal hayatta
erkeklerle beraber yürüyerek birbirinin yardımcısı ve destekçisi olacaklardır.
Efendiler! Affedersiniz, bir noktayı açıklamak için bir an bekleyeceğim. Efendiler,
dediğim zaman hanımefendiler ve beyefendiler demektir. Kolaylık gereği ve hanımlarla
efendilerin tam birliğini ifade etmek için bu konuşma şeklini uygun gördüm.
Düşmanlarımız, bizi dinin etkisi altında kalmış olmakla suçluyorlar. Duraklama ve
yıkılışımızı buna bağlıyorlar. Bu hatadır. Bizim dinimiz hiçbir zaman kadınların erkeklerden
geri kalmasını istememiştir. Allah’ın emrettiği şey, müslüman kadın ve erkeğin beraber olarak
209
bilgi ve anlayış kazanmasıdır. Kadın ve erkek bunu aramak, nerede bulursa oraya gitmek ve
onunla donanmış olmak zorundadır. İslâm ve Türk tarihi araştırılırsa görülür ki, bugün
kendimizi bin türlü kayıtlarla bağlı zannettiğimiz şeyler yoktur. Türk sosyal hayatında kadınlar
bilgi, anlayış ve diğer konularda erkeklerden kesinlikle geri kalmamışlardır. Belki daha ileri
gitmişlerdir. Bugün bu memleketi araştıralım. Göreceğimiz iki devre vardır. Birisi, tarlalarda
erkeklerle beraber çalışan merkeplerine binerek öteberi satmak için kasabalardaki pazar
yerine giden oralarda kendisi yumurta ve tavuğunu, buğdayını satan ve ondan sonra ihtiyaç
duyduklarını satın alan, köyüne dönen ve bütün işlerinde kocalarına, kardeşlerine yardım
eden kadınlar... Ben bu kadınlar arasında kocalarından daha iyi iş anlayanlara ve hesap
yapanlara rastladım.
Bir gün Akşehir yakınında bir köye gittim. Çok yağmur yağıyordu ve soğuk vardı.
Kendimi belli etmeyerek bir evin önünde duran bir kadına:
“– Bacı, yağmur var, soğuk var, beni kabul eder misiniz?” dedim. Hiç duraksamadan:
“– Buyurun” dedi ve beni bir odaya aldı. Odada ateş olmadığı ve yeni bir ateşin
yakılması uzun bir zamana bağlı olduğu için:
“– İsterseniz bizim odaya gidelim. Orada hazır ateş var” dedi. Gittik, ardından
komşulardan birkaç kadın ve birkaç erkek geldi. Beraber konuşmaya başladık. Konuşurken
bana en önemli soruları soran kadınlar oldu. Askerin durumunu, düşmanın durumunu, en
önemli düşmanın hangisi olduğunu sordular ve bunları sorarken hiçbir telâş ve sıkılmaya,
kurala gerek görmediler. İnsanca konuştular. Fakat sonradan benim kim olduğumu
anlayınca, telâş gösterdiler ve söyledikleri şeylerden kendilerine bir zarar geleceğini sanarak
korktular. Çünkü şimdiye kadar resmi bir adamla açıkça konuşmayı büyük bir suç kabul
etmişlerdi.
Efendiler! Memleketimizde bilgisizlik varsa geneldir, yalnız kadınlarımızı değil,
erkeklerimizi de içine alır. Diğer bir manzaraya kasabalarda, şehirlerde rastlıyoruz. Bu da
çoğunlukla, yabancı romanlarında okunan kafes efsaneleridir. Şüphe yok ki bu yanlış âdetleri
genelleştiren saraylar olmuştur.
Kasaba ve şehirlerde yabancıların dikkati en çok örtünme şekli üzerinde duruyor. Buna
bakanlar kadınlarımızın hiçbir şey görmediklerini sanıyorlar. Bununla beraber dinin gereği
olan örtünme, kısaca ifade etmem gerekirse, denebilir ki kadınların sıkıntısını
gerektirmeyecek ve terbiyelere aykırı olmayacak basit şekilde olmalıdır. Örtünme şekli kadını
hayatından, varlığından ayıracak bir şekilde olmamalıdır. Bu konuda son söz olarak diyorum
ki, bizi analarımızın adam etmesi lâzım idi. Onlar edebildikleri kadar etmişlerdir. Fakat
bugünkü seviyemiz, bugünkü temel ihtiyaçlar için yetersizdir. Başka anlayışta, başka
olgunlukta adamlara gerek vardır. Bunları yetiştirecek olan bundan sonraki annelerdir. Bu
anlayışın istiklâlini, şerefini, hayat ve varlığını sağlamayı ve devam ettirmeyi ilke kabul eden
yeni Türkiye devletinin temellerinden birini oluşturması gerekir ve inşallah edecektir.
Ondan sonra yeni Türkiye devletinin temelleri hakkındaki açıklamalarına devamla var
olan hükümet şekillerini anlatmışlar ve birçok düşünürlerin, yüksek zekâların en uygun şekil
olarak arayıp bulamadıkları hükümet şeklini milletimizin bulduğunu ve uyguladığını
belirtmişler ve demişlerdir ki:
Bütün dünya görmüş ve anlamıştır ki, Osmanlı İmparatorluğu tarihe karışmıştır.
Devletimiz yeniden bir devlet meydana getirmiştir ki adına “Türk devleti” derler ve bu devlet,
Türkiye Büyük Millet Meclisi ve onun hükümeti tarafından yönetilir.
Osmanlı Devleti yazık ki ölmüştür. Babıâli hükümeti yazık ki ölmüştür, affedersiniz, hata
ettim! Yazık ki demeyecektim, övünürüm ki ölmüştür. Çünkü onlar ölmeseydi milleti
öldüreceklerdi. Sonra birçok defa hakaret ve saldırıya uğramış olan Meclis-i Mebusanlar da
ölmüştür. Onun yerine Meclis-i Mebusan değil, Türkiye Büyük Millet Meclisi geçmiştir.
Ondan sonra herhangi harekete karşı görünebilir olan tepkilere değinerek demişlerdir ki:
210
Unutmamalıdır ki, milletin hâkimiyetini bir şahısta, yahut belirli şahısların elinde
bulundurmakta yarar bekleyen bilgisiz ve aldanmış insanlar vardır. Hükümdarlar, kendilerini
hayali bir kuvvetin temsilcisi tanırlar ve bundan zevk alırlar. Fakat onların etrafındaki
çıkarcılar bunu din buyruğu gibi gösterip bütün milleti aldatmaya, alçaltmaya çalışırlar.
Nitekim şimdiye kadar çalışmışlardır. Sonunda milletin kulağı bu şakımalarla dolar ve o
inandırıcı etkileri dinin gereği ve gerçeğin kendisi kabul eder. Bu gibilere gerici ve
hareketlerine irtica derler. Yakın tarih devrelerimizin sayfalarını araştırırsak birçok örneklere
rastlarız. Fakat buna bütün dünya inanmalıdır ki, milletimizi bu gibi etkilemelerle bozmanın ve
aldatmanın imkânı kalmamıştır. Fetva ile veyahut şu, bu gibi etkilemelerle milleti eskiye
göndermek isteyenlerin yeri zindan olacaktır. Kesinlikle ve çekinmeden söylerim ki, milli
hâkimiyetimizin her zerresini şu veya bu şekilde kısıtlamak isteyenler en koyu gericidir.
Öylelere karşı milletin yapacağı şey onları parçalamaktır.
Ardından Anayasanın bazı maddelerini çözümledikten ve anlattıktan sonra barış
konusuna geçerek demişlerdir ki:
Konferansta geçen konuşmaların son günlerdeki görüntüsü bütün millet ve memlekette
olumsuza daha yakın düşünceler doğurduğu için bir iki söz söylemek istiyorum. Biz
konferansa büyük bir iyi niyetle barış ve huzurun bir an önce geri gelmesini sağlamak
konusundaki ciddi isteğimizle gittik.
Bu isteğimizin ciddiyetine memleketimizi bayındır hale getirmek, milletimizi mutluluğa,
refaha ulaştırmak konusundaki kesin kararımızdan daha büyük, daha açık bir delil olamaz.
Savaşmaklığımız hayat kaynaklarımızı koruma mecburiyetinden ileri gelmiş ve gelmektedir.
Halbuki karşımızdakilerde aynı içtenliği bulamadık. Bizim anlayışımızla onların anlayışı
arasında büyük farklar vardı. Bu defa o farkların ortadan kalkmadığını gördük. Biliyorsunuz
ki, batı âlemi, Osmanlı devletini yıkmak için ortaya Şark Meselesi adı ile bir mesele
çıkarmıştı. Batı öyle sanıyordu ki, Osmanlı Devleti’ni yıkmakla onu meydana getiren ana
unsuru da yıkacaktı. Gerçi başarılı oldu. Fakat ikincisinde olamadı ve olamayacaktır. Batı
alemi, hâlâ bir gerçeği görmek ve itiraf etmek istemiyor ki, o da eski Osmanlı Devleti’nin yok
ve bitmiş olduğu ve yeni Türkiye Devleti’nin meydana geldiğidir. Türk milleti, kendi ismiyle bir
devlet meydana getirmiş, karar ve kudretiyle yeniden meydana çıkmıştır.
Bu niteliklerini şimdiye kadar eziyet ve haksızlık edenlerden intikam almak ile ispat
etmiştir. İntikamdan söz ettiğim zaman bunun Osmanlı devletinin kuruluşunda olduğu gibi
birtakım milletlerin üzerine hücum etmek olduğu anlaşılmasın. Bizim intikamımız zalimlerin
eziyetine karşıdır. Onlarda eziyet duygusu var oldukça bizde de intikam duygusu devam
edecektir.
Ondan sonra devletlerin Musul, adlî ve malî kapitülasyonlar ve Boğazlar meselelerinde
çıkardıkları zorlukları anlatmışlar ve son günlerde delegeler heyetimize bir antlaşma projesi
verildiğini ve delegelerimizin karşı bir proje ile buna cevap vereceklerini belirtmişler ve
demişlerdir ki:
İtilâf devletlerinin bize önerdikleri antlaşma projesi, tam istiklâl isteyen milletimiz için
hiçbir zaman kabule değer görülemez.
“Biz barış istiyoruz!” dediğimiz zaman, “Tam istiklâl istiyoruz” dediğimizi herkesin bilmesi
gerekir. Bunu istemeye hakkımız ve gücümüz vardır. On sene, yirmi sene sonra alçakça
ölmekten ise şimdiden şeref ve onuruyla ölmeyi üstün görmeliyiz.
Ondan sonra Rusya ile ilişkilerimizin dostluk ve içtenlik temeline dayanmış olduğundan
ve Avrupa devletleri ile Balkan hükümetlerinin durumlarından söz etmişler ve ardından
köylülerimizin her konuda aydınlatılması ve rahatlık ve gelişme vasıtalarının sağlanması ve
eğitim programının iktisadi ihtiyaçlarımıza uygun olarak düzenlenmesi gerektiğini
anlatmışlardır.
Sayın Paşa, medreseler hakkındaki soruya şu cevabı vermişlerdir:
211
Bizde en fazla göze çarpan bir nokta vardır ki, o da herkesin bu gibi konulara
değinmekten çekinmesidir. Medreseler ne olacak, vakıflar ne olacak, dediğiniz zaman hemen
bir direnişle karşılaşırsınız. Bu direnişi yapanların ne hak ve yetkiyle yaptıklarını sormak
gerekir. Bizim dinimiz en akla uygun ve en tabiî, bir dindir. Ve ancak bundan dolayıdır ki son
din olmuştur. Bir dinin tabii olması için akla, fenne, ilme ve mantığa uygun olması gerekir.
Bizim dinimiz bunlara tamamen uygundur. İslâm sosyal hayatında hiç kimsenin bir özel sınıf
halinde varlığını korumaya hakkı yoktur. Kendilerinde böyle bir hak görenler dinin
hükümlerine uygun harekette bulunmuş olmazlar. Bizde ruhbanlık yoktur, hepimiz eşitiz ve
dinimizin hükümlerini eşdeğerde öğrenmeye mecburuz. Her fert dinini, diyanetini, imanını
öğrenmek için bir yere muhtaçtır. Orası da mekteptir.
Ondan sonra medreselerin bugünkü verimsizlik durumundan, bu konuda bizzat
araştırma ve denetlemelerinden doğan konulardan, biraz da Arapça öğrenmek ve Arapça
öğretimde bulunmak mecburiyetinin doğurduğu zorluklardan ve zaman kaybından uzun
uzadıya söz ettikten sonra demişlerdir ki:
Milletimizin, memleketimizin bilgi ve anlayış yuvaları bir olmalıdır. Bütün memleket
evlâdı kadın ve erkek aynı şekilde oradan çıkmalıdır. Fakat nasıl ki her konuda yüksek
meslek ve ihtisas sahipleri yetiştirmek gerekli ise, dinimizin felsefî gerçeklerini araştırmaya,
incelemeye ve telkine, ilim ve fen gücüne sahip olacak seçkin ve gerçek şerefli âlimler
yetiştirecek yüksek eğitim kuruluşlarına sahip olmalıyız.
Ardından Halk Fırkası programının uzman kişiler tarafından gönderilecek
değerlendirmeler araştırıldıktan sonra tespit edileceğinden ve bu siyasi partinin Türk
milletinin refah ve mutluluğunu amaç edineceğinden söz etmiştir.
Subaylar, memurlar ve gönüllü subayların terfileri hakkındaki soruya şu cevabı
vermişlerdir:Ordumuz babalarına ve atalarına lâyık evlatlardan oluşmuş olduğunu
göstermiştir. Bundan sonra ordumuzu daha mükemmel bir hale getireceğiz. Bu da doğal
olarak ordunun refah ve mutluluğunu sağlamakla mümkün olacaktır. Subaylarımızı hayat
kaygısı içinde bırakmak asla uygun olamaz. Hayat dediğim zaman savaş meydanlarında terk
edeceğimiz hayattan söz etmiyorum. Bizim subaylarımız bunu tam bir rahatlıkla terke
hazırdırlar. Hayattan amacım gerek kendilerinin ve gerek ailelerinin geçinme derdinden
kurtulmuş bulunmalarını sağlayacak ana kural -ki refahtır- bunu elde etmektir. Etmeyen bir
millet en temel noktada üşenmiş demektir. Fakat milletimiz, subaylarının, askerlerinin ve
devlet makinesini işleten memurlarının rahatlığını elbette göz önüne alacaktır. Gönüllü
subaylara gelince; ordumuzda böyle bir subaylık sınıfı yoktur. Yalnız savaş sırasında
subaylık sıfat ve yetkisi ile hizmet eden, kahramanlık eden birtakım fedakârlıklar vardır.
Bunlar ya önceden subay idiler, yahut vatanseverlik heyecanının sürüklemesiyle subaylık
yapmışlardır. Böyle tehlikeli bir anda vatanseverliklerini ispat edenlerin ve gösterenlerin
ödülsüz kalmamaları gerekir. Bunlar ya ordunun içinde görevlerine devam etmektedirler,
yahut ordu kurulduktan sonra uzmanlık ve yetenekleri ile uygun olarak memleket içinde
kendilerine iş bulmuşlardır. Çoklarını bilirim ki böyledir. Fakat her ne şekilde olursa olsun,
hizmet edenler milletten büyük ödüller bekliyorlarsa kesinlikle doğru bir harekette bulunmuş
olmazlar. Milletten çok şey istememeliyiz. Hizmet edenler namus görevlerini yerine getirmiş
olmaktan başka bir şey yapmamışlardır.
İzmir Yollarında, s.71-85
212
Türkiye İktisat Kongresi’ni Açış Söylevi İzmir
17 Şubat 1923

Efendiler!
Aziz Türkiye’mizin iktisadî yükselme gereklerini aramak ve bulmak gibi vatanî, hayatî ve
millî bir kutsal amaç için bugün burada toplanmış olan sizlerin, saygıdeğer halk temsilcilerinin
karşısında bulunmakla çok mutlu ve sevinçliyim. Efendiler! uzun ihmallerle ve derin ilgisizlik
ile geçen yüzyılların iktisadî yapımızda açtığı yaraları tedavi etmek, tedavi çarelerini aramak
ve memleketi bayındırlığa, millî bir rahatlığa, mutluluğa ve servete ulaştıracak yolları bulmak
için gerçekleşecek çalışmanızın çok kıymetli ve başarılı sonuçlara ulaşmasını dilerim.
Arkadaşlar, sizler doğrudan doğruya milletimizi oluşturan halk sınıflarının içinden
geliyorsunuz ve onlar tarafından seçilmiş olarak geliyorsunuz. Bunun için memleketimizin,
milletimizin halini, ihtiyacını ve milletimizin emellerini, üzüntülerini yakından biliyorsunuz.
Herkesten daha iyi biliyorsunuz. Sizin söyleyeceğiniz sözler, alınması gereğini
söyleyeceğiniz önlemler; doğrudan doğruya halkın dilinden söylenmiş gibi kabul olunur. Bu,
en büyük doğrudur. Zira halkın sesi, hakkın sesidir.
Efendiler, tarih., milletlerin yükselme ve düşmesi sebeplerini ararken birçok siyasî,
askerî, sosyal nedenler bulmakta ve saymaktadır. Şüphe yok, bütün bu nedenler, sosyal
olaylarda etkilidir. Fakat bir milletin doğrudan doğruya hayatıyla, yükselmesiyle, düşmesiyle
ilgili ve ilişkili olan milletin ekonomisidir. Tarihin ve tecrübenin belirlediği bu gerçek, bizim millî
hayatımızda ve millî tarihimizde de tamamen görülmüştür. Gerçekten Türk tarihi araştırılırsa
bütün yükselme ve düşme sebeplerinin bir iktisat meselesinden başka bir şey olmadığı
anlaşılır. Efendiler, tarihimizi dolduran bunca başarılar, zaferler veyahut yenilgiler, yok
olmalar ve felâketler, bunların, tümü; gerçekleştikleri devirlerdeki iktisadî durumlarımızla
ilişkili ve ilgilidir. Yeni Türkiye’mizi hak ettiği yere ulaştırabilmek için, mutlaka ekonomimize
birinci derecede önem vermek zorundayız. Çünkü zamanımız tamamen bir iktisat
devresinden başka bir şey değildir. Efendiler, bir milletin hayat gereklerini, rahatlık ve
mutluluğunu oluşturan ekonomiyle uğraşmaması, uğraşamaması dikkatleri çeken bir
durumdur. Fakat biz kabul etmek zorundayız ki, ekonomimize gereği kadar önem vermemiş
bulunuyoruz. Bir milletin doğrudan doğruya hayat gerekleri ile uğraşamaması, o milletin
yaşadığı devirler ile ve devirleri belirleyen tarih ile çok ilgilidir. Bundan dolayı biz de eğer
uğraşamamış isek, gerçek nedenlerini geçirdiğimiz devirlerde ve özellikle tarihimizde
arayabiliriz. Fakat böyle bir araştırma yaptığımız zaman, yazık ki itirafa mecburuz ki, biz
henüz şimdiye kadar gerçek, ilmî, olumlu anlamı ile millî bir devir yaşayamadık. Bundan
dolayı millî bir tarihe sahip olamadık. Bu noktayı biraz açıklamış olmak için hep beraber
Osmanlı tarihini hatırlayalım.
Osmanlı tarihinde bütün gayretler, bütün çalışma, milletin isteği, emelleri ve gerçek
ihtiyaçları açısından değil, belki şunun bunun özel emellerini, tutkularını karşılamak
açısından gerçekleşmiştir. Örneğin Fatih İstanbul’u aldıktan sonra, yani Selçuk saltanatı ile
Doğu Roma İmparatorluğu’nun mirasına konduktan sonra, Batı Roma İmparatorluğu’nu da
zaptederek büyük bir saltanat kurmak istedi. Böyle geniş bir emel izledi. Böyle bir emeli
izlemek ve uygulayabilmek için bütün milleti, ana unsuru arkasından bu hedefe doğru
yönlendirdi. Örneğin Yavuz Sultan Selim, Fatih’in açtığı batı cephesini sağlamlaştırmakla
beraber; bütün Asya’yı birleştirerek büyük bir İslâm İmparatorluğu meydana getirmek üzere
böyle bir siyasî meslek izledi. Ana unsuru bunun arkasından dolaştırdı. Kanuni Süleyman her
iki cepheyi en üst derecede genişletmek, bütün Bahr-i Sefid’i (Akdeniz) bir Osmanlı havuzu
haline getirmek, Hindistan üzerinde gücünü kurmak gibi çok büyük, şahane bir siyaset izledi.
Bu siyasetin uygulanması için ana unsuru kullandı.
Arkadaşlar, bütün bu işler ve hareketler, doğruluğu araştırılırsa, görülür ki bu büyük,
güçlü padişahlar takip ettikleri dış siyasette kendi emelleri, hırsları ve arzularına
dayanmışlardır. Büyük ve şahane arzularına dayanmakla beraber iç kuruluşlarını, iç
213
siyasetlerini bu tutkularından doğmuş olan dış siyasetlerine göre düzenlemek zorunda
kalmışlardır. Halbuki dış siyaset iç teşkilât ve iç siyasete dayandırılmak mecburiyetindendir.
Yani iç teşkilâtının dayanamayacağı genişlik derecesinde olmamalıdır. Yoksa hayalî, dış
siyasetler peşinde dolaşanlar, dayanma noktalarını kendiliğinden kaybederler. Gerçekten
Osmanlı hakanları, asıl olan noktayı unuttular. Duyguları ve emelleri üzerine bütün
hareketleri ve fiilleri yaptılar. İç teşkilâtlarını dış siyasetlerine uydurmak zorunda kalınca
aldıkları memleketlerde bütün unsurları: dilleri, dinleri, gelenekleri, her şeyi başka başka olan
ve birçok milletlerden ibaret bulunan bu unsurları, olduğu gibi korumaya kalkıştılar ve onlara
bütün bu şeyleri koruyabilecek ayrıcalıklar verdiler. Buna karşın ana unsur, uzun seferler
yapmakla zafer meydanlarında ölmekle, zapt olunan memleketlerin kendisini ve halkını
beslemekle ve onlara bekçilik etmekle kendi kendini yıpratıyordu. Bununla birlikte millet, ana
unsur; kendi evinde, kendi yurdunda ve kendi hayati gereklerini kazanmak için çalışmaktan
tamamen mahrum bir halde bulunuyordu. Bu tac sahipleri yöneticiler milleti böyle diyar diyar
dolaştırmakla, onlara kendi yurtlarını düşünmeye izin vermemekle de yetinmiyorlardı. Belki
fetihler sonucu elde edilen halkı memnun edebilmek için, sonra yabancıları memnun
edebilmek için doğrudan doğruya, ana unsurun hukukundan ve hayati ve iktisadî
kaynaklarından birçok şeyleri karşılıksız yardım olarak, hediye olarak onlara veriyorlardı.
Örneğin Fatih zamanında Cenevizliler’e ve Patrik’e verilen ayrıcalıklar ile açılan yol,
kendisinden sonra daima genişlemiş ve sağlamlaştırılmış bulunuyordu. Bu ayrıcalıklar,
devletim en kuvvetli, en büyük zamanında gerçekleşmiş oluyordu. Ancak ve ancak bir
padişah yardımı karşılıksız sunulan bir destek olmak üzere gerçekleşmiş oluyordu. Hepiniz
hatırlayabilirsiniz, Kanunî Sultan Süleyman zamanında Venediklilerle ticaret antlaşması
yapılmıştı. Fakat Padişah, Venediklilerle ticaret antlaşması yapmayı kendi şerefine ve
onuruna aykırı buldu. Zira onun anlayışına göre antlaşma, birbirine denk milletler arasında
yapılırdı. Halbuki Venedik o zaman Osmanlı Devleti’ne denk olmak şöyle dursun, onun
doğrudan doğruya koruması altında idi. Bundan dolayı padişah böyle bir devletle antlaşma
yapamazdı; ancak ona yardımlarda bulunabilirdi. Ve yardımlarda bulundu. İşte bu yardım
kelimesi kapitülasyonlar kelimesi ile tercüme edilmiştir. Halbuki biliyorsunuz, kapitülasyon
kelimesi, bir kale içinde kuşatılan, korunma gereçlerini ve vasıtalarını kullandıktan sonra
teslim olmak zorunda olanlar hakkında kullanılan bir kelimedir. İşte böyle bir kelimeyi,
padişahların yardımını tercüme ederken kullanmış bulundular. Bu ufak ayrıntıyı iki noktadan
tekrar edeyim: Millet hayati gerekleriyle uğraşmaktan yasaklanmış olarak diyar diyar
dolaştırılıyor ve bu yeni diyarlar halkı, birçok ayrıcalıklara sahip olarak çalışılıyordu. Yani
fatihler, ana unsuru peşine takarak kılıçla fetihler yaparken, kılıç sallarken zaptolunan
memleket halkı kazandıkları ayrıcalıklarla sabana yapışıyorlar; toprak üzerinde çalışıyorlardı.
Arkadaşlar, kılıç ile fetih yapanlar, sabanla fetih yapanlara yenilmeye ve sonuçta yerlerini
bırakmaya mecburdurlar. Nitekim Osmanlı saltanatı da böyle olmuştur. Bulgarlar, Sırplar,
Macarlar, Romenler sabanlarına yapışmışlar, varlıklarını korumuşlar, kuvvetlenmişler; bizim
milletimiz de böyle fatihlerin arkasında serserilik etmiş ve kendi ana yurdunda çalışmamış
olmasından dolayı bir gün onlara yenilmiştir. Bu bir gerçektir ki, tarihin her devrinde ve
dünyanın her yerinde böyle gerçekleşmiştir. Örneğin Fransızlar Kanada’da kılıç sallarken
oraya İngiliz çiftçisi girmiştir. Bu medenî sabanla kılıç mücadelesinde sonunda muzaffer olan
sapandır. Ve Kanada’ya sahip oldu. Efendiler, kılıç kullanan kol yorulur, sonunda kılıcı kınına
koyar ve belki kılıç o kında küflenmeye, paslanmaya mahkûm olur. Lâkin saban kullanan kol;
gün geçtikçe daha fazla kuvvetlenir ve daha çok kuvvetlendikçe daha çok toprağa sahip olur.
Efendiler, Osmanlı fatihleri, hakanları, istilâcıları, ana unsur ile beraber sabanın önünde
yenilip çekilmeye başladıktan sonra, asıl felâketlerin büyüğü başladı. Sırf şahane bir ihsan
olarak, yabancılara verilmiş olan ve özel olan karşılıksız yardım, memleket içindeki
Müslüman olmayan unsurlara verilmiş olan her şey, kazanılmış haklar olanak anlaşıldı.
Fakat yabancılar yalnız bu hukuku korumak ile de yetinmediler. Belki her gün onları
biraz daha arttırmak için çareler aradılar ve buldular. İç unsurlar korumaya güçlerinin yettiği iç
teşkilâtlarına dayanarak, dışarının daima kışkırtmasına ve yardımına sığınarak devletin ve
aslî unsurunun yok edilmesiyle siyasî bir varlık olmak için çalışmaktan geri durmadılar.
Yabancılar bir taraftan iç unsurları kışkırtıyorlardı; diğer taraftan da kendileri Osmanlı
214
devletinin iç işlerine karışıyorlar ve her karışmada da yine devlet ve milletin aleyhine olmak
üzere yeni yeni birtakım ayrıcalıklar, haklar alıyorlardı. Bu devamlı problemler altında zaten
fakir düşmüş olan anayurtta, ana unsur devlete verebilecek parayı güç hazırlıyordu. Halbuki
tacsahipleri yöneticiler, Saraylar, Babıâliler mutlaka büyük gösterişe, şana sahip olabilmek
için, onu devam ettirebilmek, zevk ve tutkularını sağlayabilmek için her ne pahasına olursa
olsun, bu parayı hazırlamak çaresine düşmüşlerdir. O çareler de, borçlanmalar oldu. O kadar
çok borçlanmalar yapıyorlardı, o kadar kötü şartlar içinde borçlanmalar yapılıyordu ki,
bunların faizleri de ödenemedi. En sonunda bir gün Osmanlı Devletinin iflâsına karar verdiler.
Maliye işleri hemen kontrol altına alınmış ve başımıza genel borçlar belâsı çökmüş
bulunuyordu.
Efendiler, milletin uğramış olduğu bu üzücü durumun, bu düşkünlüğün sebeplerini
arayacak olursak bunu doğrudan doğruya devlet kavramında buluyoruz. Biliyorsunuz ki
Osmanlı Devleti, şahsî saltanat ve son beş on yıl içinde de meşruti saltanat ilkesine
dayanarak hükûmet idare ediyordu.
Arkadaşlar, şahsî saltanatta her konuya tac sahiplerinin arzusu, iradesi ve amacı
hâkimdir. Söz konusu olan yalnız odur. Milletin amaçları, arzuları, ihtiyaçları söz konusu
olmaktan çok uzaktır. Bütün millet istekleri ve dileklerini bırakmış bulunuyordu. Çünkü tac
sahipleri kendilerini Allah tarafından gönderilmiş bir kişi sayarlardı. Bir de onların etrafını alan
çıkarcılar vardı. Onlar da padişahların fikirleri ve anlayışları ile dolu olarak ve padişahın bu
arzusunu bir kutsal ve bir Kur’an gereği gibi herkese kabul ettirirlerdi. Bu gayet koyu ve
sürekli etkilemeler karşısında gerçekten bir gün bütün halk bu arzu ve iradelerin yapılması
gereken ve kayıtsız şartsız gereken kutsal emirler gibi olduğuna inanmış olurlardı. Böyle
idare ve hâkimiyete rıza gösteren bir milletin sonu elbette felâkettir, elbette uğursuzluktur.
Arkadaşlar! Son anlattığım noktada artık Osmanlı Devleti gerçekte ve fiili olarak
bağımsızlıktan mahrum bir duruma getirilmişti. Gerçekten bir devlet ki, kendi halkına koyduğu
bir vergiyi yabancılara koyamaz. Gümrük uygulamalarını, vergilerini memleketin ve milletin
ihtiyaçlarına göre düzenlemekten yasaklıdır. Ve bir devlet ki, fazla olarak yabancılar üzerinde
yargı hakkını uygulamaktan mahrumdur. Böyle bir devlete elbette bağımsız denilemez.
Devletin ve milletin hayatına yapılan müdahaleler yalnız bu kadar değil, daha fazla idi.
Doğrudan doğruya milletin hayatını devam ettirmesi için gerekli olanlardan, örneğin tren
yapmak için, örneğin fabrika yapmak için, örneğin her şey yapmak için devlet serbest değildi.
Mutlaka dışarıdan karışmalar vardı. Bundan dolayı hayatını sürdürmekten alıkoyulan bir
devlet bağımsız olabilir mi? Söylediğim gibi gerçekte devlet, istiklâlini çoktan kaybetmişti ve
Osmanlı ülkesi yabancıların serbest bir sömürgesinden başka bir şey değildi ve Osmanlı
halkı içindeki Türk milleti de tamamen esir bir duruma getirilmişti. Bu sonuç söylediğim gibi
milletin kendi iradesine ve kendi hâkimiyetine sahip bulunamamasından ve bu irade ve
hâkimiyetin şunun bunun elinde kullanıla gelmiş olmasından ileri geliyor. O halde kesinlikle
diyebiliriz ki, biz millî bir devir yaşamıyorduk ve millî bir tarihe sahip bulunmuyorduk.
Örneğin, Osmanlı tarihi baştan sonuna kadar hakanların, padişahların, kişilerin, en
sonunda zümrelerin hal ve hareketini kaydeden bir destandan başka bir şey değildir.
Geçmişin, yüzyılların elimize tarih diye uzattığı kitabın mahiyeti bundan ibarettir. Arkadaşlar,
milletin hâkimiyetine sahip olmaması yüzünden girdiği Dünya Savaşı’ndan kıymetli
evlâtlarımızdan oluşmuş kahraman ordularımızın Galiçya’da, Romanya ve Makedonya’da,
Kafkas dağlarında, Sina çöllerinde uğramış olduğu eziyetleri hatırlatmaya gerek görülecek
kadar çok zaman geçmemiştir ve en sonunda bu dünya savaşının uğursuz sonucu da
hepinizin bilgisi dahilindedir. Özellikle Mondros Mütarekesi’yle açılan ateşkes devrinin
görüntüsü, bir an için tekrar düşünmüş olursanız göreceksiniz ki, baştan sonuna kadar bir
dağılma görüntüsünden başka bir şey değildi. Devletler her türlü anlaşmalardan ve insanî ve
medenî haklardan sıyrılarak memleketimizin en kıymetli ve en verimli yerlerini çiğnediler.
İzmir’i, Bursa’yı, Eskişehir’i tâ Sakarya’ya kadar; sonra bütün Adana ve çevresini ve
Trakya’yı, İstanbul’u, en saygın yerlerimizi çiğnediler. Fakat düşmanların bu hareket
şeklinden daha üzücü ve acıklı ve daha çok üzülmeye değer olan bir nokta varsa, o da bu
memleketin yüzyıllarca başında bulunan ve bu milletin irade ve hâkimiyetini kullanan
215
insanların dahi düşman saflarına geçmiş olmasıdır. Ve arkadaşlar biliyorsunuz, bu düşmanlar
yani iç düşmanlar, dış düşmanların yapmadığı ve yapmaya gücünün yetemeyeceği kötü ve
acıklı yeme hareketlerinde kararsızlık göstermemişlerdir. Dış düşman kuvvetleri, saydığım
saygın vatan topraklarında bulunurken, padişahın iradesi ile, çıkarttığı fetvalarla ve hilâfet
orduları ile bu suçsuz millet, şurada burada alçaltılıyor ve aldatılıyordu. Gerçekten
vatanımızın şurasında burasında isyanlar başlamıştı. Zaten çoktan beri manen ve fiilen
istiklâlinden mahrum bırakılmış olan Osmanlı devletinin tükenmesinde başarı meydana
gelmişti.
Osmanlı Devleti tamamen bitmişti. Fakat düşmanlarımız aynı zamanda Osmanlı
Devleti’ni kuran Türk milletinin de, aslî unsurunun da, bu memleketin gerçek halkının da yok
ve çökmüş olduğunu zannettiler. İşte bunda çok aldandılar. Osmanlı Devleti ve Osmanlı
Devleti gibi çok devlet kurmuş olan Türk milleti yok olmamıştır. Tersine hayatına vurulan bu
darbelerden, dış düşmanların ve iç düşmanların bu acı ve nefret edilecek darbelerinden
birdenbire bütün acıkgözlülüğünü, bütün uyanıklığını takındı ve hayatını, şerefini, namusunu
kurtarmak için tam bir kararlılıkla başını kaldırdı; birlikte ve birbirine dayanarak ortaya atıldı.
İşte milletimiz o dakikadan itibaren millî devreye girdi, halk devresinin başlangıcına girdi.
Millet bu noktadan başladığı gün kendisini hedefe ulaştıran yolların ve bizzat hedefin
bulunduğu ufukların karanlıklar içinde bulunduğunu hepimiz hatırlarız. Fakat bu hal milletimizi
ümitsizliğe düşürmedi. Tam bir kararlılık ile kutsal hedefe adımlarını attı. Efendiler, milletimiz,
kesin kurtuluşa ve gerçek kurtuluşa sahip olabilmek için, iki ilkeye dayanmanın farz ve şart
olduğunu anladı; büyük ve açık kanaatlerle anladı. O ilkelerden birincisi Misak-ı Millî’nin ifade
ettiği mananın ruhudur. İkincisi Anayasamızın belirlediği değiştirilemez gerçeklerdir.
Biliyorsunuz ki Misak-ı Millî, milletin tam istiklâlini sağlayan ve bunu sağlayabilmek için
ekonomisinin de gelişmesine engel olan bütün sebepleri bir daha ve kesinlikle geri gelmemek
üzere kaldıran bir yöntemdir. Anayasa da Osmanlı İmparatorluğu’nun, Osmanlı Devleti’nin
öldüğünü idrak ve ifade var olduğunu ilân eden bir kanundur ve bu devletin hayatının da
kayıtsız şartsız milletin yetkisinde kalabilmesi için, halkın bizzat kendi alın yazısını idare
etmesi esasını şart kılan bir kanundur. “Artık Türkiye halkı için tek temsilci, yasama ve
yürütme yetkisini almış olan kendi meclisidir, Türkiye Büyük Millet Meclisidir” diyen bir
kanundur ve Babıâli Hükûmeti yerine Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetini koyan
kanundur.
Efendiler, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve bunun hükûmetinin milletten aldığı yetki tam
bir istiklâl ve kayıtsız şartsız millî hâkimiyet ilkelerine dayanarak memleketi bayındır yapmak
ve milleti zengin, rahat ve mutlu etmekten ibarettir. Böyle olmakla beraber Anayasa, bir özel
madde ile Meclisin görevini de açıklar. O görevler ki, doğrudan doğruya milletin hukuk ve
yetkisi iken yüzyıllarca şunun ve bunun elinde kalmıştır. Artık bu hukuk ve yetkinin hiçbir
neden ve şekilde hiçbir makama ve kişiye bırakılamayacağını kesinlikle ifade etmek için bir
özel madde koymuştur. Efendiler, milletimizin bu iki ilkeye dayanarak çalışmaya başladığı
günden bugüne kadar geçen zaman, çok zaman değildir; üç buçuk, dört seneden ibarettir.
Fakat milletimizin kazandığı başarı ve zafer bu üç buçuk dört seneye sığamayacak kadar
çoktur, taşkındır, coşkundur, yüksektir, kuvvetlidir. Gerçekten o hükümdar buyruklarıyla,
hilâfet ordulariyle ve bin türlü kışkırtmalar ve yalanlarla meydana getirilen isyanların tamamı
bastırılmıştır. Millet tüfeksiz, topsuz, her türlü malzemesiz ve parasız bulunduğu bir zamanda
yeniden dünyanın en kuvvetli ve en muazzam ordusunu kurmaya güç yetirmiştir. Ve bu ordu
daha henüz kurulma durumunda iken Birinci İnönü, İkinci İnönü, Sakarya meydan savaşlarını
ve zaferlerini kazanmıştır. Ve en sonunda bütün dünyayı hayretlerde bırakan, bütün dünyayı
ister istemez övgülerine, sevkeden en son zaferi tam bir şiddet ve başarıyla kazanıp
topraklarımızı ve kutsal vatanımızı çiğneyen düşman ordularını bire kadar yok etmiştir. Fakat
Efendiler, tam bağımsızlık için şu kural vardır, millî hâkimiyet için bir kanun vardır, diyoruz.
Bugün de büyük bir zaferin gerçekleştirici etkenleri ve yapanları olduğumuzu söylüyoruz. Bu
noktada çok kesin olan bir gerçeği hep beraber tekrar etmek zorundayız. Bu kadar büyük, bu
kadar kutsal ve büyük hedefler yalnız kâğıt üzerinde kurallarla ve kanun maddeleriyle ve
216
sadece hırslarla, arzularla çözüm bulamaz. Tam gerçekleşmesini sağlayabilmek için tek
kuvvet, gerçek ve en kuvvetli temel ekonomidir.
Siyasî, askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsunlar, iktisadi zaferler ile
taçlandırılamazlarsa meydana gelen zaferler devamlı olamaz, az zamanda söner. Bu
bakımdan en kuvvetli ve parlak zaferimizin bile sağlayabildiği ve daha sağlayabileceği yararlı
kazançları belirlemek için ekonomimizin, iktisadî hâkimiyetimizin sağlanması ve
sağlamlaştırılması ve genişletilmesi gerekir. Efendiler, bu kadar verimli ve bu kadar kuvvetli
olan yeni hükûmetimizin, düşmansız kalacağını saymak doğru değildir. Bu güzel temellerin
bile içine bomba koyarak onu yıkmaya çalışanlar olacaktır. Onun hayatına, ilerlemesine karşı
suikastler düzenlemeye girişecekler bulunacaktır. Bütün bunlara karşı en kuvvetli silâhımız
ekonomideki genişlik, dayanıklılık ve başarımız olacaktır. Efendiler, içinde olduğumuz halk
devrinin, millî devrin, millî tarihini yazabilmek için kalemlerimiz sabanlar olacaktır. Bence halk
devri, iktisat devri kavramı ile açıklanabilir.
Öyle bir iktisat devri ki, onda memleketimiz bayındır olsun, milletimiz rahat olsun ve
zengin olsun. Bu noktada bir felsefeyi size hatırlatayım. “El kanaatü kenzi lâyüfna”. “Kanaat,
yok edilmeyen bir hazinedir” anlayışı ile, fakirliği fazilet bilmek felsefesine de iktisat devri artık
son versin.
Efendiler! bu felsefeyi, mutlaka yanlış yorumlamak yüzünden bu millete, bu memlekete
çok büyük kötülük edilmiştir. Biliriz ki, Allah dünya üzerinde yarattığı bu kadar nimetleri, bu
kadar güzellikleri insanlar yararlansın, varlık içinde yaşasın diye yaratmıştır ve fazla
derecede yararlanmış olabilmek için de, bugün kâinattan esirgediği zekâyı, aklı insanlara
vermiştir. Eğer vatan denilen şey kupkuru dağlardan, taşlardan, bataklık sahalardan, çıplak
ovalardan ve vatan; şehirler, köylerden oluşsaydı, onun zindandan hiçbir farkı olmazdı. Ve
gerçekten bu dediğimiz felsefesinin sahipleri bu kıymetli vatanımızı böyle zindan ve
cehennem yapmaktan başka bir şey yapmamışlardır. Halbuki bu vatan evlât ve torunlarımız
için cennet yapılmaya lâyık, çok yakışır bir vatandır. İşte bu memleketi böyle bayındır haline,
cennet haline getirecek olan, ekonomik nedenler ve ekonomik faaliyetlerdir. Bundan dolayı
öyle bir iktisat devri lâzımdır ki, artık milletimiz insanca yaşamasını bilsin, insanca yaşamanın
neye bağlı olduğunu öğrensin ve o vasıtalara yönelsin. Hepimizin isteği şudur ki, bu
memleketin fertleri ellerinde örnekleriyle ziraatin, ticaretin, sanatın, emeğin hayatın bir
temsilcisi olsun. Ve artık bu memleket böyle fakir ve bu millet değersiz değil, belki
memleketimize zengin memleketi, zenginler memleketi, bu yeni Türkiye’nin adına da
çalışkanlar memleketi denilsin. İşte millet böyle bir devir içinde bulunuyor ve böyle bir devri
yükseltecektir. Ve böyle bir devrin tarihini yazacaktır. Ve böyle bir devirde, böyle bir tarihte en
büyük makam, en büyük hak, çalışkanlara ait olacaktır. Efendiler, Türkiye İktisat Kongresi
tarihte ilk defa yüksek yer kazanacak bir kongredir. Sizler memleketin ihtiyacını ve milletin
yeteneğini ve bunun karşısında bütün dünyada var olan çok kuvvetli iktisat teşkilâtına değer
vererek, yapılması gereken önlemleri ve uygulaması gerekli olan bütün yenilikleri tam bir
açıklıkla dile getirmelisiniz. Tâ ki o önlemler, o yenilikler uygulandıkça memleketimiz hayırlı
neticelere, nurlara batmış olsun. Arkadaşlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi’niz ve hükûmetiniz,
elbette milletin istekleri dairesinde, gelişmeye, yenilenmeye tamamen taraftardır. Bunun için
memleket ve millete faydalı olarak alacağınız önlemler tam bir memnuniyetle göz önüne
alınacaktır. Buna şüphe etmiyorum. Efendiler, ekonomi sahasında düşünürken ve
konuşurken zannedilmesin ki, biz yabancı sermayesine düşman bulunuyoruz. Hayır, bizim
memleketimiz geniştir. Çok çalışma ve sermayeye ihtiyacımız vardır. Bundan dolayı
kanunlarımıza bağlı olmak şartiyle yabancı sermayelerine gereken güvenceyi vermeye her
zaman hazırız ve isteriz ki, yabancı sermayesi bizim çalışmamıza ve var olan ama yetersiz
kalan servetimize katılsın. Bizim için ve onlar için faydalı sonuçlar versin; fakat eskisi gibi
değil. Gerçekten geçmişte ve özellikle Tanzimat devrinden sonra, yabancı sermayesi
memlekette üstün bir yere sahip oldu. Ve ilmi manasiyle denebilir ki, devlet ve hükümet
yabancı sermayesinin jandarmalığından başka bir şey yapmamıştır. Artık her medenî devlet
gibi, millet gibi, yeni Türkiye de buna uyamaz. Burasını esir ülkesi yaptıramaz.
217
Arkadaşlar, son söz olarak demiştim ki, biz memleketimizi artık esir ülkesi yapamayız.
Belki hepimizin dikkatlerini çekmiş olan Lozan konferansı’nın son görüşmesi bu nokta ile
ilgilidir. Konferansın şimdilik gecikmeye uğrayışı hep aynı meseleden, aynı noktadan
doğmuştur gibi anlaşılabilir. Ordularımız en büyük bir zaferi kazanmışlardır ve zafer
yürüyüşünü durduracak hiçbir engel yoktur. Böyle bir zamanda İtilâf Devletleri, hukukumuzu,
kanunî haklarımızı görüşmeler ile bile onaylayacaklarını ve meselelerin görüşmeler ile bile
çözümleneceğini söylediler ve bizi konferansa davet ettiler. Milletimiz, Meclisimiz ve
Hükûmetimiz samimî olarak barış taraftarı olduğu için, muzaffer ordularımızı durdurdu ve
delegeler heyetimizi Lozan’a gönderdi. Aylardan beri konuşmalar ve tartışmalar sürüyor.
Fakat henüz karşımızdakiler bizimle üç senelik, dört senelik bir hesabı görmüyorlar, üç yüz
ve dört yüz senelik bir hesabı görmeye başlamışlardır. Ve hâlâ karşımızdakiler eski Osmanlı
Devleti’nin tarihe geçtiğini ve bugün yeni Türkiye devletinin var olduğunu ve bu Türkiye
devletini kuran milletin çok kararlı ve kahraman bir millet olduğunu ve bu milletin artık tam
bağımsızlıktan ve milli hâkimiyetinden zerre kadar fedakârlık yapamayacağını
anlamamışlardır.
İşte bunu anlayamamak yüzünden kararsızlığa düşmüşler, beklemeye mecbur
hissetmişlerdir. Arkadaşlar, onlar istedikleri kadar kararsız olsunlar, fakat bu millet kesin
kararını vermiştir. Bu millet için kararsızlık devirleri çoktan geçmiştir. Devletlerin delegeler
heyetimize verdikleri son proje elbette heyetimizce kabule değer görülmedi. Diğer delegeler
heyeti gibi bizim delegeler heyetimiz de durumu hükûmete ve gerekirse Meclis’e sunmak
üzere memlekete geri gelmek üzeredir. Elbette sorular ve açıklamalar olacaktır. Ancak bütün
millet, bütün dünya bilsin ki, en sonunda ve en sonunda millet tam bağımsızlığının
sağlandığını görmedikçe yürümeye başladığı yolda bir an durmayacaktır.
Efendiler! Hiç kimseden fazla bir şey istemiyoruz. Dünyanın her medenî milletinin tabiî
olarak sahip olduğu şeylerden bizi mahrum etmemelidirler ve haklarımızı vermelidirler.
Çünkü hakkımız tabiîdir, kanunîdir, mantıklıdır ve bize gereklidir. Biz, bu haktan
vazgeçmeyeceğiz ve ne kadar haklı isek bu hakkımızı savunmak ve korumak için de
memleketimizin, milletimizin yeteneği ve gücü o kadardır. Efendiler, görülüyor ki, bu kadar
kesin ve yüksek bir askerî zaferden sonra bile bizi barışa kavuşmaktan engelleyen nedenler,
doğrudan doğruya ekonomik nedenlerdir. İktisadî düşüncelerdir. Çünkü bu devlet, bu millet
iktisadî hâkimiyetini sağlarsa o kadar kuvvetli temel üzerinde yerleşmiş ve yükselmeye
başlamış olacaktır ve artık bunu yerinden kımıldatamazlar. İşte düşmanlarımızın, gerçek
düşmanlarımızın, bir türlü rıza göstermedikleri budur.
Efendiler! Bu fiilen gerçekleşmiştir. Barış denilen şeyin sağlanması için yabancıların bu
gerçeği itiraf etmemekteki kararsızlıklarına mantıki anlam vermek mümkün değildir. Çok
isteğe değerdir ki, çok yakın bir zamanda onlar da bu gerçeği itiraf ederler ve bütün
medeniyet dünyasının çok büyük istek ve özlemle beklediği barışın kurulmasına engel olmak
sorumluluğundan çekinirler. Biz şimdiden hayatımızla ilgili gereklerimizi sağlamaya başlamış
bulunuyoruz. Ve doğal olarak barış durumunun kurulmasında daha büyük gelişmeler oluyor.
Fakat başarılı olmak için çok çalışmak gerektiğini bilmeliyiz. İktisadiyat diyoruz; fakat
arkadaşlar, iktisadiyat demek, her şey demektir. Yaşamak için, mutlu olmak için, insan varlığı
için ne gerekse onların tamamı demektir. Ziraat demektir, ticaret demektir, emek demektir,
her şey demektir. Bütün bu konularda şimdi memleket ve milletimizin ne halde olduğunu
sizler çok güzel bilirsiniz. Nitelendirmek istemeyeceğim. Ancak memleketimizin genişliği ve
nüfusumuzun bu genişlikle ne kadar uygunsuz olduğunu da hatırlayınız. Bu geniş ve verimli
toprakları işleyebilmek, işletebilmek için eksik olan el emeğini, mutlaka fenni aletler ile
karşılamak zorundayız. Memleketimizi bundan başka tren ile ve üzerinde otomobiller çalışır
yollarla şebeke haline getirmek mecburiyetindeyiz. Çünkü, garbın ve cihanın vasıtaları
bunlar oldukça, trenler oldukça bunlara karşı merkepler ve kağnı ile yollar üzerinde
yarışmaya çıkışmanın imkânı yoktur. Memleketimiz ziraat memleketidir. Bu yüzden
halkımızın çoğunluğu çiftçidir, çobandır. Bundan dolayı en büyük kuvveti, kudreti bu alanda
gösterebiliriz ve bu alanda önemli yarış meydanlarına atılabiliriz. Fakat aynı zamanda
sanatımızı da artırmak ve genişletmek zorundayız. Eğer sanat konusunda yine hoşgörülü
218
olursak o halde sanayi eserlerinde yine dışarıya haraç verici oluruz. Ürünlerin ve eşyaların
değiş tokuşu ve servete dönüşmesi için, ticarete ihtiyacımız vardır. Ticaretimizin yabancılar
elinde kalması, memleketimizin servetinden gereği kadar yararlanmamızı önler. Fakat bütün
bunlar söylenildiği kadar basit ve kolay olmayan şeylerdir. Bunda başarılı olabilmek için
gerçekten memleketin ve milletin ihtiyacına uygun ana program üzerinde bütün milletin
birlikte ve denk olarak çalışması gerekir. Yüce Heyetiniz bu ilkelerin en kıymetlilerini inşallah
bulup ortaya koyacaksınız. Arkadaşlar, bence yeni devletimizin, yeni hükümetimizin bütün
ilkeleri, bütün programları iktisat programından çıkmalıdır. Çünkü demin dediğim gibi her şey
bunun içinde yerleşmiştir. Bundan dolayı evlâtlarımızı o şekilde eğitmeli ve terbiye etmeliyiz,
onlara o şekilde bilgi, anlayış vermeliyiz ki, ticaret, ziraat ve sanat dünyasında ve bütün
bunların faaliyet alanlarında verimli olsunlar, etkili olsunlar, çalışır olsunlar, ameli bir organ
olsunlar. Bundan dolayı eğitim programımız, gerek ilk öğretimde, gerek orta öğretimde
verilecek bütün şeyler, bu bakış açısına göre olmalıdır. Eğitim programlarımız gibi devlet
şubeleri için düşünülecek programlar bile, iktisat programına dayanmaktan kendini
kurtaramazlar. İlkeli bir program uygulamak ve bu program üzerinde bütün milleti denk olarak
çalıştırmak lâzımdır.
Bizim halkımızı yararları birbirinden ayrılır sınıflar halinde değil, tersine varlıkları ve
çalışma sonucu birbirine lâzım olan sınıflardan ibarettir. Bu dakikada dinleyicilerim çiftçilerdir,
sanatkârlardır, tüccarlardır ve işçilerdir. Bunların hangisi birbirinin karşıtı olabilir. Çiftçinin
sanatkâra, sanatkârın çiftçiye ve çiftçinin tüccara ve bunların hepsine, birbirine ve işçiye
muhtaç olduğunu, kim inkâr edebilir.
Bugün var olan fabrikalarımızda ve daha çok olmasını umduğumuz fabrikalarımızda
kendi işçimiz çalışmalıdır. Rahat ve mutlu olarak çalışmalıdırlar ve bütün bu saydığımız
sınıflar aynı zamanda zengin olmalıdır ve hayatın gerçek lezzetini tadabilmelidir ki, çalışmak
için kudret ve kuvvet bulabilsinler. Bundan dolayı programdan söz edildiği zaman, âdeta
denebilir ki, bütün halk için bir “Emek Misak-ı Millisî”dir. Ve böyle bir emek Misak-ı Millî’si
mahiyetinde olan program etrafında toplanmaktan meydana gelecek olan siyasî şekli ise,
sıradan bir parti yapısında düşünülmemek gerekir. Ve barıştan sonra meydana gelebilecek
olan böyle bir siyasî şeklin şimdiye kadar olduğu gibi milletin kararlılığı ve imanı ile ve birlik
ve dayanışmasının birbirine yardımcı olması ile başarılı olacağı hakkındaki inancım
kuvvetlidir ve tamdır.
Efendiler! Yüce heyetinizin bugün toplamış olduğu Türkiye İktisat Kongresi çok
önemlidir, çok tarihîdir. Nasıl ki Erzurum Kongresi, Sivas Kongresi felâket noktasına gelmiş
olan bu milleti kurtarmak konusunda Misak-ı Millî’nin ve Anayasanın ilk temel taşlarını
hazırlamak konusunda etkili olmuş, girişimci olmuş ve bundan dolayı tarihimizde, millî
tarihimizde ve millî hayatımızda en kıymetli ve yüksek hatırayı kazanmış ise, kongreniz
milletin ve memleketin hayat ve gerçek kurtuluşunu sağlamaya araç olacak kuralların temel
taşlarını ve ilkelerini hazırlayıp ortaya koymak şekliyle tarihte en büyük adı ve çok kıymetli bir
hatırayı kazanacaktır. Bu kadar kıymetli ve tarihi kongrenizi açmak şerefini bana
verdiğinizden dolayı özellikle teşekkürlerimi sunarım. Ve böyle bir kongreyi düzenleyen
sizlersiniz. Bundan dolayı sizi tebrik etmeğe değer görürüm. Ve tebrik ederim. Kongre
açılmıştır efendim.
İzmir Yollarında; s.103-126
219
Adana Türk Ocağında Konuşma
15 Mart 1923
Ferit Celâl (Güven)’in gençler adına verdiği söyleve cevap olarak...
Saygıdeğer arkadaşlar!
Genç kardeşimizin gençlik adına söylediği sözler bende çok büyük duygular, incelikler
ve büyük güven meydana getirdi. Bütün ciddiyetimle bildiririm ki, bu izlenimler vicdanımda
çok büyük mutluluklara zemin oluşturmuştur. Bende bu duyguların oluşmasına neden
olduklarından dolayı kendilerine teşekkür ederim. Bu dakikada karşılarında bulunmakla mutlu
olduğum Adana gençlerinin de aynı duygulara sahip bulundukları alınlarında okunmaktadır.
Bu duygusallıkta bulunan ve duygusallıklarını açıklamadaki kuvvetlerini gösteren sizin gibi
gençlere sahip bulundukça bu vatan ve milletin, şimdiye kadar kazanmayı başardığı
zaferlerin üstüne daha büyük zaferler koyabileceğine hiç şüphe etmiyorum. Genç
arkadaşlarım; ben ve benim gibi sevdiğinize şüphe olmayan arkadaşlarla beraber
vicdanımıza düşen görevi yaptık. Bu konuda bize cesaret veren, siz ve sizi meydana getiren
büyük kalpli analar ve babalarınız ve bu millettir. Acı günlere dair olmakla beraber, bu
memlekete ait kıymetli bir hatırayı tekrarlanmak isterim. Efendiler, bende bu olayların ilk
girişim hissi bu memlekette, bu güzel Adana’da vücut bulmuştur. Suriye felâketinin ardından
Yıldırım Orduları Grubu komutanlığı ile buraya gelmiştim. O zaman memleket ve milletin
nasıl bir geleceğe sürüklenmekte olduğunu görmüştüm ve buna engel olmak için derhal
girişimlerde bulunmuştum. Fakat o zaman için bu girişimimi verimli kılmak mümkün olamadı.
Efendiler! Memleketiniz, güzel Adananız bilirsiniz ki, tarihin bilinen devirlerinden beri
tamamen bir Türk memleketidir. Fakat bu Türk memleketi vatanın diğer kısımlarından daha
az belâlar, felâketler, inkılâplar geçirmemiş değildir. Ancak bu memleketin seçkin evlâtları
daima o felâketlere karşı gelmiş, direniş göstermiş, varlığını korumak için çalışmışlardır.
Bana milletin kurtuluşu yolunda ilk girişim hissinin bu kutsal topraklardan gelmiş olması
dolayısıyla, hemşehrisi olmakla övündüğüm bu toprakları yüceltirim.
Arkadaşlar! Genç kardeşimizin söylediği üç dört sene içinde yapılan şeyler, kazanılan
başarılar ve inkılâplar bu zamana sığmayacak kadar yoğundur. Bu yoğunluğu ancak sizin
gibi evlâtlara sahip bir millet omuzlarında taşıyabilir. Arkadaşımızın anlattığı dönüm
noktalarından kolaylıkla geçilmemiş; bu millet sonsuz yoksulluk, acılar ve sıkıntılar içinde
bırakılmıştır. En büyük düşmanlık da bu milletin başında bulunanların, bu millette
bozgunculukta bulunmaları idi. Yer yer iç isyanlar oldu, birçok kanlar aktı ve millet sonuçta
gerçeğin nerede olduğunu anladı. Bütün milletin iftihar edeceği bu sonuçları, henüz emin
saymak aldanış olur. Henüz gerçeği görmekten uzak kimseler var. Ancak bilerek veya
bilmeyerek milletin şerefine ve haysiyetine karşı kimseler olsa bile bu gibiler sizin gibi vicdanlı
ve düşünceleri gelişmiş gençler karşısında baş kaldırmaya imkân bulamayacaklardır.
Efendiler, millet ulaşmış olduğu mutluluk derecesinde daha çok seneler dikkatli ve uyanmış
olarak çalışmak zorundadır. Gerçek zafer savaş meydanlarında başarılı olmak değil, asıl
zafer başarıların kaynağını kuvvetlendirmek, milleti yükseltmektir. Memleketimiz baştan sona
kadar hazinelerle doludur. Biz o hazineler üstünde aç kalmış insanlar gibiyiz. Hepimiz bütün
bu hazineleri meydana çıkarmakve servet ve refahımızın kaynağını bulmak göreviyle
yükümlüyüz. Bu görevlerin kolaylıkla yapılacağını kabul etmek doğru değildir. Eminim ki
gençler yalnız teoriyle uğraşmıyorlar. Sanatın, ziraatın, ticaretin ne olduğunu anlayan ve
bunları fiilen uygulayan gençlerdir. Gerçek zafere ancak bu gibi verimli sahalardaki faaliyetle
varacağız. Huzurunuz beni memnun ve mutlu etti. Asıl en büyük saadetim ise sizin
hissettiklerinizi, bütün milletin de hissetmesi, vatanımızın en ücra yerlerinin de sizin gibi
aydınlanması ve gerçeği açıklıkla görmesi olacaktır. Ancak ondan sonradır ki milletimiz tek
parça bir çelik kütlesi görüntüsü verecektir. Hepinize teşekkür eder ve mutluluğumu bildiririm.
Hâkimiyeti Milliye; 18.3. 1923
220
Konya’da Kadınlar ile Konuşma
21 Mart 1923

Kızılay Kadınlar şubesinin tertip ettiği çay ziyafetinde söylenmiştir.
Saygıdeğer Hanım ve Beyefendiler;
Bu dakikada Konya’nın çok seçkin kıymetli hanımlariyle, çok saygıdeğer aydın
hemşirelerimizle ve kendilerine eşlik eden arkadaşlariyle hep bir arada bulunmaktan çok
memnun ve duyguluyum. Bize böyle samimi, mutluluk verici, kıymetli dakikalar gösteren
Konya Hilâl-i Ahmer Kadınlar Şubesini teşkil eden Hanımefendilere özellikle teşekkürlerimi
arz ederim. Özellikle Hemşiremiz Hanımefendinin, cemiyetlerinin duygularının tercümanı
olarak hakkımda söyledikleri son derece övgülere karşı teşekkür ederim. Hanımefendi
hemşiremiz söyledikleri nutukla memleketimizin kırk senedir yaşadığı hayatı, geçirdiği
devreleri çok kıymetli ve çok açık şekilde özetlediler. Bunu açıklamak için bir kelime bile
hatırlamak ve ilâve etmek istemiyorum. Sözlerini bu şekilde uygunlukla andıktan sonra şunu
ilâve edeyim ki, Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’nin ve özellikle bu yüce cemiyette çok büyük faaliyet
ve dirayetle fedakârlık gösteren saygıdeğer hanımlarımızın askeri hareketlerde, Milli
Mücadelenin başarıya ulaşmasında gösterdikleri gayret ve yardım, orduya yapılan
hizmetlerin kıymetlilerinden birini oluşturmaktadır. Ordunun Başkomutanı sıfatiyle yüce
heyetinize teşekkürlerimi arz ederim.
Şimdiye kadar olduğu gibi bundan sonra da kararlı bir şekilde çalışarak memleketimize
daha çok hizmetler yapacağınıza eminim.
Hanımlar, Efendiler!
Bu son yılların inkılâp hayatında, ateşli fedakârlıklarla yüklü mücadele hayatında, milleti
ölümden kurtararak kurtuluşa ve bağımsızlığa götüren kararlı çalışma hayatında, her millet
bireyinin çalışması, gayreti, emeği, fedakârlığı geçmiştir. Bunlar içinde en fazla yüceltilmesi,
anılması ve daima teşekkür ile tekrar edilmesi gereken bir emek vardır ki, o da, Anadolu
kadınının göstermiş olduğu çok yüce, çok yüksek, çok kıymetli fedakârlıktır. Dünyanın hiçbir
yerinde, hiçbir milletinde, Anadolu köylü kadınının üstünde kadın çalışması söylememize
imkânı yoktur ve dünyada hiçbir milletin kadını “Ben Anadolu kadınından daha fazla çalıştım,
milletimi kurtuluşa ve zafere götürmekte Anadolu kadınından daha fazla çalıştım, milletimi
kurtuluşa ve zafere götürmekte Anadolu kadını kadar gayret gösterdim” diyemez.
Hanımlar ve Efendiler;
Kadınlarımız aslında sosyal hayatta erkeklerimizle her zaman yan yana yaşadılar.
Bugün değil, eskiden beri, uzun zamanlardan beri, kadınlarımız erkeklerle başbaşa,
mücadele hayatında, ziraat hayatında, geçinme hayatında, erkeklerimizden yarım adım geri
kalmayarak yürüdüler. Belki erkeklerimiz memleketi istilâ eden düşmana karşı süngüleriyle,
düşmanın süngülerine göğüslerini germekle düşman karşısında varlıklarını ispat ettiler. Fakat
erkeklerimizin oluşturduğu ordunun hayat kaynaklarını kadınlarımız işletmiştir. Memleketin
varlık nedenlerini hazırlayan kadınlarımız olmuş ve kadınlarımız olmaktadır. Kimse inkâr
edemez ki, bu savaşta ve ondan önceki savaşlarda milletin hayat kabiliyetini tutan hep
kadınlarımızdır. Çift süren, tarlayı eken, ormandan odunu, keresteyi getiren, ürünleri pazara
götürerek paraya çeviren, aile ocaklarının dumanını tüttüren, bütün bunlarla beraber; sırtiyle,
kağnısiyle, kucağındaki yavrusiyle, yağmur demeyip, kış demeyip, sıcak demeyip cephenin
savaş malzemelerini taşıyan hep onlar, hep o yüce, o fedakâr, o ilâhi Anadolu kadınları
olmuştur. Bundan dolayı hepimiz bu büyük ruhlu ve büyük duygulu kadınlarımızı şükran ve
minnetle sonsuza dek kutlayalım.
Fakat saygıdeğer hanımlar ve saygıdeğer beyler, hepinizce bilinir ki, kadınlarımızın bu
kadar fedakârlığına, kadınlarımızın bu kadar hizmetine, erkeklerden hiçbir yerde geri
kalmayan bu kadar ehliyetlerine rağmen düşmanlarımız ve Türk kadınının ruhunu bilmeyen
yüzeysel bakışlar kadınlarımıza bazı yüklemelerde bulunmaktadırlar. Kadınlarımızın hayatta
221
tembelce yaşadıklarını, bilgi ile gelişme ile ilişkileri bulunmadığını, medeni ve sosyal hayat ile
ilgili olmadıklarını, kadınlarımızın her şeyden mahrum kaldıklarını, onların Türk erkekleri
tarafından, hayattan, dünyadan, insanlıktan, iş güçten uzak tutulduğunu söyleyenler vardır.
Fakat gerçekte böyle midir? Şüphesiz ki Türk kadınını bu şekilde görmek, Türk kadınını
görmemektir. Yabancıların ve bizi düşman gözüyle görenlerin tanımlayıp tanıttığı kadınlar, bu
vatanın asıl kadını, Anadolu’nun asıl Türk kadını değildir. Öyle kadınlar bizim asıl
hayatımızda ve asıl memleketimizde yoktur. Türk kadınını yanlış görüp yanlış anlatanlar,
özellikle büyük şehirlerimizde, gelişmiş, medeni zannedilen yerlerde bazı Türk hanımlarının
dış görünüşlerine bakarak aldanıyorlar. O kadınların dış görünüşlerini aleyhimizdeki kötü
yorumlara uygun bir zemin olarak alıyorlar. Milletin genel hayatına oranla çok sınırlı ve
değersiz olan o kadınları, onların dış görünüşlerinden çıkardıkları manayı bütün Türk
kadınlığına yayıyorlar. İşte ilk düzeltilecek hata ve ilk ilân edilecek gerçek buradadır. Dış
görünüşleriyle düşmanlarımıza ve özellikle içimizdeki kötülere bilerek ve daha fazla
bilmeyerek haklı bir yalan sermayesi veren görüntülere, hepiniz biliyorsunuz ve herkes biliyor
ki, en fazla memleketimizin en büyük şehri olan, asırlarca devletin başkenti ve hilâfet merkezi
bulunan İstanbul’da rastlanılıyor. Düşmanlarımız bu görüntüdeki kadınlardan aldıkları
izlenimler ile acı hükümler veriyor ve diyorlar ki: Türkiye medeni bir millet olamaz, çünkü
Türkiye halkı iki parçadan oluşmuştur. Kadın ve erkek diye iki kısma ayrılmıştır, halbuki bir
toplum aynı amaca bütün kadınları ve erkekleriyle beraber yürümezse ilerlemesi ve
medenileşmesine bilimsel olarak imkân yoktur.
Saygıdeğer Hanımlar, düşmanlarımızı aldatan bu dış görünüş; özellikle kadınlarımızın
şeklinden, giyinme şeklinden ve örtünme biçiminden doğuyor. Onların aldanmalarına neden
olan diğer bir nokta da yabancılarla temas edebilecek konumda bulunan kadınlarımızın
tavırlarının ve hareketlerinin milli işlerimizin ve hareketlerimizin simgesi olmayıp, belki Avrupa
ve hareketlerinin taklitçisi olarak görülmesidir. Gerçekten memleketimizin bazı yerlerinde, en
fazla büyük şehirlerinde, giyim şeklimiz, kıyafetimiz bizim olmaktan çıkmıştır. Şehirlerdeki
kadınlarımızın giyim ve örtünme biçiminde iki şekil oluşuyor; ya ifrat ya da tefrit görülüyor.
Yani; ya ne olduğu bilinemeyen, çok kapalı, çok karanlık bir dış görünüm gösteren bir kıyafet
ya da Avrupa’nın çok serbest balolarında bile dış kıyafet olarak giyilemeyecek kadar açık bir
giyim. Bunun her ikisi de şeriatın teklifi, dinin emri dışındadır. Bizim dinimiz kadını o
aşırılıktan da, bu aşırılıktan da arındırır.
O şekiller dinimizin gereği değil, karşıtıdır. Dinimizin önerdiği örtünme hem hayata, hem
erdeme uygundur. Kadınlarımız şeriatın teklifi, dinin emri gereğince örtünselerdi ne o kadar
kapanacaklar, ne o kadar açılacaklardı. Şeri olan örtünme, kadınlar için zorluk
gerektirmeyecek, kadınların sosyal hayatta, ekonomik hayatta, geçinme ve ilim hayatında
erkeklerle işbirliği etmesine engel bulunmayacak basit bir şekildedir. Bu basit şekil
toplumumuzun ahlâk ve adabına aykırı değildir.
Giyim şeklimizi aşırılığa vardıranlar, kıyafetlerinde aynen Avrupa kadınını taklit edenler
düşünmelidir ki, her milletin kendine göre gelenekleri, kendine has âdetleri, kendine göre milli
özellikleri vardır. Hiçbir millet aynen diğer bir milletin taklitçisi olmamalıdır. Çünkü böyle bir
millet ne taklit ettiği milletin aynı olabilir, ne de kendi milliyeti içinde kalabilir. Bunun sonucu
şüphesiz ki zarardır.
Bizim örtünme meselesinde göz önüne alacağımız şey, bir yandan milletin ruhunu, diğer
yandan hayatın gereklerini düşünmektir. Örtünmedeki aşırılıktan kurtulmakla bu iki ihtiyacı
tatmin etmiş olacağız. Giyim şeklimizde milletin ruhî ihtiyaçlarını karşılamak için, İslâm ve
Türk hayatını başlangıçtan bugüne kadar hakkıyla araştırmamız ve etraflıca aydınlatmamız
gerekir. Bunu yaparsak görürüz ki, şimdiki giyim şeklimiz ve kıyafetimiz onlardan başkadır,
Ancak onlardan daha iyidir diyemeyiz. Bizim kadın hayatımızda, kadının giyim şeklinde
yenilik yapmak meselesi söz konusu değildir. Milletimize bu konuda yeni şeyleri bellettirmek
zorunda değiliz. Belki ancak dinimizde, milliyetimizde, tarihimizde zaten var olan, sevilen
âdetlere düzenli akış vermek söz konusu olabilir. Biz başlı başımıza fert olarak her türlü
şekilleri uygulayabilir, kendi zevkimize, kendi arzumuza, kendi terbiye ve seviyemize göre
istediğimiz kıyafeti seçebiliriz. Ancak bütün milletin kabul edip değerli göreceği şekilleri,
222
bütün milletin hayatında uygulama yeteneği olan kıyafetleri herhalde genel eğilimlerde
aramak ve o şekillerin başarısını genel eğilimlere uygunlukta görmek lâzımdır. Bazı
milletlerin zevk alemlerini memleketimizde uygulamaya kalkmak doğal olarak hatadır. Bu
yol, sosyal hayatımızı, bilime ve fazilete ulaştırmaz.
Daha güvenle, daha dürüst olarak yürüyeceğimiz yol vardır. Büyük Türk kadınını
çalışmamızda ortak kılmak, hayatımızı onunla birlikte yürütmek, Türk kadınını bilimsel,
ahlâki, sosyal, ekonomik hayatta erkek ortağı, arkadaşı, yardımcısı ve destekçisi yapmak
yoludur. Eğer kadınlarımız şeriatın önerdiği, dinin emrettiği bir kıyafetle, faziletin gerektirdiği
hareket tavrı ile içimizde bulunur; milletin bilim, sanat, sosyal hayat hareketlerine katılırsa bu
hali, emin olunuz; milletin en tutucusu bile takdirden kendini engelleyemez. Tersine durum
karşısında söylenecek sözlere karşı, belki onun girişimcilerinden daha fazla savunucusu
olur.
Benimle görüşen bazı yabancı gazetecileri özellikle bir İngiliz bayan gazetecisi, ismini
hatırıma getiremedim, bir sıra makaleler yazmış. Bu makalelerin birinde rastlamıştım, diyor
ki: Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşları memlekette çok yeniliklerde bulunabilirler, birçok
yenilikler yapabilirler, pekçok şeyleri değiştirebilirler; fakat yalnız bir şey yapamazlar, o da
kadınların giyim şeklini değiştirmektir.
Bu İngiliz hanım gazeteci bundan söz ettiği zaman hep İstanbul’da gördüğü bazı
hanımların fazla hoşgörülü kıyafetlerini düşünüyordu. Nitekim makalesinin diğer kısımlarında
bu konuyu açıklıyor ve diyor ki; çünkü o hanımlar o kadar şık, o kadar zarif, o kadar incedirler
ki; bütün Avrupa kadınları onları kendilerine model alsalar lâyıktır!
İşte bir yabancı hanım gazetecinin bu tanıklığından da anlaşılıyor ki bizim kadınlarımız,
bazı yerlerde, Avrupa kadınlarını bile imrenmeye götürecek kadar ilerlemişlerdir ve eğer
kadınlarımız yalnız bu yönü düşünür ve yalnız şıklıkta, incelikte Avrupa kadınlarını bile
geçmeyi amaçlarlarsa kadınlık hayatında, dolayısiyle bütün milletin hayatında varmak
istediğimiz mutlu inkılâba ulaşmakta zorlanırız. Örtünme şekli görünümde kolaylıkla, güvenle
yürüyebilmek dinin, eski milli geleneklerin, akıl ve mantığın, ahlâk ve faziletin emrettiği doğal
ve basit şekli kabul etmektir. İslâm dinimizin tarif ettiği şekilden yararlanmak ve onu
hayatımıza uygulamak amaca varmak için yeterlidir.
Kadınlarımızın her millette olduğu gibi, bizim milletimiz için de ne kadar yüksek önemi
olduğunu söylemeğe gerek yoktur. Bizim milletimizde kadın, eskiden bu önemi gerçekten en
yüksek derecede kazanmıştır. Büyük atalarımız ve onların anaları, tarihin ve olayların
tanıklığıyla sabittir ki, cidden yüksek faziletler göstermişlerdir. Burada birçok noktalardan
sayabileceğimiz o faziletlerin en büyüğü ve en önemlisi kıymetli evlâtlar yetiştirmeleriydi.
Gerçekten Türk milletinin bütün dünyada yalnız Asya’da değil Avrupa’da bile büyük
üstünlükler göstermiş olması, gösterişli hareketler yapmış olması, hep öyle kıymetli ataların
faziletli evlâtlar yetiştirmesi ve daha beşikten çocuklarının ruhuna mertlik ve fazilet aşılaması
sayesinde idi. Şunu söylemek istiyorum ki, kadınlarımızın toplum görevlerinde üzerlerine
düşen hisselerden başka kendileri için en önemli, en hayırlı, en faziletli bir görevleri de iyi
anne olmaktır. Zaman ilerledikçe. İlim geliştikçe, uygarlık dev adımlarıyla yürüdükçe, hayatın,
asrın bugünkü gereklerine göre evlât yetiştirmenin zorluklarını biliyoruz. Anaların bugünkü
evlâtlarına vereceği terbiye eski devirlerdeki gibi basit değildir. Bugünün anaları için gereken
kaliteye sahip evlat yetiştirmek, evlâtlarını bugünkü hayat için çalışan bir parça haline
koymak, pekçok yüksek vasıfların sahibi olmağa bağlıdır. Bundan dolayı kadınlarımız hatta
erkeklerden daha çok aydın, daha çok verimli, daha fazla bilgili olmak zorundadırlar. Eğer
gerçekten milletin anası olmak istiyorlarsa böyle olmalıdırlar.
Çok büyük teşekkür duygularımızla görüyoruz ve görmekteyiz ki, her yerde hanımlarımız
erkeklerle fikir ve nur yolunda yarışırcasına yürüyorlar. Yine teşekkürle söylemek gerekir ki,
hiç bir yerde kadınlarımız erkeklerden aşağı değildir. Hemen her yerde kadın ve erkek
seviyesi arasında bir eşitlik görmekteyim. Bu durum övgüye değerdir. Kadınlarımızın, daha
uygun olmayan şartlar altında erkeklerden geri kalmayışı ve belki aynı şartlar altında
erkeklerden ileri gidişi övünme gerektirir. Ancak kadınlarımız bununla gururlu olmalı değil,
223
özellikle aydın hanımlarımız yabancıların, düşmanların ve içimizdeki kötülük isteyenlerin
kendilerine atfetmek ve yüklemek istedikleri gerçek ve doğru olmayan eksiklerin gerçekten
var olmadığını ve doğru olmadığını göstermek mecburiyetindedirler. Bunu fiilen, maddeten,
giyimleriyle, tavır ve hareketleriyle, her şeyleriyle göstermişler ve ispat etmişlerdir.
Şunu ilâve edeyim ki, kadınlık meselesinde görünüşteki şekil ve kıyafet ikinci
derecededir. Asıl mücadele alanı, kadınlarımız için şekilde ve kıyafette başarıdan fazla nur
ile, irfan ile, gerçek faziletle süslenmek ve donanmaktır. Ben saygıdeğer hanımlarımızın
Avrupa kadınlarının aşağısında kalmayacak, tersine pekçok yönlerde onların üstüne çıkacak
nur ve irfanla hazırlanacaklarına kesinlikle şüphe etmeyen ve buna kesinlikle emin
olanlardanım. Sözlerime son vermeden önce sözlerini dikkatle dinlediğim hemşiremiz
Hanımefendinin benim ve eşim Lâtife’nin hakkında kardeşçe gösterdikleri tebriklerden dolayı
kendilerine ayrıca teşekkür eder, Konya hanımlarına önderlik eden sizlerin karşısında bize
mutlu dakikalar geçirttiğiniz için hepinize teşekkür ederim.
Hâkimiyeti Milliye, 29.3.1923
Afyonkarahisar Gençleriyle Konuşma
23 Mart 1923

Türk Ocağı’nın ziyafetinde söylenmiştir.
Saygıdeğer genç arkadaşlarım!
Afyonkarahisar’ın Türk Ocağı’nda geçen bu kıymetli zamanlar beni pek çok rahatlattı ve
mutlu etti. Genç arkadaşımızın memleketin önemi ve halkının yetenek ve faaliyeti hakkındaki
açıklamalarından son derece memnun kaldım. Gerçekten Karahisar üç tren yolunun buluşma
noktasında bulunmakla beraber yerinin bu önemiyle uygun bir ilerleme görüntüsü
göstermiyorsa kabahat halkta, yetenek ve faaliyeti çok açık olan halkta değil; bütün kabahat,
bütün Anadolu’yu baştan başa harabe halinde bırakan geçmiş idarededir.
O idare yüzündendir ki, Anadolu bu durumda kaldı. Sarayların rahatlığı içindir ki,
Anadolu böyle bakımsız bırakıldı. O idareyi kökünden atıp koparan milletin uyanışı ve
açıkgözlülüğü, artık bundan sonra Anadolu’nun az zamanda bu virânelik halinden
kurtarılacağına açık bu işarettir.
Ocağımızın henüz bir buçuk aylık ömrü olmasına rağmen gösterdiği çalışma ve yetindiği
kazançları gerçekten övgüye değer görürüm. Memleketin bilginleri, öğretmenleri, aydınları
tarafından kıymetli çalışmalar sonucunda toplanılan bu kazançlar daha ilk adımda el ile
hissedilecek bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Bize hareketlerimizin serbestliğini,
düşüncelerimizin serbestliğini, çalışma serbestliğimizi veren milli idaremizin sayesinde
kusurlarımızı, eksiklerimizi, zararlarımızı, yokluklarımızı az zamanda gidermeyi
başaracağımıza eminim.
Arkadaşımızın benim hakkımda, gerek ocak adına gerek halkın duyguları adına
okuduğu destandan ayrıca duygulandım. Milletin her yol ve her araç ile böyle güvenini
gördükçe kuvvetim artıyor, zamanım olmadığından kıymetli beldenizden bu gece hareket
etmek zorunda olduğum için, sizlerle uzun süre sohbette bulunamayacağımdan
üzüntülüyüm. Yalnız bu üzüntümü şununla hafifletmekteyim ki, memleketiniz güzergâh
üstündedir. Buraya kolaylıkla her zaman gelinebilir. İnşallah ileride daha etraflı ve ayrıntılı
görüşmek mümkün olur.
Paşanın bu konuşmasından ve büyük Gazilerinin kendileriyle teklifsizce, arkadaşça
sohbetlerde bulunmasından duygulanan bir genç ayağa kalkarak dedi ki:
“Büyük Gazimiz, siz bütün bir tarihsiniz ve bizler de böyle canlı bir tarihin karşısında
bulunmakla tarihi kimseler olduk. İleride bizim bir bu nasibimizi ve sizin büyüklüğünüzü
224
düşünen torunlarımız, sizin için diyecekler ki: O da bizim gibi bir insan mı idi, bizim gibi yürür,
bizim gibi konuşur mu idi, acaba onun gözleri de bizim gibi mi görür, kulakları bizim gibi mi
işitirdi?”.
Mustafa Kemal Paşa bunun üzerine, sözlerine şu şekilde devam etmiştir:
Arkadaşlarım;
Ben zannediyorum ki, milletin bütün fertlerinin hiçbirinden fazla yüksekliğe sahip değilim.
Bende fazla girişim görüldüyse bu benden değil, milletin birleşiminden çıkan bir girişimdir.
Sizler olmasaydınız, sizlerin vicdani eğilimleriniz bana dayanak oluşturmamış olsaydı;
bendeki girişimlerin hiçbiri olamazdı. Millete ait üstün nitelikleri yalnız kişilere yükleyen
anlayış, eski idarelerin sistem ve yöntem meselesinden doğuyor. Vaktiyle var olan devlet ve
devletlerin kuruluş amacı sırf bir kişinin çıkarlarını ve isteklerini karşılamaya yönelmişti.
Kişilerin bu istek ve emellerine yardımcı olan millet, gösterilen büyüklüklerin şerefinden
kesinlikle pay alamazdı. Ancak hata ve beceriksizlik olursa onlar millete yüklenilirdi. Bugün
bu durum var değilse, millet kendi büyüklüğünü olduğu gibi dünyaya göstermişse, fazlalık
bende değil, hazır şeklin mahiyetindedir. Bu şekil var oldukça, bu yere çıkacak herkesin
yapacağı şey bundan başka türlü olamaz. Arkadaşımızın hakkımdaki sözleri beni
duygulandırdı. Fakat bana karşı söylediğiniz sözlerin asıl içtenliği, bana karşı gösterdiğiniz
hareketlerin asıl ciddiyeti, ancak bugünkü idare şeklinin korunmasında göstereceğiniz
kahramanlıkla kalıcı olacaktır.
Hâkimiyet-i Milliye, 02.04.1923
Kütahya’da Öğretmenlerle Konuşma
24 Mart 1923

Lise binasında verilen çay ziyafetinde söylenmiştir.
Öğretmen Hanımlar ve Öğretmen Efendiler;
Bu irfan çatısı altında hepinizi bir arada görmekten ve hepinizi de selâmlamaktan son
derece mutluyum. Müdür Beyefendinin çok güzel açıklayıp anlattığı memleketimizi,
toplumumuzu gerçek hedefe, mutluluk hedefine ulaştırmak için iki orduya ihtiyaç vardır. Biri
vatanın hayatını kurtaran asker ordusu, diğeri milletin geleceğini yoğuran irfan ordusu. Bu iki
ordunun her ikisi de kıymetlidir, yücedir, verimlidir, saygıdeğerdir; fakat bu iki ordudan hangisi
daha kıymetlidir, hangisi birbirine üstün tutulur. Şüphesiz böyle bir tercih yapılamaz, bu iki
ordunun ikisi de hayatidir.
Yalnız siz, bilgi ve anlayış ordusundan olanlar, sizlere içinde olduğunuz ordunun kıymet
ve kutsallığını anlatmak için şunu söyleyeyim ki, sizler ölen ve öldüren birinci orduya niçin
öldürüp niçin öldüğünü öğreten bir orduya aitsiniz.
Saygıdeğer öğretmen Hanımlar ve öğretmen Beyler, biz, iki ordudan birincisine, vatanı
çiğnemeye gelen düşman karşısında kan akıtan birinci orduya, bütün dünya bilir ve bütün
dünya şahit oldu ki, pek mükemmel olarak sahibiz. Vatanın dört yıl önce düştüğü büyük
felâketten sonra yoktan var olan bu ordu vatanı yok etmeye gelen düşmanı vatanın namus
ocağında boğup yok etti. Yalnız işimiz, yalnız bu orduya sahiplikle bitmiş, amacımız yalnız bu
ordunun zaferiyle sona ermiş değildir. Bir millet ilim, anlayış ordusuna sahip olmadıkça,
savaş meydanlarında ne kadar parlak zaferler elde ederse etsin o zaferlerin devamlı
sonuçlar vermesi ancak irfan (bilmek, anlamak) ordusuyla geçerlidir. Bu ikinci ordu olmadan
birinci ordunun kazançları ölüdür. Milletimizi gerçek mutluluğa ve kurtuluşa ulaştırmak
istiyorsak ve milletimize sağlam ve verimli bir gelecek vermek istiyorsak, bizi ölümden
kurtaran ve hayata götüren bugünkü idare şeklimizin sonsuzluğunu istiyorsak, bin an önce
büyük, mükemmel, nurlu bir bilgi, anlayış ordusuna sahip olmak zorunda olduğumuzu inkâr
edemeyiz.
225
Eski idarelerin, eski hükümet gençlerinin en büyük kötülüklerinden biri de ilim, anlayış
ordusuna lâyık oldukları büyük önemi vermemeleridir. Eğer bu önem verilseydi; geleceği
ellerine emanet ettiğimiz sizlere, gelecek kadar sağlam bir yer verilmesi gerekirdi. Henüz üç
buçuk dört yıllık bir hayata sahip olan milli idaremiz de, gerçekten bilgi ve anlayış ordusuyla
lâyık olduğu kadar ilgilenememiştir. Fakat bundaki mecburiyeti milletin aydınları olan sizler
elbette ki herkesten daha iyi anlar ve değerlendirirsiniz. Bütün kuvvetlerimizi yalnız cepheye
harcadığımız, bütün sağlamlığımızı cephedeki orduda toplamak mecburiyetinde olduğumuz
bu kısa zaman içinde, doğal olarak ilim,anlayış ordusuyla lâyıkiyle meşgul olamazdık. Lâkin
Cenab-ı Hakk’a binlerce hamd ü sena olsun ki, düşman karşısındaki aziz ordular için
harcadığımız bütün emekler mutlu kazançlarını verdi. Artık bundan sonra aynı kuvvet, aynı
faaliyet, aynı emeklerimizin, gayretlerimizin mutlu ve başarılı kazançlarını, aynı parlaklık ve
aynı verimlilikle elde edeceğiz.
Arkadaşlar, asker ordusuyla irfan ordusu arasındaki benzeyiş ve uygunluğu belirtmiş
olmak için şunu da ilâve edeyim: Kıymetli bir eserde ordunun ruhu, subaylar heyeti ve
komuta heyetidir deniliyor. Gerçekten böyledir. Bir ordunun kıymeti subaylar ve komuta
heyetinin kıymeti ile ölçülür. Siz öğretmen hanımlar ve öğretmen beyler, sizler de bilgi ve
anlayış ordusunun subaylar ve komuta heyetisiniz. Sizin ordunuzun kıymeti de sizlerin
kıymetinizle ölçülecektir. İstiklâl mücadelesinde, üç dört yıldır, düşmanı topraklarımızda yok
etmek için yaptığımız savaşta ordunun ruhu olan subaylar ve komuta heyet ve ileri gelenleri
kıymetlerinin yüksekliğini nasıl göstermiş ve ispat etmişse, bundan sonra yapacağımız nur ve
inkılâp mücadelesinin milletimize bir karanlık gibi çöken bütün bilgisizliği yenmek ve
kahretmek savaşında da bilgi ordusunun ruhu olan siz öğretmen hanımlar ve öğretmen
beylerin aynı yeteneği paylaşacağınıza ve göstereceğinize eminim. Hepinizi bu güvenle
selâmlarım saygıdeğer arkadaşlar.
Hâkimiyet-i Milliye, 02.04.1923
İttihat ve Terakki Partisi Hakkında
14 Nisan 1923

Anadolu Ajansı muhabirine demeç:
- İstanbul gazetelerinden birisinde İttihat ve Terakkî Partisi adına bazı kişilerin size
başvurarak işbirliği teklifinde bulundukları yazılmıştır. Bu konu hakkında lütfen bizi aydınlatır
mısınız?
- İttihat ve Terakkî Partisi adına işbirliği için hiçbir teklif almadım. Aslında bugün kimse
İttihat ve Terakkî Cemiyeti veya Partisi adına hareket etmek yetkisine sahip değildir ki böyle
ve bu ada başvuru olsun. Çünkü herkesçe bilindiği gibi, adı geçen dernek ateşkesin
sonrasında o vakitki İttihad ve Terakkî genel merkezinin çağrısıyla merhum Talat Paşanın
başkanlığı altında yapılan kongre kararıyla Teceddüt Partisine dönüşmüş ve tüm hukuk ve
mallarını adı geçen partiye bırakarak İttihad ve Terakkî adının tarihe karıştığını duyurmuştu.
Vaktiyle zaten bir çoğumuz o derneğin kurucusu ve üyeleri idik.
Son kongre kararıyla tarihe mâl olan adı geçen derneğin ilgili kişileriyle ayrıca kurulan
Teceddüt Partisi üyelerinin tüm bölümleri büyük milletimizin yüce kararlılığından doğan
Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Derneğine katılmış veya karışmış ve bu derneğin
programını kabul etmiştir.
226
Türkiye’de Cumhuriyet ve Doğululuk, Batılılık Meselesi
27 Eylül 1923
Neue Freie Preese muhabirine demeç (Hâkimiyet-i Millîye):
- Yeni Türkiye Anayasasının ilk maddelerini size yineleyeceğim:
“Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Yürütme gücü, yasama yetkisi, milletin tek gerçek
temsilcisi olan Meclis’te ortaya çıkmış ve toplanmıştır.”
Bu iki kelimeyi bir kelimede özetleyebiliriz; “Cumhuriyet” Yeni Türkiye’nin yenilenme işi
daha son bulmamıştır. Savaştan sonra Türk Anayasasının gelişimi, henüz kesin bir biçim
almış sayılamaz. Değişiklikler ve düzeltmeler yapmak ve Anayasayı daha yetkin bir hale
getirmek gereklidir. Tamamlanmaya başlanan bu iş henüz bitmemiştir. Kısa bir zaman içinde
Türkiye’nin bugün gerçekten almış bulunduğu biçim hukukî olarak da belirlenecektir. Yakın
bir gelecekte bu meseleye dair hükûmet önerisi Meclise sunulacaktır. Bu önerinin tüm
maddeleri Anayasanın gelişmesi ve tamamlanmasına ait bulunacaktır. Tüm Avrupa ve
Amerika’daki Cumhuriyetler, nasıl temel olarak bir diğerinden ayrı değilse, aralarındaki ayrım
nasıl yalnız biçime ait bulunuyorsa, Türkiye’nin de bu cumhuriyetlerden ayrımı sadece bir
biçim meselesidir. Diğer cumhuriyet yöntemiyle yönetilen ülkelerde olduğu gibi bizim de
egemenliğe sahip bir meclisimiz vardır. Yalnız bizde Büyük Millet Meclisi, hem yasama hem
de yürütme yetkisine sahiptir. Başka yerde olduğu gibi bizde de bakanlar kendi
bakanlıklarına ait işlerden sorumludurlar. Başka yerler de yeni Türkiye devleti bakanların
Millet Meclisi elinde bir oyuncak olduğu sanılıyor. Bu yanlıştır, bakanlıkların sorumluluğuna
ve görevine ait mesele de Anayasada yapılacak değişikliklerle belirlenmiş olacaktır. Sonuç
olarak Cumhurbaşkanından, hükûmet başkanından ve sorumlu bakanlardan oluşmuş bir
hükûmet kuracağız.
Yeni Türkiye’nin başkenti meselesine gelince, bunun cevabı kendiliğinden görülür:
Ankara Türkiye Cumhuriyeti’nin başkentidir.
S- Avrupa’da Türkiye’nin Avrupa’ya ve batılılığa düşmanlığı bulunduğu düşüncesi vardır.
Türk basınında da bu nokta hakkında bir tartışma açılmıştı. Bu tartışmada batılılık
savunuluyor veya karşısında bulunuyordu. Bu konuda ne düşünülüyor?
C- Yüzyıllardan beri düşmanlarımız, Avrupa kavimleri arasında Türklere karşı kin ve
düşmanlık düşünceleri aşılamışlardır. Batı zihinlerine yerleşmiş olan bu düşünceler, özel bir
düşünüş biçimi oluşturmuşlardır. Bu düşünüş biçimi hâlâ her şeye ve tüm olaylara rağmen
vardır. Ve Avrupa’da hâlâ Türk’ün her türlü ilerlemeye düşman bir adam olduğu, manevî
yönden ve düşünüş olarak gelişime yatkın olmayan bir adam olduğu sanılmaktadır. Bu büyük
bir yanlışlıktır. Cevabımı basitleştirmek için size şu örneği vereceğim: Varsayınız ki,
karşınızda iki adam var; bunlardan biri zengin ve emrine her türlü araçlar hazır; diğeri de
yoksul ve elinde hiçbir araç yok. Bu araçların yokluğundan başka ikincinin manevî ruhunun
da diğerinden hiç farkı ve aşağı bir durumu yoktur. İşte Avrupa ile Türkiye bir diğerine karşı
bu durumdadır. Bizi aşağı olmaya mecbur olan kavim olarak tanımakla yetinmemiş olan Batı,
yıkıklığımızı çabuklaştırmak için, ne yapmak gerekiyorsa yapmıştır. Batı ve Doğu zihinlerinde
bir diğerine karşı gelen iki ilke söz konusu olduğu zaman, bunun en önemli kaynağını bulmak
için Avrupa’ya bakmalı. İşte Avrupa’da sürekli savaştığımız bu düşünüş biçimi vardır.
İmparatorluk zamanında sultanın hükûmetleri Türk milletinin Avrupa ile ilişkisini
engellemek için ellerinden geleni yapmışlar ve milletin istek ve iradesinden uzak ve ayrı
olarak ülkeyi yönetmişler ve Türk milletini ilerlemenin dışında bırakmışlardır.
Biz milliyetçiler gözleri açık adamlarız. Gözlerimizi her gün daha çok açmaktayız ve
gerek içerde ve gerek dışarıda olup biteni görüyoruz. Milletimizin uygar milletlerle ilişkisini
kolaylaştırmak çıkarlarımız gereğidir.
Bu ilişkilerin yeniden kurulmasını yalnız istemekle kalmıyoruz, onları geliştirmek için her
şeyi yapıyoruz.
227
Basınla milliyetçi Türkiye’nin yabancı düşmanı olduğu duyurulursa, büyük bir yanlışlık
işlenmiş ve gerçekten var olan şeyin tersi ileri sürülmüş olur.
İkinci noktaya gelince, yani Türk basınından da batılılık ve doğululuk tartışması
açıldığına gelince, basın istediği konuda, istediği gibi yorumlarda bulunabilir. Basın hiçbir
nedenle baskı ve etkinliğe bağlı tutulamaz. Benim bu konuda şahsî görüşüm şudur ki tutucu
olan ve bu konuda yalnız olan Tevhid-i Efkâr gazetesinin düşüncesi bizim gelişmemizin batı
yönteminde olmasını değiştiremez. Onun hareketi batı basınına karşı tepki diye anlaşılabilir.
O batı basını ki; çoğunluğu önceden bizim karşımızda bulunuyordu. Oluşan değişikliklere
rağmen, eski, yöntemlerini değiştirmiyorlar.
S- Lozan barışı hakkındaki düşünceniz?
C- Lozan barışı, geneli bakımından bizi hoşnut ediyor. Biz bu anlaşmaya tümüyle
uyacağız. Buna rağmen, şunu söylemekten kendimizi alamayız ki, daha düşmanlarımız
vardır ve bu tasarlananların gerçekleştiğini sonradan Avrupa kavimlerinin belleklerinde
oluşan Türkiye’ye uygun yeni bir eğilim ile görmek istiyoruz. Çözümlenmemiş meseleler için
dostça çözüm biçimleri bulunacağını ümit ediyoruz. Uzak bir gelecekte değil, yakın bir
gelecekte şimdiye kadar çözümlenmeyen meselelerin kesin olarak çözüm yoluna yaklaştığını
görmek istiyoruz.
Subayların Aylık ve Olağanüstü Ödenekleri Hakkındaki Kanun Tasarısı Nedeniyle
21 Ekim 1923

Saygıdeğer Efendiler! Subaylarımızın ve kumandanlarımızın rahat yaşamasını sağlama
durumu konusunda gerek Bakanlar Kurulu’nun, gerek Malî Denge Komisyonu değerli
üyelerinin ve gerek bütün saygıdeğer arkadaşların tamamen birleşmiş olduğunu büyük bir
memnuniyetle görüyorum.
Efendiler! Çok değerli ve çok yüksek ordumuzun Başkumandanı sıfatiyle, gerçek ve asil
olan başkumandanın, yani Yüce Meclis’in karşısında bulunduğumu bildirmekle pek
övünürüm (Alkışlar). Bu nedenle zaten sizin olan ordunun, subayları ve kumanda heyetinin
durum bildirimi dolayısıyla vekilinizin akşam açıklamalarda bulunmasını belki hoş
görmezsiniz. Fakat bu mesele üzerinde bazı arkadaşlarımız tartışma açmış olduklarından
ben de vekiliniz olmak sıfatiyle bu tartışmaya birkaç kelime ile katılmayı uygun gördüm.
Arkadaşlar! Bakanlar Kurulu’nuz, Büyük Heyetiniz’den aldığı yetki içerisinde ordunun ve
devleti oluşturan şubelerin ilgililerini rahat yaşatmak için düşündü ve bu konuda yapmış
olduğu teklifi, Malî Denge Komisyonu’na gönderdi. Fakat ileri sürülen düşüncelerden yüce
heyetinizce anlaşıldı ki Bakanlar Kurulu’nun Malî Denge Komisyonu’na göndermiş olduğu bu
teklif üzerinde gerek Millî Savunma Bakanlığı ve gerekse ben konuya değinmek zorunda
kaldık ve Bakanlar Kurulu’nun yaptığı teklifi gerçekten amacı sağlamaktan uzak gördüm.
Bakanlar Kurulu’nu bir noktada hoş görmek uygundur. O da, bütün devlet bütçesinde bir
denge kurulmasına dair inanç ve eğilimdir. Bizzat bu öneriler üzerinde incelemeler yaptıktan
sonra, subaylarımızın ve ordumuzun hayatıyla yakından ilgili olduğumdan, ulaştığım inanç şu
oldu ki: Bakanlar Kurulu’nun teklifinden başka bir zemin üzerinde, konuyu düşünmek. Bunun
üzerine Millî Savunma Bakanlığı ile ve Genelkurmay Başkanlığıyla konuyu beraber inceledik.
Birbirimizden ayrı olarak değil, Başkumandan sıfatiyle ben ve Millî Savunma Bakanı ve
Genelkurmay Başkanıyla bir diğer teklif üzerinde birleştik ki Malî Denge Komisyonu’nun
konuştuğu teklif, en sonunda bu olmuştur. Bu öneride Malî Denge Komisyonu ve Bakanlar
Kurulu birleşti. Ve en sonunda yüce huzurunuza kadar ulaşabildi.
Arkadaşlar! Yüce huzurunuza, Malî Denge Komisyonu tarafından gönderilen bu teklif, en
uygun bir teklifdir. Ve bu teklifi ortaya koyarken, sanırım, bütün o arkadaşlar ve ben, hiçbir
vakit de duygulara kapılmadık. Tersine kendimizi, tamamiyle duygulardan maddî şeylere
228
yönelttik. Maddî şeylere dayandık, gerçeğe baktık; madde ve gerçek, bu teklifin kabulünü
mecbur kılmaktadır. Birçok arkadaşlarımızın tekrar ettikleri gibi ben de söylemek isterim ki
ordumuzun başında ölüme giden, seve seve kanını akıtan, vücutlarını parça parça etmekten
çekinmeyen subaylarımız ve kumandanlarımızın kahramanlığını söylemek boştur. Fakat
buna bir kelime daha ekleyerek, söz konusu olan bir fikri aydınlatmak isterim: Memleketimiz
ve milletimiz her ne vakit felâketlere uğradıysa, hiç şüphesiz ki bütün vatan evlâdı, memleket
evlâdı en büyük özveriye katlanmaktan çekinmemiştir. Yalnız bütün bu memleket evlâdını,
vatanın savunması için ölüme göndermek sorumluluğunu üzerine alan ve aynı zamanda
onların ilerisinde göğsünü düşman kurşunlarına geren subaylardır, kumandanlardır (Bravo
sesleri, alkışlar).
Eğer bizim subaylarımızın ve komutanlarımızın bu memlekete ve bu millete yaptıkları
önemli görevi gösterdikleri özverileri göz önüne alarak bunlara bir şey vermek söz konusu
olursa, elbette çok utanabiliriz. Gerçekte subaylarımızı ve komutanlarımızı rütbelendirmek
gereklidir. En büyük ödüle lâyık olan subaylarımızdır, komutanlarımızdır. Ve sanırım ki bunda
bütün arkadaşlarımız birleşmiştir (şüphesiz sesleri). Halbuki arkadaşlar, bugün burada söz
konusu olan mesele, bu memleketi kurtarmış olan, millet bağımsızlığını kurtarmış olan
subaylarımız ve komutanlarımızın rütbelendirilmesi değildir. Efendiler, rahat ettirilmeleridir.
Bundan dolayı Efendiler, çok rica ederim, yoksulluktan ve perişanlıktan subaylarımız ve
komutanlarımızın kurtarılması görüşüne yöneltilmiş olan bir teklif üzerinde, fazla tartışmayı
uygun görmeyiniz (doğru sesleri). Bunu da eklemek zorundayım ki Efendiler, millet, seçkin
evlâtlarına gerçekten ödül vermek ister ve bunu yapamayacağından ötürü belki de çok çok
üzüntülüdür (çok doğru sesleri).
Fakat bu millet, bu özverili evlâtlarını hiç olmazsa rahat yaşatmak için en son lokmasını
bile vermekten zevk alabilir.
Arkadaşlar! Hepinizce bilinir ki bugüne kadar devam etmekte bulunan seferberlik
durumu, yarın son bulacaktır. Bunun anlamı şudur ki, vatanın savunması için silâh altında
duran, maddî kuvveti oluşturan askerlerimizden bir çoğu, memleketlerine, köylerine
gidecekler; tarlalarında çalışacaklardır. Bu, ordunun maddî olarak zayıflamasıdır. Fakat bu
memleketin savunmasını güvenle omuzlarına almış olan büyük Heyetiniz’in elinde, güvendiği
bir nokta vardır. Ben, büyük Heyetiniz’e tercüman olarak bildireyim ki, bu nokta manevî
kuvvettir; işte Efendiler, o manevî kuvvet, ordunun komutasını üstüne almış olan subayların
ve komutanların meydana getirdiği kuvvettir. Subaylarımızın manevî ve yüksek kudret ve
kuvvetine güvenerek fertlerin bir çoğunu memleketlerine bırakabiliyoruz. Bununla tabîi ki
devletin orduya ayırmış olduğu paranın yarıdan çoğunu da devletin diğer şubelerine vermiş
oluyoruz.
Arkadaşlar! Devlet makinesini güvenle yürütebilmek için bazı arkadaşlarımızın dediği
diğer yönetim şubelerini de düşünmek gereklidir. Sanırım ki bu açık gerçeğe karşı gelecek
hiçbir arkadaşımız yoktur. Mutlaka bu yönetim şubelerimizde bulunanları da rahat yaşatmak
gereklidir, görevimizdir; bunu yapacağız; çünkü bütün millete ve dünyaya karşı bildirmişizdir,
söz vermişizdir; bunu yapmamak elbette bizim için bir namus ve şeref konusu olacaktır
(bravo sesleri; alkışlar).
Fakat Efendiler, subayların, o memurları da, o devlet şubelerini de ve bütün millet ve
memleketi de kurtarmış olan, vatanı daima güven içinde tutacak olan subaylar heyetinin,
maaşları ve rahat yaşama durumu söz konusu olurken mi bu meseleyi halletmek
isteyeceğiz? Onlar için zaman mı yoktu?
Bazı arkadaşlarımız subaylara yapılacak maaş zammı ve ödenek zammı üzerindeki fikrî
ve vicdanî inancını toplamak için diğer memurların ne aldıklarını, ne alacaklarını, bunlarla
karşılaştırmayı düşünüyor... şüphe yok; denk ve eşit, aynı derecede rahat yaşatmak
düşünebilir. Fakat neden dolayı subaylar filân ve filân şubelerin ödeneğine göre maaş
almalıdır veyahut ancak onlar gibi rahat duruma sahip olmalıdır.
Sanırım ki Efendiler, bütün milletin eğilimi, gerçek ve vicdanî duygusu, herkesin üstünde
olarak kendisinin hayatını, şerefini, bağımsızlığı savunan ve daima savunacak olan subaylar
229
ve yüce komuta heyetinin rahatlığıdır, mutluluğudur (Bravo sesleri). Hiç şüphe etmem ki
diğer devlet şubelerinede çalışanlar tam bir övünme sevinci ile bunu, subayların durumunu
görebilirler ve bu hiç kimsenin şerefine ağır gelmez ve gelmemektedir; para verirken mi
karşılaştırma yapacağız Efendiler?
Niçin, Efendiler, ölüme giderken karşılaştırma yapılmıyor? (bravo sesleri, alkışlar).
Ölmek gerektiği zaman, bütün milleti önüne katarak veyahut arkasına düşerek ölüme
giderken, böyle karşılaştırmalar söz konusu olmuyordu? (bravo sesleri).
Arkadaşlar! Gerek benim söylediğim bu sözler ve gerek diğer bazı arkadaşların yapmış
olduğu konuşmalar hiç şüphe yok ki, ortak olan görüşü sağlamaktan başka bir şeye
yöneltilmiş değildir. Sanmıyorum, subayların rahat yaşama durumuna taraftar olmayacak bir
fert bulunabilsin. İçimizden yalnız bir karşı gelen olduğunu gördük, o da Hilmî Bey
kardeşimiz; ileri sürdüğü düşüncelere göre gerçekten karşı gelmekte haklı imiş. Eğer maddî
imkân olsaydı hepimiz kendisine katılırdık... Fakat demin de söylediğim gibi, biz olamayacağı
ele geçirmek için uğraşmıyoruz, olabilecek bir şeyin ortaya çıkmasını diliyoruz ve rica
ediyoruz.
Saygıdeğer Efendiler! Büyük Heyetiniz ki Başkomutansınız, Başkomutanlığı manevî
kişiliğinizde topluyorsunuz; ben sizin geçici bir vekilinizim, size karşı bildirilerde
bulunduğumdan beni hoş göreceksiniz. Ve bu teklifi kabul ederek orduya karşı
değerbilirliğinizi göstereceksiniz (hayhay sesleri, alkışlar, konuşma yeterli sesleri).1
Arkadaşlar! Gayet içten ve açık bir söz söyleyeceğim. Beni hoş görünüz! Bunda hiçbir
anlam ve hiçbir kasıt yoktur, belki özel bir görüş vardır. Bunu açık ve kesin söylüyorum.
Kaymakam Bey’den kaç para kesiyorsun ve bundan yüzbaşıya kaç para ayırıyorsunuz?
Arkadaşlar, subayların hepsi aynı bakış açısından düşünülmelidir. Genelin erdemine ve
değerliliğine saygı gereklidir. Aynı zamanda birbirinden büyük olanların emeği o orandadır.2
Efendiler! Subayların ve komuta heyetinin rahat yaşama durumlarına ait olan bu kanunu
kabul etmekle büyük heyetiniz orduya karşı zaten taşımakta olduğumuz büyüklüğü ve
değerbilirliği göstermiş oldunuz. Bundan dolayı ordu adına teşekkür sunarım (haklarıdır
sesleri). Ordu, bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da memleket ve milletin yüksek
yararlarını savunmak, büyük Heyetiniz’in takdirlerine değer kazandıracak şekilde çalışmakla
kutlu olacaktır, mutlu olacaktır (teşekkür ederiz, eminiz sesleri).
Cumhurbaşkanlığı’na Seçilmeleri Üzerine
29 Ekim 1923

Saygıdeğer Arkadaşlar!
Önemli ve dünya ölçüsünde olağanüstü olaylar karşısında saygıdeğer milletimizin
hazırlıklı oluşuna ve gerçek uyanıklılığına bir değerli belge olan Anayasamızın bazı
maddelerini açıklamak için özel komisyon tarafından büyük Heyetiniz’e teklif edilen kanun
tasarısının kabulü sebebiyle Yeni Türkiye Devleti’nin zaten ve dünyaca bilinen, bilinmesi
gereken anlamı, milletlerarası tanınan ünvanıyla anıldı. Bunun doğal gereği olmak üzere,
bugüne kadar doğrudan doğruya Meclisiniz’in Başkanlığı’nda bulundurduğunuz arkadaşınıza
yaptırdığınız görevi Cumhurbaşkanı ünvanıyla yine aynı arkadaşınıza, bu yeteneksiz
arkadaşınıza verdiniz.
Bu nedenle şimdiye kadar tekrar olarak hakkımda göstermiş olduğunuz sevgi ve içtenlik
ve güveni, bir kez daha göstermekle yüksek değerbilirliğinizi doğrulamış oluyorsunuz.
Bundan dolayı büyük Heyetiniz’e bütün ruh içtenliğimle teşekkürlerimi sunarım.
Efendiler! asırlardan beri doğuda haksızlığa ve zulme uğrayan milletimiz, Türk Milleti,
gerçekte doğal huylardan temizlenmiş kabul ediliyordu. Son senelerde milletimizin fiilen
gösterdiği yetenek, akıllılık, anlayış, kendi hakkında kötü fikir besleyenlerin ne kadar dikkatsiz
230
ve ne kadar araştırmadan uzak, dış görünüşlere bakan insanlar olduğunu pek güzel ispat
etti. Milletimiz, sahip olduğu kalitelerini ve değerliliğini hükûmetinin yeni ismiyle medeniyet
dünyasına daha çok kolaylıkla göstermeye başarılı olacaktır. Türkiye Cumhuriyeti, dünyada
işgal ettiği konuma lâyık olduğunu eserleri ile ispat edecektir. Arkadaşlar, bu yüce kuruluşu
oluşturan Türk milletinin son dört sene sürecinde kazandığı zafer, bundan sonra da birkaç
katı olmak üzere, belirtilerini gösterecektir.
Ben kazandığım bu güvene layık olmak için pek önemli gördüğüm noktadaki gerekliliği
bildirmek zorundayım. O gereklilik, Yüce Heyetiniz’in şahsım hakkındaki sevgi güveninin,
desteğinin devamıdır. Ancak bu şekilde ve Allah’ın yardımıyla, şahsıma yönelttiğiniz ve
yönelteceğiniz görevleri iyi yapmaya başarılı olabileceğimi ümit ederim. Daima saygıdeğer
arkadaşlarımın ellerine, çok içten ve sıkı bir şekilde yapışarak onların şahıslarından kendimi
bir an bile ayrı görmeyerek çalışacağım, milletin sevgisini daima dayanma noktası kabul
ederek, hep beraber ileriye gideceğiz. Türkiye Cumhuriyeti mutlu, başarılı ve muzaffer
olacaktır.
İstanbul Halkı ve Cumhuriyet
4 Aralık 1923

Tercüman-ı Hakikat başyazarına demeç:
-İstanbul halkının bu kılıcı bana göndermekle, gösterdiği sevgi ve saygıya teşekkür
ederim. Tercüman-ı Hakikat’ın böyle bir iş için ön ayak olması, beni gerçekten
duygulandırmıştır.
İstanbul’un saf, içten ve alçakgönüllü kitlesine teşekkür borçluyum. En zor
dakikalarımızda kalbimiz onlarla beraber çarpmıştır. İstanbul halkı son yıllarda çok acılı ve
bahtsız dakikalar geçirmişlerdir. Bir durumda ki, elde ettikleri bağımsızlığı ve özgürlüğü
beğenmeyecek durumda değillerdir. Her zaman suçsuz insanları baştan çıkarmak için
uğraşanlar olmuştur. Böylelerinin sözlerine kulak asmamak, onlara yapılacak en iyi cezadır.
Mücadele hayatımızda acılı dakikalar yaşadık. Konya’ya bir aralık gitmiştim. Orada kötü
çobanlarının sözlerine kanmamalarını önerdim, ancak yazık ki o zamanki önerim yararlı
olmadı ve bildiğiniz acı sonu verdi. Emin olunuz ki, hiç suçu olmayan günahsızların
haksızlığa uğraması kadar beni üzen bir olay yoktur.
Cumhuriyetimiz öyle zannedildiği gibi zayıf değildir. Cumhuriyet emek harcamadan da
kazanılmış değildir. Bunu elde etmek için çok kan döktük. Her tarafta kırmızı kanımızı akıttık.
Gerektiğinde kurumlarımızı savunmak için gerekeni yapmaya hazırız.
Cumhuriyet düşünce özgürlüğünden yanadır. İçten ve yasal olmak şartıyla her
düşünceye saygı gösteririz. Her görüş bizce saygı değerdir. Yalnız muhaliflerimizin insaflı
olması gerekir.
Bu ülke, dünyada hiçbir milletin başına gelmeyen bir felâketten yıkık-dökük kurtulmuştur.
Zorlukla ancak canımızı kurtardık. Şimdi, şu şartlar içerisinde ve henüz resmen barış
durumuna bile girmemişken, hükûmetleri hiçbir şey yapmamakla suçlamak bilmem ne
dereceye kadar haklıdır? Ülke baştan başa çoraktır. Hain düşman, taş taş üstünde
bırakmamıştır. Bütün buraları yapmak zorundayız. Ülkede haydutluk vardır. Bunu tamamen
kökünden çözümleyeceğiz. Çok az zamanda ülkede tam güvenliği kuracağız.
Şöyle böyle pamuk ipliğine bağlanmış bir düzen ve güvenlik değil, en ileri sayılan
ülkelerdeki kadar sessizlik gelecektir. Bu noktada Fransa’ya veya İngiltere’ye özenmeyecek
bir duruma kesinlikle geleceğiz. Zaten bu yoldan epey yürüdük.
Ülke kesinlikle modern, medenî ve yenileşmiş olacaktır. Bizim için bu, hayat davasıdır.
Bütün özverimizin sonuç vermesi buna bağlıdır. Türkiye, ya yeni düşünceyle donatılmış,
231
namuslu bir yönetim olacaktır, ya da olmayacaktır. Halk ile çok ilişkim vardır. O saf kitle,
bilmezsiniz, ne kadar yenilik taraftarıdır.
Yaptığımız işlerde hiçbir zaman bu engeller, yoğun kitlelerden gelmeyecektir. Halk refah
içinde, bağımsız, zengin olmak istiyor; komşularının refahını gördüğü hâlde, yoksul olmak
çok ağırdır. Gerici düşünceler besleyenler, belli bir sınıfa dayanacaklarını zannediyorlar. Bu,
kesinlikle bir kuruntudur, bir kuşkudur. İlerleme yolumuzun önüne dikilenleri ezip geçeceğiz.
Yenilik işinde duracak değiliz. Dünya büyük bir cereyanla ilerliyor. Biz bu uyumun dışında
kalabilir miyiz?
İnönü Zaferinin Yıldönümü Nedeniyle
10 Ocak 1924

Hâkimiyet-i Millîye’ye demeç:
İzmir- Birinci İnönü Savaşı, 6 Ocak 1921 günündeki durum üzerinden
değerlendirilmelidir. O gün, batı cephesi asıl kuvvetleri Gediz ve doğusunda toplanmış
bulunuyordu. Bu kuvvet, yeni Türkiye Devleti’nin kuruluşuna ve Millet Meclisi’nin varlığına ve
yasallığına ayaklanan hain kuvvetleri cezalandırma görevini almıştı. Bursa yönüne karşı
Bilecik-Pazarcık çizgisinde zayıf bir tümen terk edilmişti. Uşak-Afyon yönünün sağlanması
için de toplanan asıl kuvvetlerin etkisi yeterli görülmüştü. Ankara’da henüz kuruluş
durumunda sadece bir tümen vardı. Yunan ordusunun önemli kuvvetleri ile Bursa’da ve
Uşak’ta bulunduğu kesin idi. Ayaklanan kuvvetler bütün bir bölümü ile Simav’da ve bir kısım
kuvvetle Emed’de toplanmış duruyordu. İşte bu durum içinde bulunduğumuz gün, düşman
ordusunun önemli çalışmalarından haberdar olduk. Gerçekten, üç kuvvetli düşman tümeni,
Bursa’da İnegöl ve Yenişehir yollarıyla yürüyüşe girdi. Bu yöndeki başka tümenimize
yaklaştı. Uşak-Dumlupınar yolundan da iki düşman tümeni harekete başladı. Ocağın altıncı
günü öğleden sonra şu karar verildi: Gediz’den bir tümen ve Ankara’daki tümen İnönü
noktasında toplatılacak, Bilecik-Pazarcık çizgisindeki bağımsız tümen bu noktaya kadar
çekilerek orada toplanacak olan tümenler ile birleşecek, Bursa’dan ilerleyen düşman
kuvvetleriyle İnönü çevresinde kesin savaş kabul olunacak, Gediz’de bırakılacak olan
bağımsız bir tümen, Kütahya’ya kadar çekilerek Bilecik-Dumlupınar mevzilerinden gelmiş
olan kuvvetler tekrar oraya dönecek ve Afyonkarahisar yönünü savunacak. Zaten Batı
cephesi genel kuvvetleri de bundan oluşuyordu. Bu plânın uygulanmasına 7 Ocak’tan
itibaren başlandı. 8 Ocak günü iki tarafın kuvvetleri İnönü mevzilerinde savaş durumuna
geldi. 9’uncu ve 10’uncu günlerde İnönü mevzilerini içeren Gündüzbey, Kavalca genel
sınırında kanlı ve buhranlı dönemler oldu. Meydan Savaşı iki tarafın kuvvetlerinin art arda
yetişmesiyle bir rastlantı sonucu meydan savaşı şeklinde ortaya çıktı. Dokuzuncu günü
yalnız sol tarafta ortaya çıkan ciddî savaşlar onuncu günü bütün cephe boyunca ve bütün
şiddetiyle gelişti.
Yaşamak ve bağımsızlık amacımız, ülkemizi zorla ele geçirme ve taarruz isteğiyle
çarpışıyordu. Sonunda ayın on birinci günü sabahı savaş alanı kanunî amacın, zaferinin
doğduğu bir yer oldu. Yeni Türkiye Devleti’nin küçük, ancak millî ülkülü genç ordusu, en dar
bir hesapla üç kat düşmanı İnönü Meydan Savaşı’nda yendi. Savaş stratejisi sanatının en
ince gereklerini yerinde uyguladı. İç sınırların kullanılmasında savaş tarihine parlak bir örnek
yazdı.
Yeni Türkiye Devleti’nin bağımsızlık düşkünlüğü gösterişsiz bir varlık içinde
söndürülemez bir ateşin yok edici alevleriyle kendisini ve yeni devletin içindeki yüce hasreti
Birinci İnönü Meydan Savaşı’nda dünyaya kanıtladı.
232
Ordu İleri Gelenleriyle Konuşma
15 Şubat 1924

İzmir’de askerî toplantıda yapılan savaş oyunlarına başlanırken:
Saygıdeğer arkadaşlar;
Bir buçuk yıl oluyor ki, birbirimizi görmek fırsatları azaldı. Ondan önce savaş
meydanlarında birbirimizi sık sık görebiliyorduk.
Benim kıymetli arkadaşlarım;
Sizi uzun zaman görmemekten oluşan özlemim büyüktür. Bu özlemin giderilmesini
rastlantıya bırakmak istemedim. Burada İzmir’de bir görüşme düzenlemeyi düşündüm. Bütün
ordu arkadaşlarımızı çağırmaktaki imkânsızlık anlaşılır. Bu sebeple bütün ordu adına büyük
komutanların ve buraya gelebilecek arkadaşların toplanmasını sağlamak ile yetindik. Bu
dakikada huzurunuzda bulunmakla çok memnun ve mutluyum. Şahıslarınızı ve
şahıslarınızda kahraman Cumhuriyet ordularını yüksek saygıyla selâmlarım.
Arkadaşlar;
İzmir büyük kahramanlar toplantısı bizi savaş meydanlarında birbirimize bağlayan ve
şüphe etmem ki, ölünceye kadar bağlı bırakacak olan birçok anılarımızı canlandıracaktır.
Aynı zamanda bu toplantıyı ordumuz, milletimiz ve vatanımız için de yararlı kılmak gibi son
derece önemli ve çok gerçek bir amaç sağlanacaktır. Gerçekten birlikte geçireceğimiz günler
süresince bir savaş oyunu yapmak suretiyle, vatanın ve milletin büyük çıkarlarının
savunmasını birlikte göz önünde bulunduracağız. Bu işimizde son yılların zaferlerle dolu
savaşlarının, meydan savaşlarının, cumhuriyet ordusuna ve onun kıymetli yüksek kumanda
heyetine kazandırdığı tecrübelerin sonuçlarını araştıracağız. Dünyanın fen ve sanatta en son
ilerlemelerini göz önünde bulunduracağız. Özverili ve kahraman ordumuzun araç ve
gereçlerini, öğretim ve eğitim esaslarını gerçeklerin gereğine uydurmaya çok dikkat
edeceğiz. Arkadaşlar; önemle ve gerçek olarak söylerim ki: Türkiye Cumhuriyeti kutsal
bildiği bağımsızlığını ve hâkimiyetini savunmada hoşgörülü olamaz.
Askerî uğraşılarımıza dair görevler bir gün önceden verilmiştir. Buna Genelkurmay Vekili
Mareşal Paşa‘nın tarafından devama başlamadan önce önemli gördüğüm bir nokta hakkında
yüce meclisinizin bütünüyle aydınlanmasını uygun görüyorum. O noktada dünyanın durumu
ve siyasî dengesi ve bizim dış durumumuzdur. Bu konuda Başbakan ve Dışişleri Bakanı
İsmet Paşa’nın düşüncelerini rica ederim.
Hâkimiyet-i Milliye, 17.02.1924
Ordu İleri Gelenleriyle İkinci Konuşma
22 Şubat 1924

İzmir’de Askerî Toplantıda yapılan savaş oyunlarından
sonra ordunun öğretim ve eğitimi üzerinde...
Arkadaşlar;
Mareşal Paşa büyük bir zevkle izlediğimiz harb oyununu gerçekten ustaca bir biçimde
idare etmişlerdir. Taraflara ait olan genel durumun düzenlenmesinde, hakikaten gerçek
duruma büyük bir uygunlukla değindiler. Oyunun yönlendirme ve yönetimi sırasında bugün
çok kıymetli düşüncelerini ve çok köklü bakış açısını duyduk; yararlandık. Kendilerine
özellikle teşekkürlerimi sunarım. Ordumuz, Sayın Paşa gibi bir başkana sahip olmakla
övünebilir. Başbakan Sayın Paşa ile Millî Savunma Bakanı Sayın Paşanın da başlangıcından
233
bitimine kadar bu asker uğraşıyı izlemiş olmalarının memleketimiz için, ordumuz için çok
yararlar sağlayacağına şüphe yoktur.
Hepimiz için asıl olan; milletin, vatanın hayatı ve kurtuluşunu sağlamaktır. Yollarımızın
ve demir yollarımızın, ekonomik durumumuzun düzeltilmesi ve yükseltilmesi ve milletimizin
aydınlanması oranında, elbette millî savunmamız kolaylaşır. Hükumetin bütün uğraşları
gerçeklerine değinen bu işte hazır bulunmak gereğini anlamışlar. Bundan dolayı kendilerine
teşekkür ederim.
Zaten kıymeti bilinen ve yeterliliği denenmiş olan komutan ve subay arkadaşlarımızın bu
nedenle bir defa daha askerliğinin kıymetinin şahidi olmakla mutluyum ve bunun için gurur
duyuyorum. Kendilerine teşekkür ederim.
Arkadaşlar, Mareşal Paşanın tarafların savaş hareketini devre ve devre pek güzel bir
şekilde kısaca, her noktası kıymetli düşünceleriyle aydınlattılar ve süslediler. Buna ait söz
söylemeyi gereksiz sayarım. Özellikle bu araştırma ve uğraşı sonucunda orduca, hükümetçe
ve herkesçe gözönüne alınması gereken açık noktalarıda ayırdettiler. Bunlar, şüphesiz büyük
önemle dikkate alınacaktır.
Arkadaşlar!
Memleketin savunması ve milletin yüksek yararının korunması sorumluluğunu yüklenen
büyük kumanda makamlarının sahip oldukları bütün kuvvetleri ve bütün araçları en önemli
amaç üzerinde toplaması gerektiğine ait herkesçe bilinen kuralı bu nedenle hatırlatmak
isterim. Birinci derecede önem taşıyan amacı ortaya çıkarmak, gerçekten araştırma ve
düşünceye değer. En önemli amaç üzerinde elde edilecek başarı ikinci, üçüncü derece
amaçlar üzerinde başlamada katlanılacak özverileri daima karşılar. Bu kural, bütün
zamanların korunma düzen ve çarelerine sahip olan ve sözü geçen bir kuraldır ve savaşın
başlangıcından sonuna kadar gözardı edimemesi gereken bir noktadır. Bu gerçeğe göre
kurulacak ve karar altına alınacak önlem ve düzenlerin uygulanmasına engel durumlar
önemle göz önüne alınmalıdır. Şüpheli önlemleri, kadere bırakmaktan son derece kaçınmak
gerekir. Birçok felâketler gördük, hayatın bunca darbelerini yaşadık. Bunlar bize memleket
savunmasında her an çok dikkatli olmak için gereken dersi kesinlikle vermiştir sanırım.
Arkadaşlar!
Arazinin ve birtakım durumların, şartların, olağanüstü fırsatların savaşın sonucu üzerine
etkilerini reddetmek imkânsızdır. Fakat daima dikkatli ve emin olunması gereken; yöntem ve
kıymettir. Türkiye bütün düşman dünyasına karşı kazandığı maddî ve manevi zzaferlerle
ölmez bir varlığa sahip olduğunu parlak bir şekilde ispat etti. Bu gerçek ordumuzun kıymeti
sayesinde ortaya çıktı. Benim için ordumuzun kıymetini ifadede tek ölçü şudur:
Türk ordusunun tam birliği; dengini derhal yener; iki mislini durdurur, ilerletmez. Şimdilik
bundan fazlasını istemiyorum. Çünkü fazlasını milletimizin doğal savaşçılığı zaten
sağlamaktadır. Fakat bu kıymeti elbette korumak gerekir. Bu askerî bir ilke, bir kural olarak
göz önünde bulundurmalıdır. Bu noktayı özellikle bütün arkadaşlarımdan beklerim. Türk
ordusunun bir kısmı, dengini elbette yener, iki mislini durdurur. Bu kıymet saklandıkça
yapımızı, öğrenim ve eğitimimizi, sevk ve idaremizi bu hedef ve amaca yürüttükçe
Türkiye’nin her türlü saldırıdan korunmuş olacağına kimsenin şüphesi kalmaz.
Arkadaşlar!
Kesin sonuç daima taarruzla alınır; fakat savunma ile yeri